|

شگفتی‌سازان در واشنگتن و تهران

محمدحسن نجمی

- خداحافظ! - Have a nice day! «روحانی» به زبان «انگلیسی»؛ «اوباما» به زبان «فارسی.» دوجمله‌ای که پایان‌بخش مکالمه تلفنی تاریخی روسای‌جمهوری ایران و آمریکا بود. مکالمه تلفنی دو رییس‌جمهوری تنها بخشی از شگفتی‌های فصل جدید روابط ایران و آمریکا در سال 92 بود. روزگاری عبور روسای‌جمهوری ایران و آمریکا از مقابل یکدیگر، یک رییس‌جمهوری را از ترس واکنش‌های تند در تهران، به‌ناچار به راه فرعی می‌فرستاد. «محمد خاتمی» رییس‌جمهوری پیشین ایران در این مورد می‌گوید: «در دوران من صحبت از رابطه با آمریکا خیانت بود.» اما در سالی که گذشت، نه‌تنها روسای‌جمهوری با یکدیگر مکالمه‌ای 15دقیقه‌ای داشتند، بلکه وزرای خارجه دوکشور چندین‌بار با یکدیگر مصافحه کردند، شوخی کردند، خندیدند، عکس یادگاری انداختند و از همه مهم‌تر مذاکره کردند. گرچه پیش از این هم مذاکراتی میان ایران و آمریکا صورت گرفته بود، ولی هرگز در مورد کشمکشی که بیشتر رنگ‌وبوی دوجانبه دهد، مذاکره‌ای انجام نشده بود. این دو دوست سابق که پس از انقلاب به متخاصم تبدیل شدند در منافعشان در خاورمیانه اشتراکات و افتراقات زیادی با یکدیگر داشته و دارند. پیش از مذاکرات هسته‌ای نیز مذاکرات با آمریکایی‌ها انجام می‌گرفت؛ اما تنها در مورد مسایل سه‌جانبه، یعنی ایران، آمریکا و یک کشور ثالث. در یک برهه زمانی کشور ثالث افغانستان بود و در برهه‌ای دیگر عراق. مبارزه با طالبان و القاعده در افغانستان و دشمن مشترکی به نام «صدام» در عراق. اما در سال 92 رهبران تهران و واشنگتن شاهد نشستن دیپلمات‌هایشان پشت یک‌میز و بدون حضور ضلع سوم بودند تا نخستین تغییرات در بلندی کوه یخ میان ایران و آمریکا ایجاد شود. سال جدید؛ دولت جدید؛ دیپلماسی جدید آغاز تغییر در شیوه برخورد میان ایران و آمریکا شاید به پیش از مبارزات انتخاباتی یازدهم ریاست‌جمهوری برگردد. اولین آن را می‌توان در سخنرانی مقام‌معظم‌رهبری در روز اول فروردین در حرم امام‌رضا(ع) در مشهد یافت؛ جایی که ایشان در بیاناتشان، نسبت به درخواست مذاکراتی که از سوی آمریکایی‌ها در قالب نامه و پیغام مطرح می‌شود، گفتند: «من به این اظهارات خوشبین نیستم، اما مخالفت هم ندارم.» «حسن روحانی» نیز در اوایل اردیبهشت سال شگفتی‌ها، تنها چند روز پس از اعلام آمادگی‌اش برای حضور در انتخابات در مصاحبه‌ای گفته بود: «ایران قرار نیست تا روز قیامت با آمریکا قهر باشد و رابطه قطع بماند بلکه در شرایط مناسبی و با حفظ منافع ملی این نوع رابطه باید تغییر کند.» پس از انتخاب «حسن روحانی» به ریاست‌جمهوری بود که «تهران» واکنش‌های مثبت «واشنگتن» را در قالب بیانیه و اظهارنظر از سوی دولت آمریکا شاهد بود. در مهم‌ترین واکنش‌ها به این انتخاب، «جان کری» وزیر خارجه آمریکا در بیانیه‌ای اعلام کرد: «دولت آمریکا برای گفت‌وگو و تعامل با دولت و مردم ایران برای رسیدن به راه‌حلی سیاسی که پایان‌دهنده نگرانی‌های جامعه بین‌الملل در مورد برنامه اتمی این کشور است، آماده است.» فصل مشترک واکنش‌های واشنگتن را می‌توان در آمادگی برای مذاکره مستقیم دانست. با این اوصاف می‌توان گفت تاکید مقامات آمریکایی بر آمادگی گفت‌وگو با ایران بر سر مساله هسته‌ای، نشات‌گرفته از شعارهای انتخاباتی «حسن روحانی» مبنی بر اعتدال و ترمیم سیاست خارجی بود. ردوبدل‌شدن سیگنال‌ پس از انتخابات بود که گمانه‌زنی‌ها در مورد احتمال حضور روحانی در نیویورک آغاز شد. نهایتا رییس‌جمهوری جدید ایران پس از به‌صدادرآوردن زنگ آغاز سال تحصیلی جدید در مدرسه در اول مهر، تهران را به مقصد نیویورک ترک کرد. تقریبا یک هفته پیش از روحانی نیز «محمدجواد ظریف» وزیرخارجه ایران به همراه چندنفر از معاونانش عازم ینگه دنیا شده بود. چند روز پیش از سفر روحانی به آمریکا بود که رسانه‌ها گمانه‌زنی‌هایی را آغاز کردند که اگر به واقعیت می‌پیوست، واقعه‌ای بی‌سابقه از سال 57 تاکنون رخ می‌داد. رسانه‌ها خبر از احتمال دیدار «روحانی» و «اوباما» دادند و پس از آن نیز «کاخ سفید» بر این گمانه‌زنی‌ها دامن زد. «جی کارنی»، سخنگوی کاخ سفید با بیان اینکه «تغییری در لحن بیان ایران و غرب ایجاد شده است»، اعلام کرد: «اگر ایران در سیگنال‌هایی که درباره موضوع هسته‌ای داده، جدی باشد احتمال دارد باراک اوباما، رییس‌جمهوری آمریکا با حسن روحانی رییس‌جمهور ایران هفته‌ آینده در نیویورک دیدار کند.» سیگنال‌های مورداشاره «کارنی» به مواضع وزیر خارجه و رییس‌جمهوری جدید ایران در موضوع هسته‌ای مبنی بر لزوم سیاست برد-برد در این زمینه برمی‌گردد. آنها همواره از حل بحران غیرلازم هسته‌ای ایران از راه گفت‌وگو و دیپلماسی صحبت می‌کردند. در همین حال سخنان «مقام‌معظم‌رهبری» در جمع فرماندهان سپاه، یکی از تعیین‌کننده‌ترین مواضع در آستانه سفر «روحانی» به نیویورک بود. ایشان در این دیدار گفتند: «ما مخالف حرکت‌های صحیح و منطقی دیپلماسی نیستیم؛ چه در عالم دیپلماسی، چه در عالم سیاست‌های داخلی. بنده معتقد به همان چیزی هستم که سال‌ها پیش اسم‌گذاری شد نرمش قهرمانانه؛ نرمش در یک جاهایی بسیار لازم است، بسیار خوب است.» همچنین روحانی، پیش از عزیمت به نیویورک، در مصاحبه‌ای با شبکه آمریکایی « ان‌بی‌سی» مبنی بر دیدار احتمالی او با باراک اوباما در نیویورک گفت: «دیدار با اوباما در دستور کار سفر من نیست، اما هرچیزی در دنیای سیاست امکان‌پذیر است البته بسته به شرایطی است که به‌وجود می‌آید.» سخنرانی‌های تاثیرگذار در مجمع‌عمومی اما شاید مهم‌ترین دستور کار سفر روحانی به مقر سازمان‌ملل، سخنرانی در مجمع‌عمومی بود؛ سخنرانی‌ای که ایرانیان را تا پاسی از شب در کنار تلویزیون و سایر وسایل ارتباطی بیدار نگه داشت. رییس‌جمهوری ایران در حالی در صحن سازمان‌ملل به سخنرانی پرداخت که این‌بار با وجود سخنرانی‌های رییس پیشین دولت ایران، کسی شاهد صندلی‌های خالی در مجمع عمومی نبود. روحانی در این سخنرانی تلاش خود را روی زدودن غبارهایی که در طول هشت‌سال بر چهره دیپلماسی ایران نشسته بود، نهاد. او در مهم‌ترین قسمت از سخنرانی‌اش با اشاره به اینکه «ایران به دنبال تعامل سازنده بر اساس احترام متقابل و منافع مشترک با دیگر کشورهاست»؛ گفت: «در این چارچوب در پی افزایش تنش با آمریکا نیز نیست. من سخنان امروز پرزیدنت اوباما را با دقت دنبال کردم؛ در صورت عزم سیاسی رهبران آمریکا و خودداری از دنبال‌کردن منافع گروه‌های فشار جنگ‌طلب، می‌توان به چارچوبی برای مدیریت اختلافات رسید. در این چارچوب موضع برابر، احترام متقابل و اصول مسلم شناخته‌شده بین‌المللی باید مبنا باشد؛ البته در این زمینه انتظار ما از واشنگتن شنیدن صدای واحد است.» «روحانی» در سخنرانی خود به‌درستی به صحبت‌های «اوباما» اشاره کرد؛ چرا که رییس‌جمهوری آمریکا در طول سخنرانی خود، 27بار کلمه ایران را به کار برد و ایران یکی از محورهای اصلی سخنرانی اوباما در مجمع عمومی سازمان‌ملل بود. او صحبت‌هایی کرد که اگر نگوییم بی‌سابقه بود، مسلما کم‌سابقه بود. اوباما با اشاره به نامه‌هایی که به مقامات عالیرتبه نظام نوشته است، گفت: «آمریکا ترجیح می‌دهد که نگرانی‌های ما را از بابت برنامه هسته‌ای ایران به طور مسالمت‌آمیز، رفع کند. ما درصدد تغییر رژیم نیستیم و به حق مردم ایران برای دستیابی مسالمت‌آمیز به انرژی هسته‌ای احترام می‌گذاریم.» او به فتوای مقام‌معظم‌رهبری در مورد حرمت سلاح هسته‌ای اشاره کرد که به جرات می‌توان گفت برای اولین‌بار بود که یک مقام بلندپایه غربی با اشاره به آن، تقریبا آن را پذیرفته است. او در سخنرانی خود گفت: «در این میان رهبر ایران فتوایی علیه تولید سلاح‌های هسته‌ای صادر کرده است و پرزیدنت روحانی اخیرا تکرار کرد که ایران هرگز سلاح هسته‌ای تولید نخواهد کرد.» گفت‌وگویی که در تاریخ می‌ماند شاید گفت‌وگوی تلفنی «حسن روحانی» و «باراک حسین اوباما» به نوعی توانست جایگزین دیدار انجام‌نشده در نیویورک باشد. این مکالمه در حالی صورت گرفت که «روحانی» در مسیر فرودگاه «جان‌اف‌کندی» برای ترک نیویورک بود. در این مکالمه تاریخی، دو طرف بر اراده سیاسی برای حل سریع مساله هسته‌ای تاکید کرده و زمینه را برای حل موضوعات دیگر و همکاری در مسایل منطقه‌ای مورد توجه قرار دادند. «اوباما» در این مکالمه گفته بود: «حل‌وفصل موضوع هسته‌ای، به طور حتم، می‌تواند گامی روبه‌جلو برای ایجاد ارتباطی جدید بین آمریکا و ایران، یعنی ارتباطی بر اساس منافع و احترام متقابل باشد.» روحانی نیز در مورد این مکالمه گفت: «در موضوع هسته‌ای به شرط وجود اراده سیاسی، راهی سریع برای حل مساله وجود دارد. ما درمورد آنچه از 1+5 و به طور خاص دولت شما در هفته‌های آینده خواهیم دید، امیدواریم. من تشکر خود از میهمان‌نوازی و تماس تلفنی شما را ابراز می‌دارم.» پس از این گفت‌وگو، حاشیه‌های پیرامون آن نیز آغاز شد. پس از این مکالمه هر طرف ماجرا، طرف مقابل را به‌عنوان تماس‌گیرنده معرفی می‌کرد. اما بازگشت روحانی، با حاشیه‌های زیادی همراه بود. در حالی که عده‌ای برای استقبال از روحانی در فرودگاه مهرآباد تجمع کرده بودند، در مقابل عده‌ای دیگر نیز به منظور اعتراض به او خود را به مهرآباد رسانده بودند. هرچند استقبال‌کنندگان با گل به پیشواز روحانی رفته بودند، اما معترضان با «لنگه کفش» به استقبال رییس‌جمهوری رفتند. این گفت‌وگو در حالی صورت گرفت که پیش از آن گمانه‌زنی‌هایی در مورد احتمال دیدار دو رییس‌جمهوری در حاشیه ضیافت ناهار «بان‌کی‌مون» دبیرکل سازمان‌ملل انجام شده بود. هرچند در این ضیافت «اوباما» به دلیل احتمال حضور روحانی از خوردن نوشیدنی‌های الکلی پرهیز کرده بود، ولی «روحانی» به دلیل سرو مشروبات الکلی در آن حضور نیافت. در کنار مکالمه تلفنی «روحانی» و «اوباما»، اتفاق دیگری افتاد که اگر اهمیت آن کمتر از مکالمه تلفنی دو رییس‌جمهوری نباشد، در حد آن است. دیدار «محمدجواد ظریف» وزیر خارجه ایران با «جان کری» همتای آمریکایی‌اش در نیویورک برای نخستین‌بار پس از انقلاب، در حاشیه نشست وزرای خارجه ایران و 1+5 صورت گرفت؛ نشستی که از آن به‌عنوان آغاز دور جدید مذاکرات هسته‌ای ایران با شش‌قدرت جهانی در دولت یازدهم یاد می‌شود. «ظریف» بعد از این نشست در کنفرانس خبری با اشاره به دیدار کوتاهی که با جان کری همتای آمریکایی خود در حاشیه این نشست داشت، گفت: «کری از عزم اوباما برای پایان‌دادن به مساله هسته‌ای ایران و احترام به حقوق ملت ایران سخن گفت.» وزیر خارجه آمریکا نیز پس از این نشست با اشاره به اینکه «نوع ارایه و لحن هیات ایرانی در این مذاکرات، بسیار متفاوت از قبل بوده است»، گفت: «این مذاکرات سازنده بود. مهم این است که این تغییر و نتایج این نشست به اقدامات عملی منجر شود.» هرچند این دیدار و مکالمه دو رییس‌جمهوری را می‌توان تاریخی و تاریخ‌ساز ذکر کرد، اما این اقدامات در واشنگتن، واکنش‌های زیادی را در تهران در پی داشت. در یکی از این واکنش‌ها سردار«جعفری» فرمانده سپاه پاسداران مکالمه روحانی با اوباما را اشتباه تاکتیکی دانسته بود. شاید بتوان گفت مکالمه روسای‌جمهوری دو کشور، یکی از آرزوهای رییس‌جمهوری پیشین اصولگرای ایران بود. او حتی در مقاطع مختلفی «جورج بوش» رییس‌جمهوری وقت آمریکا را به مناظره و گفت‌وگوی رودررو فراخوانده بود. بابی که گشوده شد و ادامه یافت دیدارهای «ظریف» و «کری» به نیویورک ختم نشد. این دو چندین‌بار نیز مکالمه تلفنی داشتند در ادامه روندی که در مورد پرونده هسته‌ای در دولت یازدهم آغاز شده بود، دیدارهایی بین وزرای خارجه و مدیران سیاسی و هیات‌های دیپلماتیک ایران و آمریکا در «ژنو» و «وین» و همین‌طور در حاشیه «کنفرانس امنیتی مونیخ» صورت گرفت؛ دیدارهایی که در تهران و واشنگتن سروصدای زیادی کرد. در تهران پیش از سالروز 13آبان و یک هفته پیش از مرحله دوم مذاکرات ژنو بیلبوردهایی در سطح شهر پدیدار شد. بیلبوردهایی با عنوان «صداقت آمریکایی» در جای‌جای تهران دیده می‌شد. این تابلوها ایران و آمریکا را پشت میز مذاکره نشان می‌داد که طرف آمریکایی مسلح به سلاح یا با علایمی مانند «چنگال پرنده وحشی»، همراه با یک «سگ» نشان داده شده است. این تابلوها کاری از «موسسه رسانه‌ای اوج» است که وابسته به قرارگاه شهید باقری بسیج دانشجویی است. در ینگه دنیا نیز برخی نمایندگان کنگره و سنا مخالف این روند هستند. در این بین برخی رسانه‌های معتبر ادعا کردند ایران و آمریکا پیش از اینها پشت یک میز نشسته‌اند. خبرگزاری «آسوشیتدپرس» در یک گزارش اختصاصی ادعا کرد گفت‌وگوهای پنهانی و چندین‌ماهه ایران و آمریکا، هموار‌کننده راه دستیابی به توافق تاریخی هسته‌ای در ژنو بوده است. در گزارش منتشرشده از سوی این خبرگزاری، ادعا شده «عمان» و شخص «سلطان قابوس» پادشاه این کشور میزبان مذاکرات ایران و آمریکا بوده است. مذاکره با آمریکا؛ فقط هسته‌ای تمام مقامات ایرانی همواره تاکید دارند مذاکراتی که با آمریکا صورت گرفته است، تنها پیرامون مذاکرات هسته‌ای بوده و لاغیر. «عباس عراقچی» از مذاکره‌کنندگان هسته‌ای ایران، با تاکید بر اینکه «مذاکرات تنها در چارچوب مذاکرات هسته‌ای بوده» گفت: «ما مذاکرات پنهان با آمریکا نداشته و نداریم و هرآنچه که بوده علنی بوده است و دلیلی بر پنهانکاری نیست.» او همچنین گفت‌وگوهای با آمریکا را به علت تحریم‌های یکجانبه از سوی این کشور دانست. در این بین «مجید تخت‌روانچی»، معاون وزیر خارجه ایران و عضو تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای در مصاحبه‌ای نکته‌ای گفت که می‌توانست از فشارها بر مذاکره‌کنندگان با آمریکا بکاهد. این دیپلمات که برخی رسانه‌های غربی از او به‌عنوان نماینده ایران در مذاکرات پنهانی ایران و آمریکا یاد می‌کنند در مصاحبه‌ای با «مهر» در ارتباط با حساسیت‌های پیرامون مذاکرات ایران و آمریکا گفته بود: «آقای جلیلی در یکی از مذاکرات در ژنو با آقای برنز (نماینده وقت آمریکا در 1+5) مذاکراتی را داشت. از آن پس ملاقات دیگری صورت نگرفت. در این دور مذاکرات، چون ما مجاز به مذاکرات دوجانبه با آمریکا بودیم، حساسیت‌ها بیشتر بود.» بکوشید نیکی به کار آورید؛ چو دیدید سرما، بهار آورید به هر صورت، باید گفت در سالی که آخرین نفس‌ها را می‌کشد، ایران و آمریکا در عرصه دیپلماسی شگفتی آفریدند. هرچند آنطور که «حسن روحانی» در گفت‌وگو با اوباما تاکید کرده است: «این اقدامات می‌تواند آغازی باشد برای راه طولانی‌ای که ما پیش‌رو داریم.» هنوز برای ذوب‌شدن یخ‌های رابطه ایران و آمریکا راهی طولانی و پرفرازونشیب در انتظار دو طرف است. همان‌طور که «باراک اوباما» هم بر آن واقف است و به «روحانی» گفته بود: «مشکلات میان ایران و آمریکا در یک شب حل نمی‌شود و نیاز به زمان داریم.» بنابراین باید منتظر گام‌های بعدی بود، چرا که دو طرف بر طولانی‌بودن راه تاکید دارند و می‌دانند در راهی قدم گذاشته‌اند که امن و ایمن نیست و سردی و سختی راه را باید به جان بخرند. همان‌طور «محمد خاتمی» رییس‌جمهوری اصلاحات در نخستین ماه‌های نشستنش بر کرسی ریاست‌جمهوری، در مصاحبه با «کریستین امانپور» از «سی‌ان‌ان» گفته بود: «طی این سال‌ها دیوار بلند بی‌اعتمادی بین ایران و آمریکا شکل گرفته است.» به هررو، راه دشواری پیش‌روی دولت‌های ایران و آمریکا قرار دارد؛ راهی که در آن هر دولت باید تندروهای داخلی خود را مهار کند؛ تندروهایی که «نان» خود را در عدم رابطه و «روغن» خود را در بحران می‌بینند. برای طی‌کردن این راه دشوار، طرفین باید به آنچه «فردوسی» سروده و روحانی در مجمع‌عمومی سازمان‌ملل قرائت کرد، توجه ویژه‌ای داشته باشند؛ «بکوشید نیکی به کار آورید؛ چو دیدید سرما، بهار آورید.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.