|

سیاست خارجی «برگ برنده» در انتخابات 92

جاوید قربان اوغلی.مدیر کل پیشین وزارت‌خارجه

1) تغییر مشی (ولو تاکتیکی) احمدی‌نژاد علی‌الخصوص پس از خانه‌نشینی 11روزه، عملا جبهه اصولگرایان را دچار تشتت و اختلافات بی‌سابقه کرد و طبیعی بود این امر آثار زیانبار بر انتخابات پیش‌رو بگذارد. به‌هر‌حال در دوسال آخر دوران ریاست بر قوه‌مجریه، عملا کشور با مشکلاتی مواجه شد و نتایج ناشی از اختلافات قوه‌مجریه با سایر دستگاه‌ها که به‌طور آشکاری به رسانه‌ها و فضای عمومی سرایت کرده بود، عملا خوشبینی به مشارکت سیاسی را که تجلی آن می‌توانست در انتخابات باشد، کاهش داده بود. 2) در عرصه بین‌المللی نیز کشور به‌دلیل رویکرد دولت نهم در پرونده هسته‌ای با مشکلاتی روبه‌رو شده بود. از زمان روی‌کارآمدن احمدی‌نژاد در تیر 84 و جهت‌گیری اعلامی وی مبنی بر رویکرد «تهاجمی در روابط خارجی»، آژانس بین‌المللی هسته‌ای پرونده ایران را به شورای امنیت سازمان ملل متحد فرستاد. این تحول که در زمان مسوولیت علی لاریجانی بر پرونده هسته‌ای صورت گرفت، پس از سخنان پی در پی احمدی‌نژاد درخصوص بی‌اهمیت و بی‌اعتبار بودن قطعنامه و علی‌الخصوص پس از آنکه هدایت مذاکرات هسته‌ای با کشورهای موسوم به 1+5 به سعید جلیلی سپرده شد، وارد روند جدیدی شد. پنج قطعنامه شورای امنیت، تحریم‌های منبعث از این قطعنامه‌ها و همچنین تحریم‌های اتحادیه اروپا و آمریکا عملا اقتصاد کشور را با بن‌بست و لاجرم معیشت مردم را با مشکلات اساسی روبه‌رو کرد. بر این اساس با وجود همه حوادث چندسال گذشته و محدودیت‌های ایجادشده، همچنین عدم تایید صلاحیت هاشمی‌رفسنجانی، تمهیدات بزرگان و نخبگان سیاسی بر آن بود که با عبور از همه این نقارها و دعوت مردم به حضور در صحنه و برگزاری انتخاباتی سالم و رقابتی، این عقبه خطرناک را با کمترین هزینه پشت سر بگذارند. سیاست خارجی تهاجمی مشکلات معیشتی مردم که ناشی از تاثیر تحریم‌های ظالمانه، سوءتدبیر در مدیریت اجرایی کشور و رکود و تورم بی‌سابقه بود، سیاست خارجی به کانون مبارزات انتخاباتی کاندیداهای تاییدصلاحیت‌شده در انتخابات ریاست‌جمهوری تبدیل شد. شعارهای گوناگونی از سوی آنان برای سامان‌دادن به روابط خارجی و برون‌رفت از وضعیتی که کشور در آن گرفتار شده، سر داده می‌شد. طرفه آنکه اکثریت قریب‌به‌اتفاق کاندیداها، که سیاست خارجی دولت هشت‌ساله احمدی‌نژاد را به چالش می‌کشند، انتقادات تندی را بر آن مطرح می‌کنند و از توانمندی خود برای عبور از تنگنایی که حاصل و دستاورد دولت اصولگرای احمدی‌نژاد بود سخن می‌گفتند، تا چندی قبل نزدیکی معنا‌داری با دولت برخاسته از طیف اصولگرایان داشتند. از «سیاست خارجی احمدی‌نژاد در برابر باج‌خواهی قدرت‌های قلدر جهان علی‌الخصوص در مورد سیاست هسته‌ای کشورمان» تعریف و تمجید می‌کردند. مهم‌تر اینکه دولت قبل، او را به‌خاطر «وادادگی در مقابل دشمنان قسم‌خورده انقلاب» مورد شماتت قرار می‌دادند. روشن بود ورود کاندیداها به حوزه سیاست خارجی و طرح برنامه‌های خود برای برون‌رفت از بحران کشور در عرصه روابط خارجی، قبل از هرچیز نمایانگر اهمیت این امر در آینده کشور و حتی برون‌رفت از شرایط نامساعد اقتصادی به‌عنوان مهم‌ترین اولویت بود. به بیان دیگر مردم درک کاملا درستی از تاثیر سیاست خارجی ماجراجویانه دولت و دامن‌زدن به تنش‌های غیرضروری در روابط خارجی داشته و بر این اعتقاد بودند اقدامات دولت احمدی‌نژاد در عرصه مناسبات خارجی، شرایطی را بر کشور تحمیل کرد که حتی در زمان جنگ تحمیلی نیز با آن روبه‌رو نبود. اتخاذ ادبیات غیردیپلماتیک، روابط کشورهای تاثیرگذار جهان و همسایگان با کشورمان را با آسیب‌هایی روبه‌رو کرده بود. در این‌خصوص کافی است تنها به مساله قطعنامه‌ها و تحریم‌ها اشاره شود که زمانی رییس دولت از آنها با عنوان کاغذپاره‌های بی‌خاصیت یاد می‌کرد، ولی پس از نمودارشدن آثار مخرب همان کاغذپاره‌ها بر اقتصاد کشور و معیشت مردم در چرخشی جالب به «برنامه استکبار جهانی برای به زانو درآوردن ملت بزرگ ایران» تغییرماهیت یافت. گفتمان تقابل - گفتمان تعامل کدام وجه از گفتمان کاندیداها در بازه زمانی مبارزات انتخاباتی مورد استقبال مردم قرار گرفت و منجر به نتیجه شگفت‌انگیز انتخابات 24خرداد شد؟ بر این باورم رای مردم بیشتر معطوف به وجه سیاست خارجی و گفتمان تعامل با جهان در این حوزه بود که نظر مردم را به خود جلب کرد. با وجود رویکرد مصلحت‌طلبانه تعدادی از کاندیداها در عرصه سیاست خارجی و مانورهای اصلاح‌طلبانه آنان در بهبود روابط با جهان، در گفتمان سیاست خارجی برنامه انتخاباتی کاندیداهای تاییدصلاحیت‌شده، دو رویکرد کاملا متفاوت (اگر نگوییم متضاد) رو‌در‌روی هم قرار داشت که به مولفه نیرومندی در تاثیر‌گذاری در انتخاب نهایی مردم تبدیل شد. رویکرد اول «گفتمان تقابل» ذیل آنچه « گفتمان انقلاب اسلامی» خوانده می‌شد، بود که سعید جلیلی، دبیر شورایعالی امنیت ملی، آن را نمایندگی می‌کرد. بررسی کلیدواژه‌های این گفتمان نشان می‌دهد این رویکرد در عناصر اصلی تفاوتی با جهت‌گیری سیاست خارجی در هشت‌سال گذشته نداشته و تنها وجه ممیزه آن پرهیز از ادبیات ناهنجار و غیردیپلماتیکی است که احمدی‌نژاد در هشت‌سال گذشته به کار گرفت. سعید جلیلی برنامه سیاست خارجی خود را «گفتمان مقاومت» نامیده و با رد سیاست «تنش‌زدایی» آن را رویکردی انفعالی نامید. او راهبرد برنامه خود در سیاست خارجی خود را در صورت ورود به پاستور «تهدیدزدایی» اعلام کرد. رویکرد دوم «گفتمان تعامل» با جهان بود که به‌طور مشخص حسن روحانی آن را جهت‌گیری اصلی سیاست خارجی خود قرار داده بود، هرچند همان‌طور که ذکر آن رفت، دونفر از کاندیداهای طیف اصولگرا نیز به دلیل درک حساسیت فوق‌العاده رای‌دهندگان تلاش می‌کردند با انتقاد از سیاست‌های احمدی‌نژاد از موضوعاتی مانند قطعنامه‌های شورای امنیت و تحریم‌های اعمال‌شده به کشور فاصله گرفته و از برنامه‌های خود برای برون‌رفت از «تحریم‌های ظالمانه» سخن بگویند. به بیان بهتر، این کاندیداها نیز درک کرده بودند در جهان کنونی، امنیت، توسعه، رفاه و بهروزی جوامع دیگر تنها فراگرد داخلی کشورها نیست بلکه با مناسبات و ارتباطات خارجی آنها با دیگر جوامع در ارتباط است و جابه‌جایی قدرت در کشورها، تحولات سیاسی، اقتصادی و امنیتی جوامع و مناطق واجد آثاری جهانی شده‌اند. نتیجه این شد که مردم با صدایی رسا به سیاست تنش‌زدایی، اعتماد‌سازی و تعامل با جهان که در گفتمان «تعامل» روحانی متجلی شده بود رای دادند. روحانی با هوشمندی توانست بر موج مخالفت مردم از رویکرد ماجراجویانه هشت‌سال احمدی‌نژاد در سیاست خارجی سوار شود و به مردم بگوید: برخلاف سلف خود نمی‌خواهد با رویکرد ماجراجویانه در سیاست خارجی دنیا را علیه ایران متحد کند. به پرخاشگری و ادبیات سخیف در سخن‌گفتن با جهان پایان داده و حتی با مخالفان نیز با ادبیاتی فاخر که شایسته شأن ملت بزرگ ایران است سخن خواهد گفت. از حقوق عادلانه مردم در عرصه جهان با زبان منطق و قدرت دیپلماسی هوشمندانه و منعطف دفاع خواهد کرد. منصفانه باید اذعان کرد شناخت مردم از روحانی معطوف به دوران دوساله او در راس تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای کشور بود. او در مقایسه با کاندیداهای مطرح دیگر حضور فعالی در عرصه سیاسی و اقتصادی کشور نداشت تا تبلیغات انتخاباتی خود را بر آن بنا نهد. اما واضح بود مردم با رد شعارهای «وادادگی، انفعال دولت اصلاحات و ایستادگی جانانه و استکبارستیز دولت عدالت‌محور» و مقایسه دستاوردهای دوران تصدی روحانی بر مذاکرات هسته‌ای در دولت اصلاحات و مقایسه آن با سیاست‌های هشت‌سال گذشته در نحوه مدیریت این پرونده و نتایج آن پرونده هسته‌ای، انتخاب خود را رقم زدند. روشن بود برای درک این مهم نیازی به بهره‌مندی از هوش افلاطون و بوعلی‌سینا نبود. مردم به‌خوبی دریافتند باید به کسی رای دهند که کم‌هزینه‌ترین راه‌حل‌ها را بر پیچیده‌ترین مسایل انتخاب می‌کند. شاید به همین دلیل است که بسیاری از تحلیلگران طیف اصولگرا نیز در کنار تاثیر شرایط دوسال آخر احمدی‌نژاد، تعدد کاندیداهای طیف خود و شرایط نامناسب اقتصادی کشور که مردم را می‌آزرد، از نقش و تاثیر مناظرات کاندیداها و بیان محکم و قاطع روحانی در حوزه سیاست خارجی و وعده بهبود روابط با جهان، عنصری موثر در جذب آرای مردم از سوی کاندیدای برنده، ارزیابی می‌کنند. صادقانه باید اعتراف کرد پاسخ دنیا به انتخاب روحانی نیز نشان داد مردم به بهترین گزینه رای داده‌اند. دنیا که پیام نتیجه انتخاب مردم و تغییر در جهت‌گیری سیاست خارجی کشور را درک کرد و به صریح‌ترین زبان ممکن آمادگی خود را برای تعامل با ایران اعلام داشت. استقبال رهبران و سیاستمداران جهان (و نه فقط غربی‌ها) یادآور حماسه‌ای بود که مردم در سال 76 رقم زدند و نتیجه رای و انتخاب خود را در ارتقای جایگاه کشور در عرصه بین‌المللی و احترام جهانیان به کشور و ملت ایران مشاهده کردند. بی‌هیچ تعارف و مجامله باید گفت انتخاب روحانی (مانند سال 76) «فرصت» بی‌نظیری را برای برون‌رفت از شرایطی که کشور در عرصه خارجی با آن مواجه شده بود، فراهم کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.