روسیه، کریمه و غرب
وحید غروی . مدرس دانشکده روابط بینالملل
تحولات اخیر اوکراین که منجر به رودررویی روسیه از یکسو و آمریکا و اتحادیه اروپا از سوی دیگر شده، این روزها بهعنوان مهمترین واقعه بینالمللی در صدر اخبار جهان جای گرفته و حتی بحران سوریه را تحتالشعاع قرار داده است. برای درک اهمیت مساله اوکراین، ضرورت دارد تاریخچه برخوردهای تاریخی روسیه و غرب در گذشته را مرور کنیم. برای افرادی که وقایع اوکراین را پیگیری میکنند نام شبهجزیره کریمه (جمهوری خودمختار) جلب توجه میکند. برای روشنشدن مساله، نگاهی به وقایع قرن نوزدهم و جنگ معروف شبهجزیره کریمه میاندازیم. در این جنگ که از سال 1853 تا 1856 به طول انجامید، نیروی دریایی بریتانیا، فرانسه، ساردنیا (ایتالیا) و امپراتوری عثمانی با روسیه تزاری مقابل هم قرار گرفتند. انگیزه اصلی جنگ، حساسیت روسها در حمایت از مسیحیان ارتدکسی بود که در سرزمینهای تحت حاکمیت عثمانی میزیستند. بریتانیا و فرانسه که نگران قدرتیافتن بیشازحد روسیه بهویژه در دوره پس از تحولات اروپا و کنگره وین (1815) بودند بر آن شدند تا در حمایت از عثمانی و علیه روسیه که بهنظر آنها پایش را از حدود خود فراتر نهاده بود، وارد جنگ شوند و نتیجه را به ضرر
روسیه رقم زنند. ذکر این مقدمه تاریخی از آن روی ضرورت دارد که بدانیم سیاست دو ستونی روسیه: توسعهطلبی به همراه ضمیمه سازی و الحاق سرزمینهای آسیایی و اروپایی توسط روسیه، پایههای اساسی استراتژی تزارها را در قرون 18 و 19 میلادی تشکیل میداد. یکی از عمده نگرانیهای اروپا، بهویژه بریتانیا و فرانسه، استقرار ناوگان روسیه در سواحل دریای سیاه بود که در پی ضعف امپراتوری عثمانی یا به تعبیر اروپاییها «مرد بیمار اروپا» اتفاق افتاده بود. قدرتهای اروپایی در پی آن بودند تا از الحاق متصرفات اروپایی عثمانیها به روسیه جلوگیری کنند. معاهده پاریس در مارس 1856 نقش امپراتوری روسیه بهعنوان حافظ اماکن مقدس مسیحی را به عثمانیها داد و سلطه روسیه بر دریای سیاه را پایان بخشیده و رود دانوب را برای کشتیرانی تجاری برای همه دولتها آزاد گذاشت. ناآرامیهای چند ماهه اخیر در جمهوری اوکراین و همدلی آمریکا و متحدان اروپاییاش با جبهه مخالفان رییسجمهور آن کشور، یعنی یانوکوویچ که مورد حمایت روسها قرار داشت، واکنش طبیعی و قابل پیشبینی از سوی روسیه را در پی داشت. در این زورآزمایی و رودررویی با غربیها، آقای پوتین نظامیهای روسی مستقر
در پایگاه دریایی خود در شبهجزیره کریمه را وارد صحنه کرد و به اخطارهای آمریکا و اتحادیه اروپا و نیز نشست ناکام شورای امنیت مللمتحد، پوزخند زد. شکی نیست که تنش در روابط روسیه و غرب بر سر اوکراین در عین حال یادآور جنگ سرد در دوران پس از جنگجهانیدوم است. نکته ظریف دیگر که باید مورد توجه قرار گیرد اعلام برگزاری رفراندم عمومی بهعنوان پوششی دموکراتیک توسط دولت خودمختار کریمه است که میتواند پاسخ مناسبی برای موجه جلوهدادن جدایی کریمه از اوکراین باشد. راهپیمایی مردم شبهجزیره در بندر سواستوپول (صحنه درگیری تاریخی روسیه و اتحاد بریتانیا، فرانسه و عثمانی در اواخر قرن نوزدهم) نتیجهای خوشایند برای روسها بهدنبال داشت تا یک تاجر محلی هوادار مسکو را در صندلی شهردار این شهر بنشاند و رهبران سیاسی این جمهوری را به نفی آشکار حاکمیت کییف وا دارد. این تحرکات به همراه آمادهباش نظامیان مستقر در پایگاه دریایی روسیه در دریای سیاه حکایت از اراده خللناپذیر روسیه بر حفظ برتری خود و ایجاد موازنه در مرزهای اوکراین ازدسترفته دارد. پیشنهاد اعطای گذرنامه روسی به روستبارهای اوکراین، یادآور جنگ روسیه و گرجستان بر سر منطقه
اوستیای جنوبی است؛ جنگی که بهخاطر خطای استراتژیک گرجستان، به تثبیت سلطه بلامنازع روسیه در حیاط خلوتش شد. آمار و ارقام بافت جمعیتی شبهجزیره کریمه گویای واقعیتهایی است که سرنوشت این نقطه استراتژیک را رقم میزند. 60درصد از جمعیت دومیلیونی کریمه، روستبار و بخش قابلتوجهی از آنها نظامیان بازنشسته روسی هستند. در حدود 12درصد از مردم بومی از اعقاب تاتارهایی هستند که قرنها در این سرزمین حضور داشته و هزاران نفر از آنها در دوران تسویههای استالینی قتلعام شده یا مجبور به تغییر محل زیست خود شدهاند. این خود کافی است تا روسهراسی آنان را توجیه کند. این اقلیت بازمانده از نسلکشی استالینی بهطور طبیعی دلخوشی از روسیه و یانوکوویچ نداشته و لاجرم دل در گرو حاکمان جدید کییف دارند. نکته قابلتامل دیگر در معادلات اخیر، این است که 24درصد از ساکنان کریمه، اوکراینیتبارهایی هستند که در فاصلهای بسیار دور از اقتدار کییف روزگار میگذرانند و با وجود همدلیشان با دولت غربگرای جدید، قادر به ایفای نقش در خنثیکردن نقشههای روسیه برای جداسازی کریمه از اوکراین نیستند. رهبری روسیه اظهار میکند که درواقع، آمریکا و اتحادیه
اروپا هستند که اوکراین را به این سمت کشاندهاند تا دستاوردی بهغایت استراتژیک در معادلات منطقهای نصیب خود کنند. از سوی دیگر و در اقدامی کاملا سیاسی برای مقابله با برخوردهای احتمالی غرب، ولادیمیر پوتین اظهار کرد که به حاکمیت سرزمینی اوکراین (البته منهای کریمه!) احترام میگذارد. این امر بیانگر رعایت ظاهری قواعد بازی از سوی کرملین است تا خود را از اتهام نقض حاکمیت اوکراین مبرا کند. اعلام همهپرسی در کریمه توسط سرگئی اکسیونف، نخستوزیر این جمهوری برای تعیین آینده آن و نیز سازوکار عملی این اقدام و اثبات مشروعیت مردمی این اقدام از منظر بینالمللی میتواند بهنفع روسیه تمام شده و غرب را متقاعد کند تا از چنگ و دندان نشاندادن به روسیه دست بردارد. آنچه بهعنوان سناریو محتمل میتواند مورد توجه قرار گیرد این است که اگر در بازی سوریه، دولت روسیه برنده بهحساب آید، غرب نیز در حیاط خلوت این کشور رخنه کرده و در صورت تثبیت قدرت غربگرایان اوکراینی، ناتو در آیندهای نهچنداندور در کنار گوش روسیه خیمه خواهد زد. شاید سرنوشت کریمه و اوکراین تکرار سناریو اوستیای جنوبی و گرجستان باشد. باید دید که آیا شادی مسکو از برگزاری
موفقیتآمیز المپیک زمستانی سوچی (باوجود تهدیدهای تروریستی جداییطلبان چچن و...) بادوام خواهد بود یا نه. هرچند منافع اروپایی روسیه و بهرهمندی این کشور از شراکت با اتحادیه اروپا، میتواند کرملین را بر آن دارد تا دستبهعصا حرکت کرده و واقعیتهای ملموس و تلخ را پذیرا باشد. اکنون واشنگتن، بروکسل و مسکو بهعنوان اضلاع این بحران باید سود و زیان درگیری یا مصالحه را با عقلانیت محاسبه کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.