ایران! نه خطرناک نیست
امیلیانو باس .خبرنگار بخش ایتالیایی رادیو و تلویزیون دولتی سوییس/ ترجمه داوود عباسی
- «به ایران میروی؟ یعنی خطرناک نیست؟» یک تاجر مالزیایی که در پرواز زوریخ - دوبی کنار من نشسته، این جمله را بر زبان میراند و با تردید به من مینگرد. من، اما سفرم را ادامه خواهم داد و به تهران خواهم رسید. «خطرناک»: این تصویری است که جریان غالب خبری بهخوبی در مورد ایران ساخته است؛ مکانی که بهتر است پایت را هم آنجا نگذاری. -«نه، خطرناک نیست»، پاسخ میدهم. وقتی میرسم، کشوری را میبینم که با تابلو نقاشیای که رسانهها در ذهن مردم کشیدهاند، بسیار متفاوت است. به محض به زمیننشستن هواپیما متوجه این مساله میشوم. شب است که اولین مواجههام را با تهران دارم: نورهای این کلانشهر غولآسا عنکبوتمانند درهم تنیدهاند. برج میلاد، این برج مخابراتی مرتفع، سرک میکشد. تاکسی همچون ضربه شمشیری در دل خیابان ولیعصر فرومیرود؛ خیابانی که شهر را مثل سیبی به دونیم تقسیم میکند. فقط 9روز در ایران ماندم و این مدت برای درک ماهیت یک کشور بسیار کم است؛ به ویژه اینکه من بیشتر هوای پایتخت را تنفس کردم؛ پایتختی سرشار از جمعیت، پویا و متاسفانه آلوده، آن هم به دلیل ترافیک که از طلوع فجر تا پاسی از شب آن را همچون زنجیری به بند میکشد.
اقامتم در ایران با آخرین مذاکرات هستهای قبل از توافق ژنو در ماه نوامبر گذشته مصادف شد در میان مردم صداهایی سرشار از امید و انتظار شنیدم. بهویژه آن روز جلو دانشگاه، وقتی دانشجویان پسر و دختر در حالی با من حرف میزدند که به آینده چشم دوخته بودند و چشمانتظار افقهایی بودند که ممکن است پیشروی کشورشان باز شود. با دستگاه ضبط صوت و میکروفن روبهروی ورودی دو دانشگاه میایستم: سمت راستم دانشگاه هنر دانشگاه تهران، سمت چپم دانشگاه صنعتی امیرکبیر؛ آینده ایران در این مکانها هم رقم میخورد و تنها وابسته به مذاکرات ژنو یا وین درخصوص هستهای نیست. آینده ایران آن طرف این نردهها رقم میخورد. آمارها میگویند 70درصد آنهایی که از این درها عبور میکنند، خانمها هستند. یک خانم دانشجو که با عجله راه میرود، میگوید خواستار لغو تحریمهای دارویی است. در یک داروخانه کوچک خیابان فاطمی، یک آقایی که باید حدودا 60 سال داشته باشد به من میگوید داروی هلندیای که او معمولا استفاده میکند، کمیاب شده و به همین خاطر درمان او به خطر افتاده است. این است معنای تحریم؛ از بیرون که مینگری «تحریم» یک واژه خاکستری دنیای دیپلماسی است؛ یک
مفهوم اقتصادی کلان که دور از زندگی مردم ایران است. در عوض اعداد تحریم خیلی به مردم نزدیک هستند. معصومه 22ساله هم بهخوبی متوجه این مطلب شده؛ با آن موهای قرمز طرهوارش که از زیر مقنعه بیرون زدهاند. هنر میخواند و نقاشی میکشد.«بوم و رنگ، برایم توضیح میدهد از وقتی تحریم شروع شده خیلی گران شدهاند.» وارد ایستگاه مترو چهارراه ولیعصر میشوم و پایین میروم. راحت سوار پلهبرقی میشوم و به طرف ریلها میروم. یک سیستم حملونقل مدرن را میبینم که نظیفتر و کارآتر از مترو میلان است. رفتوآمد بیوقفه اینجا به نظرم نماد جامعهای است که اصلا دوست ندارد درجا بزند و ساکن بماند؛ جامعهای که میخواهد حرکت کند، جلو برود و تعادل صحیح میان سنت و مدرنیته و حقوق و وظایف را بیابد. بعد از یک برهه تاریخی پیچیده، گویی قطار ایران مسیر تازهای در پیش گرفته است. همین پویایی را در بازار بزرگ دیدم. اولین باری هم نیست که وارد یک بازار شلوغ خاورمیانهای میشوم. اما این اولین بازار ایرانی است که میبینم. با کنجکاوی مینگرم، مردم را نگاه میکنم، روبهروی ادویهفروشیها میایستم؛ روبهروی مغازههایی که با خرما، پسته و تخمه کدو هرم درست
کردهاند. با راهنمایی که تکتک کوچهها را میشناسد، خودم را در این هزارتوی چهرهها و صداها مغروق میکنم. و باز، اینجا، درکی که از ایران دارم دور از آن چیزی است که حتی میتوانستم تصور کنم. من یک کشور سیاه و سفید را در ذهن داشتم، اما اینجا رنگها نورافشانی میکنند؛ مثل نوری که تابلوفرشهای این مغازه ساطع میکنند با نقشی از شام آخر و مسیح در میان، کعبه و خرابههای پرسپولیس. خیلی وقتها در غرب فراموش میکنند که ایران یعنی همان امروزیشده «پرشیا»؛ یعنی یک کشور با هزاران سال تاریخ که جورچینی از ملل، زبانها و ادیان است و امروزه هم فضای خوبی را در اختیار اقلیتهای مذهبی مثل یهودیها و مسیحیان قرار میدهد. چه تاسفی میخورم که در این سفر نتوانستم شخصا خرابههای سحرانگیز و اعجابآور پرسپولیس را ببینم. اما «پرشیای مدرن» تنها روزی نام و آوازه بلند گذشته خود را نمیخورد. بلکه به سوی آینده میرود. حالا برای ایران «روز بعد» آغاز شده است. بعد از توافق ژنو تغییراتی رخ داده و ممکن است از وین باز هم اخبار خوب برسد. با مردم که حرف زدم متوجه خوشبینیشان شدم. گفتوگوهای غیررسمی، گپوگفتهای دوستانه، خصوصا با کسانی که در
دنیای هنر و سینما مشغول هستند، ذهنم را به این سمت هدایت کردند.«حالا امید داریم»، حرف زوج جوانی است که سر کافه لالهزار میبینم. یک کافه در تهران که در دکورش کتاب گذاشته و یک گرامافون بزرگ؛ چند پله پایین میروی و فضایی است برای نوشیدن چای، گپوگفت و چهار کلام حرف حساب گفتن و شنیدن؛ احساس هم این است که تمایل زیادی به «عادیشدن اوضاع» وجود دارد. صبح فردای توافق ژنو سوار تاکسی میشوم تا سر قرار مصاحبهای حاضر شوم. رادیو چیزهایی را میگفت که متوجه نمیشدم: متاسفانه زبان فردوسی برای من غیرقابل درک است. «راجع به توافق هستهای صحبت میکنند؟» این را از راننده تاکسی میپرسم و با خودم فکر میکنم که حتما درست حدس زدهام. «خیر»، راننده تاکسی با لبخندی لذتبخش اینچنین پاسخ میدهد: «راجع به یک پیروزی دیگر صحبت میکند، آمریکا را 3 بر 2 بردیم.» اما اینبار ربطی به فرمولهای دیپلماتیک شب طولانی ژنو ندارد: پیروزی تیم والیبال ایران در برابر آمریکاست. ورزش، سینما، فرهنگ، خلاقیت، سرمایهگذاری: پویایی ایرانیها و بر این واژه دوست دارم تاکید کنم، میتواند بیرون از ایران هم کارساز باشد. اما بسیاری از اوقات از بیرون متوجه این بعد
آنها نیستیم، به دلایل مختلف؛ حالا بعد از سالها مذاکره و تنش به هر حال گامی روبهجلو برداشته شده است. همه به این مساله اذعان داشتهاند. انزوای بینالمللی ایران شکسته شده است. هیاتهایی از بسیاری از کشورها آمدهاند و میخواهند سرمایهگذاری کنند و روابط را بهبود بخشند. برخی دیگر صف کشیدهاند تا وزرا و سرمایهداران خود را به تهران اعزام کنند؛ البته نباید فراموش کرد که دیپلماسی زمان خود را میطلبد. بعضیها میگویند تازه این اول کار است. به هر حال نسیمی که از سوییس وزیدن گرفته «پرشیای جدید» را درمینوردد؛ از دریاچه لمان گرفته تا قم که به من با یک باران نرم و لطیف خوشامد گفت، در یک صبح زود. زیر چادرهای سیاه و عمامههای سفید، انسانهای ساکتی را دیدم که رو به زیارتگاه میرفتند. جمعه بود و هزاران زایر به یکی از مکانهای مقدس شیعیان سرازیر میشدند. بین آنها خارجیها زیاد بودند. با مومنانی از پاکستان، عراق و کویت صحبت کردم. کنجکاو بودم که قم را حتی شده یک روز ببینم، در کتابخانههایش قدم بزنم و از میراث تاریخ و سنت بازدید کنم. قم جایی است که گویی زمان متوقف شده است. بعد دوساعت کافی است تا دوباره به شلوغی تهران
بازگردی؛ در سفر از قم به تهران حس میکنی که از زمانی به زمان دیگر سفر کردهای. در فهرست بلندبالای آرزوهایم حداقل سهشهر بود که در این سفر نتوانستم ببینم، از شمال به جنوب: تبریز، اصفهان و شیراز. فقط تصاویر این شهرها را دیدهام. پتانسیل عظیم توریستی ایران میتواند عنصر دیگری برای گذار این کشور و رسیدن به یک مرحله نوین باشد؛ مرحلهای که خیلیها آرزوی آن را دارند. درخواستها برای سفر به ایران افزایش یافته، جهانگردان میرسند و ارز میآورند و البته فکر، نظر و اندیشه؛ البته همین چیزها را هم بعد به خانه میبرند و شاید نظری که با خود میبرند متفاوت با نظری است که پیش از سفر داشتهاند. در شهر قم، بین فوارهها و منارههای مقبره (حضرت)معصومه، انبوه چشمنوازی از رنگهای آبی را دیدم و چهبسا که رنگهای بوم معصومه، دانشجوی نقاشی، بهزودی به همان میزان درخشنده شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.