|

سال صفر

در مناسبات جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا طی 35سال بعد از انقلاب اسلامی در ایران، هیچ سالی به اندازه سال 1392 خبرساز و متناقض نبود. تا اواخر بهار، چنین به‌نظر می‌رسید که ایران و آمریکا در یک‌قدمی جنگ هستند اما در اوایل پاییز، در اقدامی بی‌سابقه و بدون اطلاع قبلی، روسای جمهوری دو کشور با یکدیگر تلفنی گفت‌وگو کردند. از آن پس دیوار بی‌اعتمادی میان ایران و آمریکا حداقل بر سر موضوع هسته‌ای به اندازه‌ای کاهش یافت که وزرای امورخارجه دوکشور با یکدیگر دست دهند و دیدار معاونان وزرای امورخارجه ایران و آمریکا به موضوعی عادی و غیرخبرساز بدل شود. با این حال، هنوز پاسخ به این سوال که چه گذشت تا چنین تحولاتی در روابط دوکشور حادث شد، به‌عنوان مساله‌ای جدید قلمداد می‌شود. در طول سه‌دهه گذشته، روابط ایران و آمریکا حول موضوعات متعددی قرار داشته است. از دید ملت و دولت ایران، آمریکا کشور مداخله‌گر، جنگ‌طلب، زورگو و حامی دشمنان ایران است که از هیچ تلاشی برای براندازی نظام اسلامی فروگذار نکرده است. این سابقه به 25سال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و زمانی که یک دولت منتخب و قانونی در ایران (دولت محمد مصدق) با کودتای آمریکا سرنگون شد، بازمی‌گردد. در آن زمان، آمریکا، شاه فراری را به ایران بازگرداند و 25سال بعد نیز تکرار چنین اقدامی، تمامی انقلابیون در ایران را نگران کرده بود. پس از آن ماجرای عملیات نظامی طبس، کودتای نافرجام نوژه، حمایت از صدام در جنگ تحمیلی، سرنگونی هواپیمای ایرباس و انواع و اقسام تحریم‌های اقتصادی علیه ایران به مورد اجرا گذاشته شد. آمریکایی‌ها نیز برای دشمن پنداشتن ایران، دلایلی دارند. با گذشت بیش از سی سال، فیلمی با مضمون گروگانگیری اعضای سفارت آمریکا در تهران، جایزه اسکار دریافت می‌کند. ایران سرسخت‌ترین دشمن اسراییل، نزدیک‌ترین متحد آمریکا در خاورمیانه شناخته می‌شود. در عین حال واشنگتن تهران را به حمایت از تروریسم، نقض حقوق بشر و تلاش برای دستیابی به تسلیحات اتمی متهم می‌کند. با این حال و با وجود فهرست‌های بلندبالا از دلایل دشمنی‌های متقابل میان ایران و آمریکا، مقامات ارشد دوکشور تصمیم گرفتند بعد از سه دهه و با آزمودن تمامی راه‌ها، این بار در مسیر تنش‌زدایی و عادی‌سازی روابط در چارچوب مذاکرات هسته‌ای گام بردارند. برای ایران، سال‌های اخیر با شدید‌ترین تحریم‌های اقتصادی از جانب آمریکا و متحدانش همراه بوده است. این تحریم‌ها گرچه ظالمانه‌‌اند، با این حال بر اقتصاد ایران و زندگی شهروندان ایرانی تاثیر مخرب برجای گذاشته است. همچنین آمریکایی‌ها، نیروهای سیاسی در منطقه را علیه ایران بسیج کرده‌اند و این احتمال وجود دارد که با تشدید خصومت‌ها میان تهران و واشنگتن، تهدیدات امنیتی خطرناکی از جانب برخی کشورهای منطقه متوجه ایران شود. در این میان، آزمودن ادعاهای مقامات آمریکایی مبنی بر حل مسالمت‌آمیز برنامه‌های هسته‌ای ایران، از جانب دولت حسن روحانی در دستور کار قرار گرفت. این رویکرد که حمایت مقام‌معظم‌رهبری را نیز همراه دارد، فصل جدیدی از نوع نگاه ایرانیان به آمریکا را گشود؛ به‌گونه‌ای که تماس سطح بالا با مقامات ایرانی دیگر تابو شمرده نمی‌شود و می‌توان با حفظ جوانب احتیاطی و ارزش‌ها، به توافقی با آمریکایی‌ها دست یافت به این امید که روابط دو کشور به روابطی همچون مناسبات ایران با کشورهای اروپایی بدل شود. در طرف مقابل نیز آمریکایی‌ها با گذشت چندسال اعمال تحریم‌های شدید علیه ایران به خواسته‌های خود نرسیدند. به عبارت دیگر، به همان اندازه که بر وسعت تحریم‌ها علیه ایران افزوده شد، به همان اندازه ایران بر سرعت پیشرفت برنامه‌های هسته‌ای خود افزود، تا جایی که مقامات آمریکایی از زمان یک‌ساله برای رسیدن ایران به توان ساخت سلاح اتمی سخن به میان آوردند. تحولات منطقه‌ای از جمله ناآرامی‌ها در افغانستان، عراق، مصر و سوریه موجب شد تا از یکسو، «خطر ایران هسته‌ای» به حاشیه رانده شود و از سوی دیگر، توجه و انرژی آمریکایی‌ها به موضوعات دیگر جلب شود. این در حالی بود که احتمال رسیدن آمریکا به تنها گزینه روی میز یعنی جنگ با ایران، نگرانی‌ها در آمریکا را بیش از هر زمان دیگری افزایش داده بود. برای آمریکا، بازکردن جبهه چهارم در خاورمیانه در حالی که به‌طور مستقیم در دو جنگ افغانستان و عراق و به‌طور غیرمستقیم در جنگ سوریه مشغول است، مصیبت‌بار خواهد بود. در چنین فضایی که هر دو طرف با یکسری معذورات و محدودیت‌هایی روبه‌رو بودند، اصلی‌ترین موضوع مورد اختلاف یعنی برنامه‌های هسته‌ای ایران فرصتی فراهم کرد تا تهران و واشنگتن رویکرد جدیدی را به مورد اجرا گذارند. از یکسو ایران پذیرفت در گام اول از سرعت برنامه‌های هسته‌ای خود بکاهد و در گام دوم، راه برطرف کردن تمامی نگرانی‌های منطقی غرب بر سر این برنامه‌ها را برطرف کند و از سوی دیگر، غرب به رهبری آمریکا اعلام کرد در گام نخست بخشی از تحریم‌ها را کنار بگذارد و در گام دوم، با ایران درخصوص موضوعات اقتصادی و هسته‌ای همکاری کند. گام‌های نخست دوطرف که بر مبنای «توقف» در برابر «توقف» بود، به‌سرعت برداشته شد. با این حال، هنوز مشخص نیست در گام دوم چه مسیری را طی خواهد کرد. با وجود تماس‌های تلفنی و لبخندهای دیپلماتیک مقامات ایرانی و آمریکایی، هنوز ایران و آمریکا یکدیگر را دشمن می‌شمارند. عالی‌ترین مقامات سیاسی در ایران ذره‌ای از دشمن‌پنداشتن آمریکا دست‌نکشیده‌اند و مقام معظم رهبری تاکید داشته‌اند که برای دفع شر شیطان، گفت‌وگو را پذیرفته‌اند. در واشنگتن نیز همچنان از قرار داشتن گزینه نظامی روی میز سخن گفته می‌شود و دایم بر طبل تشدید تحریم‌ها کوبیده می‌شود. این وضعیت موجب شده است فقط از وخیم‌تر شدن مناسبات میان ایران و آمریکا کاسته شود، به‌گونه‌ای که جنگ فقط راه‌حل نهایی موضوع برنامه‌های هسته‌ای ایران نباشد. در حال حاضر و با اجرای گام نخست توافقنامه ژنو، ایران و آمریکا در نقطه صفر قرار دارند. اگر مذاکرات نهایی به سرانجام برسد و آمریکایی‌ها تقابل را در عرصه‌های دیگر همچون اتهامات تروریستی و حقوق بشری علیه ایران دنبال نکنند، می‌توان انتظار داشت در یک فرآیند میان‌مدت، دو کشور در سمت مثبت صفر حرکت کنند. درحالی‌که اگر هیچ‌یک از این اتفاقات رخ ندهد، بازگشت به منفی صفر بسیار محتمل خواهد بود؛ با این فرض که در چنین حالی دشمنی میان ایران و آمریکا به مراتب بیشتر از روزهای منتهی به تغییر دولت در ایران و مذاکرات ژنو خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.