سال استثنایی تهران - واشنگتن
اسکات پیترسن. خبرنگار آمریکایی روزنامه کریستین ساینس مانیتور
گویی در تهران هیچچیزی تغییر نکرده است، در نمازجمعه، شعارهای «مرگبرآمریکا» همانند چنددهه گذشته طنینافکن میشوند؛ در مناسبتهای مهم، همچنان پرچم آمریکا سوزانده میشود. گویی در واشنگتن هیچچیزی تغییر نکرده است. بهندرت اتفاق میافتد که یکجلسه استماع کنگره بدون تلاش برای بدنامکردن جمهوریاسلامی و ایراد اتهاماتی مانند «غیرقابلاعتماد»بودن یا تلاش برای دستیابی به سلاحهای هستهای، پایان نیابد. اختلاف آمریکا و ایران آنقدر عمیق است که کمتر کسی یکقرن پیش را بهخاطر میآورد؛ هنگامی که یک دانشآموخته دانشگاه «پرینستون» در نبرد انقلاب مشروطه به ایرانیان پیوست. گفته میشود در سال 1907، «هاوارد باسکرویل» در تبریز یک یگان 150نفره از مشروطهخواهان را در یکنبرد خونین رهبری کرد. نبردی که در آن او و همه سربازانش جز 9نفر جان خویش را از دست دادند. باسکرویل پیش از آنکه شهید راه هدف ایران شود، به دوستان آمریکایی خود گفته بود: «تنها تفاوت من و این مردم، زادگاه من است و این تفاوت بزرگی نیست.» امروز آن تاریخ قهرمانانه، با گرفتارشدن آمریکا و ایران در خصومت کینهتوزانه، تخریب دوطرفه و جنگ پنهان، به فراموشی سپرده شده است؛
جنگی برای برد و تحمیل باخت به طرف مقابل که در آن، هدف مانعتراشی بر سر راه «دیگری» به هر قیمت و ممانعت از اعلام «پیروزی» بوده است. با این حال و به هر ترتیبی، سال گذشته شاهد تغییر مهمی از زمان انقلاب اسلامی سال 1357 و داستان بلند خصومت بود. گفتوگوهایی پنهانی در عمان انجام شد. در یک تماس تلفنی بیسابقه، رییسجمهور روحانی با رهبر آمریکا صحبت کرد و رییسجمهور اوباما با جمله «خداحافظ» مکالمه را پایان داد. همچنین هنگامی که توافق موقت هستهای در ماه نوامبر در ژنو امضا شد- تقریبا پس از دوسال مذاکرات رسمی و خروش نهایی جواد ظریف- وزیر خارجه- دیپلماتهای ایرانی و آمریکایی بیش از آنچه در طی یک نسل دیده شده بود، رودررو با یکدیگر به گفتوگو نشسته بودند. فردای آن لحظات خبرساز، تا همین حالا ارتباط سطح بالا میان آمریکا و ایران عادی شده است. هر دوطرف میدانند که بدون اینکه آسمان به زمین بیاید، میتوانند با یکدیگر صحبت کنند، میتوانند به توافق برسند و به آن پایبند بمانند. امروز که گفتوگوهای هستهای با 1+5 با وجود مشکلات در حال حرکت به جلو است، گرچه دستورکار این گفتوگوها محدود به موضوع هستهای است و اگر دستیابی به توافق
نهایی ممکن شود- و این یک «اگر» بزرگ است- این موضوع ممکن است اولین گام به سوی تنشزدایی گستردهتر و حتی سازش باشد. با این حال، در دو طرف منتقدان سرسختی وجود دارد؛ در ایران برخی میپرسند چگونه ممکن است با کشوری که متهم به جنگ پنهان- از طریق ترور، انفجار و ویروسهای کامپیوتری- و جنگ عیان- با تحریمهایی که به بسیاری از شهروندان عادی ایران صدمه زده- علیه ایران است، دست داد. به همین ترتیب، برخی در آمریکا میپرسند که چگونه ممکن است با نظامی که از اسراییل متنفر است و در 22بهمن بر «مرگبرآمریکا» تاکید دارد، نظامی که متهم به راه انداختن جنگهای نیابتی علیه منافع آمریکا از لبنان و سوریه تا عراق و افغانستان است- حتی بهصورت نسبی- صلح کرد؟ با درنظرداشتن اینگونه خصومتهای دوطرفه، تجدید رابطه نوپایی که امسال آغاز شد، تا کجا پیش خواهد رفت؟ پاسخ به این پرسش، به متغیرهای بسیاری بستگی دارد. در آمریکا، بین کاخسفید و طرفداران جنگ با ایران، بر سر تحریمها، توافق هستهای و حتی بر سر مفهوم تعامل با جمهوریاسلامی و نیز استفاده از واژه «اعتماد»، یک زورآزمایی وجود دارد. فشار بیشتر از سوی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسراییل وارد
میشود که توافق ژنو را یک «اشتباه تاریخی» خواند و خواستار غنیسازی صفر در ایران شد. لابی حامی اسراییل در واشنگتن، سالها بهشدت برای تحریمهای بیشتر فشار آورده و بر سر این موضوع با کاخسفید درگیر شده است. عربستانسعودی، متحد نزدیک آمریکا و رقیب سنتی ایران، حتی فشار بیشتری ایجاد کرده است. با این وجود، تصویر ایران نیز پیچیده است؛ بهخصوص در مورد موضوع همیشه بغرنج ایران- آمریکا. دیدگاههای خود من از آن درگیری با بیش از 30سفر به ایران از اواسط دهه1990 شکل گرفته است. در این مدت، من با ایرانیهایی از طیفهای گوناگون سیاسی صحبت کردهام. دغدغههای آنها در مورد آمریکا و آمریکاییها- هم مثبت، هم منفی- را کاویدهام و معیاری ساختم برای سنجش سطح حس ضدآمریکایی رسمی و آن را «معیار پرچمسوزی» نامیدهام. گهگاهی ممکن بوده خصومت شدید باشد، اما هیچگاه شخصی نبوده. این خصومت بر اساس فهرست معروفی از رنجشها بوده است که از کودتای 1953 سیآیای شروع میشود و به حمایتهای مادی و اطلاعاتی از صدامحسین در طول جنگ ایران و عراق که در آن علیه سربازان ایرانی از مواد شیمیایی استفاده کرد و به موارد جدید اقدامات پنهانی و اتهامات مهندسی
تغییر رژیم از طریق «انقلاب مخملی» میرسد. البته آمریکا هم فهرست رنجشهای خود را دارد؛ به همان درازا و به همان معروفیت، از درد گروگانگیری 444روزه 1358 تا 1359، تا انهدام اردوگاه تفنگداران آمریکایی و حادثه سفارت آمریکا در بیروت در سال 1362 همچنین بسیاری از مقامات رسمی آمریکا، بمبگذاری برجهای خبر در عربستان در سال 1375 را به ایران ربط میدهند و ایران را به اعمالی متهم میکنند که منجر به کشتهشدن آمریکاییها در افغانستان و عراق شده است. از اولین روزهای انقلاب، آیتالله روحالله خمینی عهد کرد تا «آمریکا زیر پاگذاشته شود» و گفت: «آن روزی که آمریکا از ما تعریف کند، باید عزا گرفت.» هر دو جمله سالهاست که بر روی دیوارهای سفارت سابق آمریکا در تهران نقش بسته و درحالیکه گفتوگوهای هستهای در جریان است، آیتالله خامنهای به تازگی به ایرانیها هشدار داد که هوشیار باشند: «این موضوع مربوط به مردم آمریکا نیست، آنها هم شبیه دیگر مردم هستند. این موضوع مربوط به حکومت و دولت آمریکاست. چگونه میتوان این چهره زشت و جنایتکار را، در مقابل ملت ایران، با بزک تغییر داد.» برای یک آمریکایی که به ایران سفر میکند، تناقضات جامعه
مدرن به چشم میآید. من اغلب از طرف تمامی گروههای سیاسی ایران با آغوش باز پذیرفته شدهام؛ بهگونهای که این موضوع مرا متقاعد کرده که آمریکا از حمایت- حمایت نسبت به آمریکاییها و معمولا نه نسبت به دولت آمریکا- بالای مردم ایران به نسبت دیگر کشورهای خاورمیانه برخوردار است. علاوه بر این، ایرانیها تنها مردم منطقه بودند که پس از تخریب برجهای تجارت جهانی در 11سپتامبر، فورا بهصورت خودجوش یاد آن حادثه را گرامی داشتند. حوادث دیگری بوده که تاثیر عمیقی بر من داشته است؛ بهعنوان مثال، وقتی ایران در جامجهانی فوتبال 1998 با آمریکا بازی کرد و با پیروزی ایران شادی فوران کرد، مردم هر سانتیمتر میدان ولیعصر را پر کرده بودند و سرمستانه فریاد میکشیدند و غرق غرور ملی بودند. یک گروه از جوانان، یک پرچم آمریکا در دست داشتند و من دیدم شخصی با یک فندک پرچم را به آتش کشید. مردم واکنش نشان دادند: شادیکنندگان پرچم آمریکا را به دست گرفتند و پرچم را از میل پرچم خارج کردند و بعد برای محافظت از آن، پرچم را زیر پیراهن یکی از افراد گذاشتند. پسر جوانی میگفت: «این جشن بهخاطر این نیست که ما آمریکاییها را شکست دادهایم. به خاطر این است
که ما دوست داریم با آمریکاییها باشیم.» در واقع، با گذشت سالها متوجه شدهام که آمریکاییها و ایرانیها به طرق مختلف از نظر نگرش و اعتقاد بهشدت با هم شباهت دارند. الگوی فکری معنوی، غرور ملی، نیاز دایمی به یک دشمن در گفتمان سیاسی، اعتقاد به استثنابودن خودشان و اعتقاد به «سرنوشت آشکار1» (Manifes Destiny) که برای ایرانیها شامل پیشرفتهای تکنولوژیکی و هستهای میشود، از اشتراکات آنهاست. هم آمریکاییها و هم ایرانیها ذاتا این موضوع را- در مورد خودشان- درک میکنند اما برای درک بهتر واکنش مقدسمآب و مصالحهناپذیر دیگری، هر کدام آینهای در مقابل چهره دیگری میگیرد. این یک مفهوم حساسیتبرانگیز است که همان ویژگیهایی که ممکن است یک روز آمریکا و ایران را به متحدان ذاتی- در تئوری، حتی اگر یک چشمانداز بعید باشد- تبدیل کند، آنها را برای یک نسل به دشمنانی مغرور و همیشگی تبدیل کرده است. این موضوع برای احتمال تجدید رابطه آمریکا و ایران به چه معناست؟ در حالی که مذاکرات در وین در حال پیشرفت است- یا شاید نباشد- پاسخ را تا پایان این سال نخواهیم دانست. هر دو طرف به وضوح خواستار یک نوع توافق هستهای هستند. آقای روحانی قول
«روابط سازنده» با غرب را داده است و آقای خامنهای میگوید تیم مذاکرهکننده «فرزندان انقلاب» هستند که باید حمایت شوند. در واشنگتن، دولت اوباما برای جلوگیری از تحریمهای جدید، کنترل جنگطلبان کنگره و لابی حامی اسراییل گامهای فوقالعادهای را برداشته است. هر دو طرف گامهای برداشتهشده دیگری و خطرات سیاسی را میبینند، اما اگر این گامها موفقیتآمیز باشند، آیا بهعنوان اعتماد تفسیر خواهند شد؟ آیا سال بعد، برای تنشزدایی میان ایران و آمریکا از سال پیش تعیینکنندهتر خواهد بود؟ کیهان برزگر، رییس مرکزمطالعات استراتژیک خاورمیانه در تهران، میگوید: شاید. او میگوید به نسبت چندسال پیش، دانشجویان او «مشتاق گفتوگو با آمریکا» هستند، زیرا جامعه ایران «استقلال و اعتمادبهنفس بیشتری دارد و آنها فکر میکنند اکنون زمانی است که میتوانند بر اساس شرایط برابر با آمریکا گفتوگو کنند.» آقای برزگر میگوید: «یک دیدگاه سنتی که به آمریکا اعتماد ندارد، باقی میماند.» این موضوع یعنی مذاکرهکنندگان هستهای در هر دو طرف، اگر خواهان یک بهبود واقعی در رابطه آمریکا و ایران که خیلی وقت است منتظرش هستند باشند، باید با احتیاط حرکت کنند.
برزگر میافزاید: «ایران و آمریکا نمیتوانند برای همیشه درگیر بمانند.» - پیترسن بیش از 30سفر کاری به ایران داشته و نویسنده کتاب «بگذارید شمشیرها مرا فرا بگیرند: ایران- سفری فرای تیترها» است. برای اطلاعات بیشتر به www.s-peterson.com و [email protected] در توییتر مراجعه کنید. -1 اعتقاد رایج در قرن نوزدهم که ایالات متحده برای گسترش مالکیت و حضور خود در آمریکای شمالی، دارای حق الهی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.