اولاند در میانه راه گم شد
سوسیالیستی که لیبرال شد
تانیا تجلی
اینروزها «فرانسوا اولاند» برای فرانسویها بیش از آنکه بهعنوان رییسجمهور مطرح باشد بهعنوان علامت سوال بزرگی مطرح است که ظاهرا بیپاسخ مانده است. درواقع رییسجمهور اولاند، این روزها مثل خط و خطوط زندگی شخصیاش مردد است کدام سمتوسو را برای زندگی سیاسیاش برگزیند. علامت سوالها یکی پس از دیگری جلو سوالها مینشینند: آیا اولاند «سوسیالیست» است؟ بهتر نیست از او بهعنوان «سوسیال- دموکرات» یاد کرد؟ اصلا آیا اولاند «سوسیال - لیبرال» نشده است؟ فرانسوا همانطور که با موتور در خیابانهای فرانسه از لاینی به لاین دیگر تغییر مسیر میداد تا به معشوقهاش برسد، اینبار با همان حالت زیگزاگی از شاخهای به شاخه دیگر میپرد تا مگر برای زندگی سیاسیاش رویهای پیدا کند. این سردرگمی را هم میتوان از آرزوهایی که او روز 31 دسامبر 2013 برای فرانسویها پیش از شروع سال نو میلادی داشت فهمید؛ آرزوهایی که یک سوسیالیست را لیبرال کرده است. اولاند تلاش زیادی میکند تا کسی متوجه افق ایدئولوژیک او نشود. برای خیلیها صحبتهای اولاند نشان از «جدایی و گسستگی» از حزب قدیمی دارد و او دیگر میراثدار «ژورس»1 و «بلوم»2 نیست. برای عدهای دیگر،
اتفاقا گامبرداشتن در مسیر قدیمی است که میتواند مهر موفقیت را بر پیشانی رییسجمهور حک کند. با این حال خود اولاند هم هنوز اسیر چندراهی است که در آن گیر افتاده است؛ فرانسوا همانطور که مردد به انتخاب همسرش برای زندگی است، هنوز افق روشنی از مسیری که قرار است به پایههای آن تکیه کند و ره بپیماید تعیین نکرده است. «اولاندیسم» اصلی کدام است؟ وقتی از نزدیک به حال و روز پریشان این روزهای اولاند نگاه شود میتوان به دو «فرضیه» رسید. هر چند که هنوز بحث مهم این است که «اولاندیسم» اورجینال کدام است؟ مطابق با مواردی که رییسجمهور برای مردم فرانسه آرزویش را کرده میزان چرخش و وسعت این چرخشهای حزبی چنان زیاد است که نمیتوان بهراحتی از آن چشم پوشید. ابتدا الی کوهن اقتصاددان است که درباره «جدایی» اولاند از حزب سابقش دلیل و مدرک میآورد: «فقط کافی است به اولاند سالهای اول نگاه کنیم تا بهخوبی متوجه «جدایی» او از حزب شویم. اولاند درباره چیزهایی صحبت میکند که در شعارهای انتخاباتیاش هرگز آنها را به زبان نیاورده بود. او میگوید مالیات را کاهش میدهد در حالی که آنها را افزایش داده است. میگوید هزینههای عمومی را بهطور
چشمگیری تقلیل میدهد در حالی که چنین کاری نکرد. میگوید پروندهبازیهای اداری را بسیار ساده میکند در حالی که از زمان انتخابشدنش بهعنوان رییسجمهور تا به حال این سیستم بهویژه در پروندههای مالی با سختگیری بیشتری دنبال میشود». اما بنابر گفتههای این اقتصاددان این «جدایی» تا حدی نسبی بوده است: «اولاند همانطور که از سیاستهای سال اولش فاصله گرفته دوباره به گرایشهای اولیهاش، همانی که در زمان حضورش در حزب سوسیالیست در سال 2011 داشت برمیگردد.» در آن زمان اولاند که مدیر حزب سوسیالیست بود در سر داشت برنامهای ارایه دهد تا میزان بدهی کاهش یابد. او از طریق همان حزب درخواست کرده بود خیلی سریع درآمدهای عمومی سروسامان یابد تا توازن لازم دوباره برقرار شود. در نهایت او از همین تز تحتعنوان «معاهده تولیدی» در کتابش بهعنوان «رویای فرانسه» در سال 2011 دفاع کرد و همانجا هم همزمان حامی «روح موسسهها و شرکتها» شد. بهعنوان سوسیالیستی که طالب قدرت بود، فاصلهگرفتن از اصل حزب از همانجا شروع شد. اولاند ضمن اینکه هیچوقت چنین بینش تئوریکی را رد نکرد به خاطر مسایل تاکتیکی به کارش در همان حزب که شرایط را برایش شیرینتر
از قبل کرده بود ادامه داد. او با پیشنهاد ساخت 60 هزار پست برای آموزش ملی و اعمال مالیات 75درصدی برای درآمدهای بالا، در طول دورانی که برای کاندیداتوریاش مبارزه میکرد دوباره بازگشتی به ایدهآلهای سوسیالیسم فرانسوی داشت. اولاند دقیقا مثل کاری که فرانسوا میتران در سال 1981 انجام داد به این نتیجه رسید که پیروزی در انتخابات به این معنی که همه چپها را پشتسرش متحد کند در گرو این است که حداقل از اصولش کمی عدول کند. با این حال برنامه او فاصله زیادی با برنامه «تغییر زندگی» داشت که در سال 1981 وعده آن داده شد. اولاند آنقدر توانا بود که در چشم همه طوری جلوه کند که آنها باور داشتند. پوستاندازی یا روشنگری؟ رییسجمهور اولاند این روزها در مقایسه با زمانی که کارهای انتخاباتیاش را شروع کرده بود پوست انداخته است و متفاوت عمل میکند و البته این تغییر هم مربوط به یک روز نبوده است. اولین مورد اشاره میتواند مربوط به سازگاری با «معاهده و پیمان رقابتی» باشد که در نوامبر 2012 مطرح شد. رییس دولت، آن زمان درباره «عرضه سوسیالیسم» صحبت کرد. اولاند، آن زمان بدون اینکه اشارهای به این مورد شود ایدهای از دومینیک استراوسکان مبنی
بر «سوسیالیسم زایا» دزدید؛ همان ایدهای که ایدئولوژی سنت سیمونیانیسم3 در قرن نوزدهم را دنبال میکرد. این ایدئولوژی مبنی بر این بود که ابتدا باید ثروت اندوزی کرد و سپس به تقسیم ثروت پرداخت. با این حال به عقیده «الی کوهن» مشکل این طرح این است که آنقدر ثمر ندارد تا به بار بنشیند: «نباید انتظار داشت چنین موردی به نتیجه برسد چون سیاستهای بهکارگرفتهشده در عرصههای مالی سراسر تنشزا هستند.» با توجه به مواردی که اولاند روز 31 دسامبر تعیین کرده و سه هدف برای فرانسویها تعریف کرده است. کاهش مالیات، کاهش هزینههای عمومی و «معاهده مسوولیتپذیری شرکتها» به نظر میرسد بیش از روشنگری حزب، او شروع به پوستاندازی کرده است. ژرار گرونبرگ، مدیر تحقیقات در موسسه آموزش اروپایی علوم و متخصص امور فرانسه هم عقیده منحصربهفردی دارد؛ او معتقد است آرزوهایی که اولاند برای فرانسویها تعیین کرده چشمپوشی از ایدهآلهای سوسیال - دموکراسی است و بیشتر واردشدن به عرصه سوسیال - لیبرالیسم است: «در سال 2013 با توافق درباره بازار کار و آموزش حرفهای هنوز شاهد سازش و مصالحه سوسیال - دموکرات هستیم. یعنی درواقع مذاکره بین نیروی کار با اهالی
سرمایه. 31 دسامبر شرایط به سوی دیگری تغییر کرد: در مواردی که اولاند به آن اشاره کرد آمده که دولت بیکار ننشسته تا سازش بین نیروهای کار را فقط تماشا کند و از طریق کارفرمایان با این موسسهها در ارتباط خواهد بود». از ظاهر امر اینطور برمیآید که این اظهارات بیشتر نزدیک به ایدههای سوسیال - لیبرالیسم تونیبلر است و کمتر در زمره حزب سوسیال - دموکرات سنتی جایی دارد. گرونبرگ با اشاره به همین موضوع میگوید: «اولاند هم مثل تونیبلر در دهه 90 به این نتیجه رسیده است که سازش با سوسیال - دموکراتها دیگر امکانپذیر نیست. اولاند هم مثل بلر فکر میکند که در پروسه جهانیسازی، دولت و شرکتها یک ضرورت واحد دارند و در برنامههای اقتصادی باید شانهبهشانه یکدیگر پیش بروند.» لوران بووه، پروفسور علوم سیاسی دانشگاه ورسای و نویسنده اثر «بلریسم» هم با صحهگذاشتن بر این موضوع چنین آنالیزی دارد: «تا زمانی که اولاند شرکای اجتماعیاش را در یک حلقه نگه میدارد، بحث بحث سوسیال - دموکراسی است. اما از زمانی که شریک اصلی اولاند Medef 4 است دیگر او بهطور کامل پا در زمین سوسیال - لیبرالها گذاشته است.» رابطه ننگین با این موضوعی که مطرح
میشود تعیین خط و خطوط این نوع سوسیال - لیبرالیسم است؛ درواقع باید مشخص شود که آیا این شاخه لیبرال شدن اولاند فقط مربوط به برنامههای اقتصادی او است یا اینکه در زمینههای فرهنگی هم اولاند لیبرالشده است؟ در پاسخ به این سوال ظاهرا هنوز خطمشی مشخصی رو نشده است و در برنامههای جامعهشناختی نیز اولاند فعلا با احتیاط پیش میرود: او موافق با ازدواج همجنسگرایان است و تا اینجا از ترویج تولیدمثل به شیوههای پزشکی استقبالی نکرده است. درباره حق رای خارجیها در فرانسه هم تا به حال موردی دیده نشده که نشان دهد او سختگیری خاصی در این مورد داشته باشد. لوران بووه با توجه به همه این موارد سعی میکند اولاند را در زمره افراد خاصی قرار دهد: «بین سوسیال - لیبرالیسم محافظهکار تونی بلر و سوسیال - لیبرالیسم پیشرفته خوسه لوییس زاپاترو، اولاند دقیقا در میانه قرار گرفته است و کمی مثل گرهارد شرودر عمل میکند.» با این حال این رویکرد سوسیال - لیبرال اولاند احتمال کمتری در مقایسه با ادعاهایی دارد که خود اولاند آنها را مطرح کرده است؛ اول به این خاطر که سوسیالیستهای فرانسوی، لیبرالیسم را بهعنوان «دشمن ایدئولوژیک» خود تلقی میکنند و
مورد دوم هم اینکه حزب سوسیالیست در زمانی که سوسیال - لیبرالهای اروپایی در اواخر دهه 90 و اوایل سال 2000 به قدرت رسیده بودند بهشدت با این حزب مبارزه کردند. این در شرایطی است که فرانسوا اولاند میراثدار همین تاریخ است. زمانی که لیونل ژوسپن با تونی بلر و گرهارد شرودر در عرصه بینالمللی سوسیالیستها مبارزه میکرد شخص اولاند دبیر اول حزب سوسیالیست فرانسه بود. او بهخوبی به خاطر دارد که فرانسه از معبد سوسیال - دموکراسی در برابر بریتانیاییها و آلمانیها بهشدت محافظت میکرد. حالا با کنارهمگذاشتن همین مورد سخت است که فرانسویها بپذیرند که اولاند بهراحتی به اجدادش پشت کرده و تن به بازی ننگینی داده است. اگر قرار باشد فرانسوا اولاند بهعنوان یک سوسیال - لیبرال تلقی شود او در چشم نیاکانش به موجودی بیشرم میماند. البته این مورد دور از ذهن هم نیست؛ موردی که میشل وینوک، متخصص امور سیاسی فرانسه در قرن نوزدهم و بیستم به آن اشاره میکند: «وقتی سوسیالیستها در سال 1983 بازار را بسیج کردند میتوانستند تئوری جدیدی را به روزرسانی کنند؛ موردی که بعدها میتران با آن مخالفت و بر یک ایده پافشاری کرد که آن هم پرهیز از
کاپیتالیسم است. با این حال هنوز مطمئن نیستیم که اولاند، فردی که خیلی به مکتب میتران وابسته است رفتار دیگری داشته باشد. اولاند میداند که روشنگری بیش از اندازه درباره ایدههایش میتواند او را از باقیمانده چپها بهویژه شاخه اصلی چپ سوسیالیست جدا کند.» با این حال اولاند هنوز راه را برای پاسخدادن به همان سوال بزرگ باز نگه داشته است و علامت سوالها به قوت خود باقی است. درواقع اولاند هنوز تعیین نکرده که بینشش شبیه به شرودر است یا تونی بلر. پاورقیها: 1- ژان ژورس، بنیانگذار حزب سوسیالیست فرانسه بود که درست قبل از ورود فرانسه به جنگ جهانی اول ترور شد. مخالفانی که او را وطنفروش میخواندند او را به قتل رساندند. 2- لئون بلوم از رهبران سوسیالیست فرانسه بود. نیمقرن پس از مرگ مارکس، در پی پیروزی جبهه خلق فرانسه در انتخابات ماه می سال 1936میلادی در فرانسه، اولین دولت سوسیالیست این کشور در چهارم ژوئن آن سال شکل گرفت. در این زمان، لئون بلوم، سیاستمدار و نویسنده فرانسوی، نخستین دولت خود را که متشکل از سوسیالیستها، رادیکالسوسیالیستها و کمونیستها بود تشکیل داد و قوانینی را در جهت اصلاح اوضاع کارگری تصویب
کرد. علاوه بر آن، بلوم دست به اصلاحات اقتصادی و اجتماعی بسیاری زد که به سبب مخالفت گروههای رقیب و مخالف دولت ناکام ماند. 3- سنت سیمونیانیسم جنبش اجتماعی سیاسی دهه اول قرن نوزدهم فرانسه است که از ایدههای کلود هانری روروی سنت سیمون (1824-1760) الهام گرفته شد. 4- medef: سازمان کارفرمایی جنبش شرکتهای فرانسوی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.