معاون عربی- آفریقایی وزارت خارجه دولت اصلاحات:
دیپلماسی روحانی ادامه دیپلماسی خاتمی است
محمدحسن نجمی .عکس: امیر جدیدی، شرق
دیپلمات داروساز یا داروساز دیپلمات. فرقی نمیکند که اول داروساز بوده یا دیپلمات. چراکه الان شهرتش بابت مسوولیتهایش در وزارتخارجه است. «سیدمحمد صدر»، برادرزاده «امام موسیصدر» و معاون عربی- آفریقایی وزارتخارجه اصلاحات، درمان سیاست خارجی را در تعامل و ارتباط با همه کشورها میداند. سابقه شروع فعالیت او در وزارتخارجه به دولت شهیدرجایی برمیگردد. داروساز وزارتخارجه، مدیرکل اروپا و آمریکای وزارتخارجه نیز بود. از زمان حضور او در معاونت عربی- آفریقایی وزارتخارجه در دوران «اصلاحات»، بهعنوان دوران آرامش در رابطه با همسایگان عرب خلیجفارس، بهخصوص عربستان یاد میشود. بسیاری «محمد صدر» و «محسن امینزاده» دو معاون وزارتخارجه زمان «محمد خاتمی» را مدیران معتمد رییس دولت اصلاحات در وزارتخارجه میدانند. او که اینروزها در قامت مشاور «محمدجواد ظریف»، وزیر خارجه ایران، در مرکز پژوهشهای وزارتخارجه مشغول فعالیت است، مانند دیگر سیاستمداران، سیاست خارجی را در ادامه سیاست داخلی میداند، به همین جهت به دولت روحانی امیدوار است. او را در دفترش در ساختمان مجامع مرکز پژوهشهای وزارتخارجه میتوانید بیابید.
ساختمانی که بخشی از راهروهای طبقه دوم آن، به موزهای از هدایای نفیس مقامات خارجی به دیپلماتهای دوران اصلاحات تبدیل شده است. سیاست خارجی دولت احمدینژاد در برخورد با غرب، چالشی بود و انتظار میرفت که نسبت به نزدیکی به همسایگان تمرکز بیشتری داشته باشد اما اینطور نشد. حالا با توجه به اینکه حل مساله هستهای در اولویت سیاست خارجی دولت روحانی قرار گرفته، آیا اولویتبندی سیاست خارجی دولت یازدهم در جهت درستی قرار دارد؟ در مورد اولویتبندی سیاست خارجی دولت روحانی باید عرض کنم، طبیعی است که حل مساله هستهای در اولویت اول باشد. چون وضعیت کنونی که تحریمها علیه ایران بر اقتصاد و زندگی عادی مردم سایه انداخته، نتیجه عملکرد احمدینژاد است. بنابراین طبیعی است که ابتدا به آن پرداخته شود و دولت در جهت رفع این مشکلات قدم بردارد. اما درباره ارتباط با همسایگان باید نکاتی را در ابتدا بگویم. در دیپلماسی مسایلی هست که قوانین و قواعد کلی هستند و خیلی ارتباط به کشور خاصی ندارد. یعنی هر کشوری با هر ویژگیای، باید آن را در سیاست خارجیاش رعایت کند. یکی از قواعد این است که اصل، برداشتن روابط است. هر کشوری با هر شکل و روشی
باشد فرقی ندارد؛ بزرگ، کوچک، دارای ایدئولوژی متفاوت، جمهوری، پادشاهی، دیکتاتوری. سیاست خارجی حکم میکند با همه کشورها رابطه داشته و در جامعه بینالملل نباید منزوی شود. کشورها برای اینکه منزوی نباشند باید ارتباط داشته باشند. این اصل اول است که مورد قبول همه است. برای همین هیچموقع در سیاست خارجی کسی نمیگوید که چرا با فلان کشور رابطه دارید، بلکه میپرسند چرا با فلان کشور رابطه ندارید؟ برای رابطه نداشتن باید دلیل داشته باشیم، نه برای رابطه داشتن. به اصطلاح فلسفی رابطه داشتن جزو بدیهیات اولیه است. اصل دوم بحثی است که شما گفتید، یعنی همسایگان. ارتباط با همسایگان برای هر کشوری مهم است چراکه هم میتواند یار کشور باشد و هم دشمن. مثلا در مورد ایران، بیشترین آسیب را عراق در طول جنگ تحمیلی به کشورمان وارد کرد اما اکنون باهم رابطه خوبی داریم. بحث همسایگان در روابط خارجی بسیار مهم و استراتژیک است و در صورت فقدان این ارتباط، مشکل ایجاد میشود. چون مشکل همسایه به مرور زمان مشکل همان کشور هم میشود. برای مثال الان تروریسم در افغانستان، پاکستان و عراق در حال رشد است و این امر بهصورت بالقوه تهدید علیه ایران است. چراکه
ممکن است این «قوه و استعداد» تبدیل به «فعل» شود. متاسفانه دولت احمدینژاد متوجه اهمیت بحث ارتباط با همسایگان نبود و همانطور که شما گفتید با همسایگان بهخصوص با همسایگان مهم مثل کشورهای عربی خلیجفارس، رابطه خوبی نداشت. دولت او برای اینکه این انزوا را جبران کند، سراغ کشورهای آمریکایی لاتین رفت. به هر حال نفوذ کشورها در جامعه بینالملل هم باید مدنظر قرار بگیرد. بله ولی نفس ارتباط با کشورهای آمریکای لاتین اشکالی ندارد و کار خوبی هم هست. ولی باید در سیاست خارجی اولویتبندی در رابطه را مدنظر قرار داد. آن کشورها در اولویت سیاست خارجی قرار نداشتند، نه اینکه نباید رابطه داشته باشیم. الان روابط با همسایگان در حال رشد است و این نقطهضعف دولت قبل در حال جبران است. اردوغان نخستوزیر ترکیه به ایران آمد. ظریف به عراق، کشورهای خلیجفارس و ترکیه و پاکستان سفر کرده است. البته به همسایگان شمالی هم باید توجه کنیم. یکی از مهمترین همسایگان ایران، عربستان است که با ایران ناسازگاری میکند. با این حال از سمت ایران برای عربستان پالسهای مثبتی فرستاده میشود اما پاسخ مناسبی از طرف سعودیها دیده نشد. آیا
این مخالفتها را با ایجاد ارتباط میتوان مهار کرد؟ عربستان در سیاست خارجیاش نسبت به ایران دو اشتباه میکند. اول اینکه هنوز درک عمیقی از تغییر تحول در ایران پیدا نکرده، یعنی هنوز خیال میکند دولت احمدینژاد با همان ویژگیهایی که باعث خرابشدن رابطهاش با ایران بوده، سرکار است. ما در دوران اصلاحات رابطه بسیار خوبی با عربستان داشتیم، اما در زمان احمدینژاد خراب شد. عربستان باید بداند دولت روحانی ادامه دولت خاتمی است، نه ادامه دولت احمدینژاد. بنابراین همان بینش و برداشتی که عربستان نسبت به دولت خاتمی داشت باید نسبت به دولت روحانی داشته باشد. اشتباه دوم که ریشهدار هم هست، این است که عربستان تحتتاثیر تبلیغات آمریکا قرار گرفته است. آمریکا از زمان پیروزی انقلاب اسلامی بهدنبال این بود که کشورهای عربی حوزه خلیجفارس را از ایران بترساند و به آنها القا کند که ایران تهدید شماره یک علیه شماست. در مرحله اول با سوءاستفاده از بحث صدور انقلاب که امام(ره) مطرح کردند، به آنها تلقین میکرد ایرانیها میخواهند انقلابشان را صادر کنند تا رژیمهای شما را ساقط کنند و نظامی مانند جمهوری اسلامی سرکار بیاورند. بعد در
قضیه جنگ، با همین تبلیغات همه این کشورها را پشت سر صدام جمع کرد. پس از آن برای مقابله با ایران شورای همکاری خلیجفارس را تشکیل دادند. با اینکه این توطئه از ابتدای پیروزی انقلاب توسط آمریکا در منطقه پیگیری میشد، اما واقعا جا نیفتاده بود و حتی زمان خاتمی خنثی شد. اما عملکرد نامناسب احمدینژاد متاسفانه باعث شد این توطئه آمریکا در منطقه جا بیفتد و از همان موقع بحث ایرانهراسی و شیعههراسی را مطرح کردند. این باعث شد که نهتنها کشورهای منطقه بلکه کشورهای دورتری نسبت به حوزه خلیجفارس و ایران، مثل اردن تحتتاثیر این قضیه قرار بگیرند و مدعی شدند این هلال شیعی برای اکثریت اهل سنت جهان اسلام خطرناک است. متاسفانه عربستان تحتتاثیر القائات آمریکا و همینطور عملکرد اشتباه احمدینژاد قرار گرفت و این تاثیر هنوز ادامه دارد؛ بهگونهای که تا الان بحث هلال شیعی یعنی بحث عرب و ایران و شیعهوسنی را مطرح میکردند. اما الان این القائات را شیکتر و قشنگتر کردند و آن اینکه ایران قصد به چالش کشیدن موقعیت عربستان در حوزه خلیجفارس را دارد. یعنی ایران با نفوذش در کشورهای عربی، بهویژه بعد از بهار عربی و جنبش دموکراسیخواهی در
کشورهای عربی، این قصد را دارد. با توجه به این نکته که خواستههای انقلابیون در کشورهای بهار عربی، مانند آزادیخواهی و دموکراسی و انتخابات و پارلمان و... ، بین ایران و عربستان، به ایران نزدیکتر هستند، به همین جهت به سعودیها القا کردند که موقعیتش در منطقه روزبهروز رو به افول و موقعیت ایران در منطقه رو به افزایش است. این اشتباه بزرگ عربستان است که باعث شده، رفتارهایی داشته باشد که از یک دولت پخته، یک مقدار عجیب به نظر آید. بعد از توافق ژنو کشورهای عربی استقبال کردند اما عربستان بعد از چندروز، واکنشی محتاطانه داشت، اما از طرف دیگر میشود گفت برنامه هستهای ایران یکی از موارد ایرانهراسی در منطقه بود که با این توافق لااقل در ظاهر اینها باید خوشحال باشند. با این توصیفات، آیا منطقه رو به آرامش میرود؟ اگرچه عربستان استقبالی را که شایسته بود، انجام نداد اما بالاخره آنها هم بررسی میکنند و میبینند که توافق ایران و 1+5 نهتنها به نفع ایران است بلکه واقعا بهنفع همه کشورهاست. چراکه این توافق آرامش را در منطقه میآورد و منطقه را از جنگ دور میکند که در این شکی نیست. همینطور از نظر آنها برنامه
هستهای ایران تحت کنترل قرار میگیرد و دیگر خطری آنها را تهدید نمیکند. بنابراین خیلی طبیعی است همانطوری که بقیه کشورهای عربی استقبال کردند، عربستان هم استقبال میکرد. اما عربستان با وجود بقیه کشورهای عربی که با ایران رقابت دارند، این کار را نکرد. رقابت یک امر طبیعی در روابط بینالملل است و هیچ ربطی به دوستی و دشمنی ندارد. حتی ممکن است با هم دوست باشند ولی رقابت هم داشته باشند، مثل آمریکا و اتحادیه اروپا. اینها در عین اینکه متحد هستند، در عرصههای مختلف بهخصوص اقتصادی با یکدیگر رقابت دارند. عربستان هم با ایران یک احساس رقابت دارد. سابقه این رقابت هم به دیروز و امروز برنمیگردد. از زمان پهلوی، ملک فهد با شاه رقابت میکرد و عمده آن بر سر اعمال نفوذ در خلیجفارس بود. با اینکه هر دو آمریکایی بودند ولی هرکدام سعی میکردند به آمریکا بگویند ما بهتر از رقیبمان میتوانیم منافع تو را در منطقه تامین کنیم. بنابراین رقابت بوده و این امر بدی نیست، چون در صحنه بینالملل جزو اصول اولیه سیاست خارجی است. اما هنر دولتها این است که رقابتها را از نوع خصمانه به دوستانه تبدیل کنند. در زمان اصلاحات هم، ایران و عربستان رقیب
یکدیگر بودند ولی این رقابت، به نوع دوستانه تبدیل شده بود و ادامه داشت. بنابراین اگر الان عربستان، با وجود اینکه میداند توافق ژنو امنیت منطقه را بالا میبرد، بهطور شایسته از آن استقبال نمیکند، علتش رقابتی است که بهصورت غیردوستانه در جریان است. چون فکر میکند ایران که رقیبش است با توافق با 1+5 از انزوای سیاسی خارج میشود و وجاهت بینالمللی پیدا میکند و وقتی این وجاهت را پیدا کرد، در رقابت او را شکست میدهد. در بحث دیپلماسی، دیپلماسی شخصیتها را داریم؛ کسانی که مناصب رسمی ندارند ولی روابط دوستانهای با کشورها دارند. مثل آیتالله هاشمی که با ملکعبدالله روابط نزدیکی دارد یا آقای خاتمی که در دنیا شناختهشده است. آیا دولت میتواند از این شخصیتها در روند تنشزدایی استفاده کند یا مثل زمان احمدینژاد که آقای خاتمی ممنوعالخروج بود، برخورد میشود؟ این امر به سیاست داخلی برمیگردد. یکی از ویژگیهای توسعه سیاسی، استفاده از نخبگان و کسانی است که صاحب موقعیت بینالمللی هستند. حالا آقای هاشمی زیاد موقعیت بینالمللی برجستهای ندارد اما خاتمی موقعیت بینالمللی خیلی برجستهای دارد. ایشان از زمانی
که در سال 2001 سال گفتوگوی تمدنها نامگذاری شد تا الان موقعیت خوبی داشتند. این همان توسعه سیاسی است و دولت و در کل همه باید به این درک صحیح برسند که درجهت منافع کشور از امکاناتی که دارند استفاده کنند. چون این افراد سرمایه ملی هستند. سرمایه ملی فقط مالی و منابع طبیعی نیست بلکه بخش مهمی از آن نیروی انسانی است و این نگاه اگر در حوزه سیاسی وجود داشته باشد، از آقای خاتمی بهخوبی در پیشبرد سیاستهای ایران استفاده میشود. بحثهای زیادی هم در ارتباط با سفر آیتالله هاشمی به عربستان برای تنشزدایی با ریاض مطرح شد. ولی خود ایشان در مصاحبهای گفتند «به عربستان بروم که چه بگویم؟» و معتقد بودند باید حامل پیام واحدی از طرف ایران باشند. چقدر نقش ایشان میتواند موثر باشد؟ الان آقای هاشمی هم نمیتوانند در رابطه با عربستان تاثیر بگذارند. چون عربستان هنوز استراتژیاش در قبال ایران تغییر نکرده است. اگر تغییر کند امکانش هست ولی الان تاثیرگذار نیست. برخی اوقات در دیپلماسی مرور زمان حلال مسایل است. برای همین باید مواظب بود که در دیپلماسی کار با عجله پیش نرود. زمان آقای خاتمی عربستان سفیر شیعه به ایران
فرستاد. ما هم افراد قابل در اقلیتها کم نداریم. آیا ایران هم میتواند از این فرصتها استفاده کند؟ مثلا ایران هم سفیر اهل سنت به عربستان بفرستد. این بحث را هم باید در سیاست داخلی و توسعه سیاسی جستوجو کنیم. در توسعه سیاسی که به معنی آزادی سیاسی و حقوق مردم است، یکی از آن موارد رعایت حقوق اقلیتهاست. اقلیتها، چه مذهبی و چه قومی، باید به آنها توجه کرد که خوشبختانه یکی از بهترین کارهایی که روحانی انجام داد، منصوبکردن آقای یونسی بهعنوان مشاور اقلیتها بود که هم به اقلیتهای مذهبی و هم به اقلیتهای قومی توجه شود. یکی از توجهات این است که اینها به حکومت وارد شوند. یعنی مثلا باید سفیر «سنی» داشته باشیم. یا استاندار «کرد». معاون وزیر «بلوچ» داشته باشیم. راهحل مساله اقلیتهای دینی و قومی شریککردن آنها در حکومت است. اما عربستان که توسعه سیاسی چندانی ندارد ولی سفیر شیعه فرستاد. این بهدلیل دولت خاتمی بود. سعودیها به احترام دولت شیعه ایران، یک سفیر شیعه فرستادند. این پیام مثبتی بود که امیدواریم باز هم به همان دوران برگردیم. تنش ایران و عربستان فقط به مساله هستهای محدود
نمیشود، در سوریه هم دیدیم عربستان واکنشی عصبی به دعوت ایران در «ژنو2» نشان داد. از طرفی هم عربستان حامی سلفیها در سوریه است. غرب اینها را میبیند و رفتار دوگانه دارد. از یکسو سیاستهای ایران در قبال سوریه را قبول ندارد و از طرف دیگر از عربستان حمایت میکند. این تضاد چگونه توجیه میشود؟ عربستان، متحد 50ساله آمریکا و غرب در منطقه است. درست است آمریکا و غرب الان از عملکرد عربستان ناراضی هستند اما باید توجه کنیم که از یک متحد 50ساله ناراضی هستند. دیپلماسی، جدیتر و محکمتر از این است که کشوری تا اتفاقی بیفتد، یک متحد باسابقه را از دست بدهد. الان قطعا آمریکا از عملکرد عربستان ناراضی است. اما اینطور نیست که متحدی که نیمقرن است منافعش را تامین کرده و به هرچه خواسته عمل کرده، آن را از دست بدهد. این اتحاد بهخصوص بعد از انقلاب مهم شد چون پیش از انقلاب، آمریکا شاه را به عربستان ترجیح میداد. الان 35سال از انقلاب گذشته و طبیعتا عربستان متحد واحد آمریکا در منطقه شده است. طبیعی است که الان از هم دلخور باشند و پشتصحنه با هم بهصورت مخفی دعوا میکنند و بعضا این دعواها علنی میشود و به رسانهها کشیده
میشود. ولی در همان چارچوب اتحادشان به رفع و رجوع آن میپردازند (مثل پدری که پسر متخلفش را از خانه بیرون نمیکند) برای همین هم به عربستان فشار میآورند. همه دنیا میدانند این تروریسم بینالمللی که القاعده سمبل آن است، مورد حمایت عربستان است. این تروریستها واقعا بینالمللیاند و مختص کشورهای اسلامی نیست و همهجای دنیا را گرفته است. از چچن و سوریه، عراق و لبنان، افغانستان، هند و آفریقا نفوذ پیدا کردهاند؛ حتی تا اروپا هم کشیده شده و میبینید تروریستهای اروپایی کنار نیروهای القاعده در سوریه میجنگند. اروپا نگران بازگشت آنها به کشورهایشان است. حامی همه اینها عربستان است و در آینده فشارها با توجه به سابقه اتحادش با غرب و آمریکا روی عربستان زیاد خواهد شد. به بحران سوریه اشاره کردید. ایران سعی دارد هر دو طرف را کنترل کند و میتواند نقش سازندهای داشته باشد و حال این نقش را غربیها نمیبینند یا نمیخواهند ببینند؟ اجازه بدهید در ابتدا علت پیدایش این بحران را واکاوی کنیم. سوریه یکی از پیچیدهترین مسایل بینالمللی شده است برای همه کشورها، چراکه هر یک از دولتها از ابتدا یک استراتژی داشتند و وقتی
جلو آمدند به استراتژی خود شک کردند. یعنی طوری شده که نمیدانند چه کار باید بکنند. در ابتدا در سوریه هم مثل چند کشور عربی مانند تونس و مصر و... بهار عربی شروع شد تا بشاراسد اشتباه کرد و در ابتدا با تظاهرات مردمی و جوانان، خشن برخورد کرد. نتیجه این اشتباه و خشونت، مبارزه مسلحانه بود. ابتدا از داخل سوریه و بعد آرامآرام از کشورهای دیگر برای مبارزه مسلحانه وارد شدند و پس از آن تروریستها هم از نقاط مختلف به آنها ملحق شدند. روزهای اول برخی تصور میکردند اسد رفتنی است. به همین دلیل ترکیه، آمریکا، عربستان و... خیلی تند برخورد کردند. گرچه بشاراسد از ابتدا مرتکب خطا شد و آن برخوردها را انجام داد اما به مرور زمان دنیا متوجه شد گروههایی که دارند با اسد میجنگند هم خیلی خطرناک هستند. آنها آدمکشهای مرتجعی هستند، هم به لحاظ فکری و هم به لحاظ عملکردی. یعنی جنایاتی که آنها انجام دادهاند، جنایات کوچکی نبود و یکدفعه این تز مطرح شد که بین ایندو کدام کمتر بد است. بنابراین اولین استراتژی آنها مبنی بر رفتن بشاراسد بود. بعد از مدتی بحث کنار رفتن از قدرت و مصونیت داشتن اسد مطرح شد. حالا آرامآرام بحث بودنش در دولت
انتقالی و کاندیدا شدن یا نشدنش در انتخابات بعدی مطرح میشود. اینها نشاندهنده این است که بهصورت دقیق نمیدانند چه باید بکنند. البته نقش ایران از اول مشخص بود و چیزی که ایران میگفت و الان همه به آن رسیدهاند این است که با وجود جنگ و خونریزی در سوریه، راهحل نظامی مشکلگشا نیست و باید از طریق سیاسی و مذاکره حل شود. البته حتی آمریکاییها هم بهطور غیرمستقیم اشاره کردند ایران میتواند نقش داشته و اثرگذار باشد ولی حاضر هم نبودند یکدفعه از آن موضعشان برگردند. در مجموع میتوانم بگویم حتی کشورهای غربی نقش ایران را در سوریه مثبتتر از نقش عربستان میدانند، چراکه ایران حامی یک نظامی است که آنجا راس کار بوده و دولت قانونی و رسمی آن کشور محسوب میشود ولی مخالفان از یکسری آدمکش و تروریست حمایت میکنند. طبیعی است که به مرور زمان مواضعشان یک مقدار تغییر کند. حالا اگر در سایه نظارتهای بینالمللی انتخاباتی برگزار شود اما «بشار» انتخاب نشود، ایران چه موضعی خواهد داشت؟ اگر انتخابات آزاد برگزار شود و بشاراسد انتخاب نشود، هرکس که از سوی مردم سوریه انتخاب شود مورد تایید و احترام ایران است، چراکه نتیجه
دلخواه ایران انتخاب واقعی مردم سوریه است. شاهد چرخش مواضع ترکیه در مورد سوریه هستیم، دوران بهار عربی هم همزمان با دولت احمدینژاد بود. ترکیه در آن زمان در زمینه نفوذ در کشورهایی مانند تونس و مصر، از ایران جلو افتاد، بعد از مدتی ترکیه هم بنا به دلایلی این امتیاز را از دست داد. حالا با توجه به این فرصت ایجادشده، دولت روحانی میتواند در جهت جذب و نفوذ از این موقعیت استفاده کند و عقبماندگی زمان احمدینژاد را جبران کند. نظر شما چیست؟ اینجا هم باید اشاره کنیم که بحث سیاست داخلی در کنار سیاست خارجی قرار میگیرد. یعنی وقتی سیاستهایی که یک دولت برای اداره کشورش اعمال میکند به گونهای باشد که برای مردم کشورهای دیگر جاذبه داشته باشد، طبیعی است الگوبرداری میشود. «وجود آزادی در کشور»، «دموکراسی واقعی»، «آزادی احزاب سیاسی»، «روزنامههای آزاد»، «رعایت حقوق مردم»، «وضعیت اقتصادیرو به رشد» مواردی هستند که اگر کشورهای دیگر اینها را ببینند، الگوبرداری میکنند. طبیعی است وقتی ببینند دولت روحانی نقاط ضعفی را که دولت احمدینژاد داشت مرتفع میکند و در جهت توسعه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی قدم برمیدارد، توسط
دیگر کشورهای اسلامی الگوبرداری میشود. چراکه در کنار این امتیازات مثبت، اسلام هم در ایران حاکم است. اسلام و دموکراسی و آزادی و رعایت حقوق مردم کنار هم قرار دارد. ایدهآل ما همین است که در کنار اسلام، هیچگونه نقطهضعفی در برابر کشورهایی که فریاد حقوقبشر دارند، نداشته باشیم. اگر امتیازات آنها را در کنار اسلامی که داریم، داشته باشیم، طبیعی است که آنها به طرف ما میآیند. یکی از دلایلی هم که قبل از قضایای سوریه، ترکیه، برای بهار عربی ایدهآل به شمار میرفت، همین بود. اردوغان و حزب اسلامی او توانسته بودند وضعیت اقتصادی ترکیه را پیش ببرند. آزادیهای سیاسی و دموکراسی در آنجا وجود داشت و طبیعی بود که در کشورهای عربی وضعیت ترکیه نسبت به عربستان، بهتر باشد. متاسفانه در آن زمان دولت احمدینژاد در ایران بود که عملکردش، عملکردی قابل الگوبرداری نبود. یعنی شما معتقدید که اشکال از دیپلماسی آن زمان ایران نبود؟ همانطور که عرض کردم، سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی است. شما نمیتوانید در کشور خود روزنامهها را ببندید، احزاب را منحل کنید و... بعد به کشورها بگویید که من میخواهم با شما دوست باشم و از من
الگوبرداری کنید. مسلم است این سیاست تحویل گرفته نمیشود و اصلا قابل الگوبرداری نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.