|

جنگ شیوخ نفتی بر سر هژمونی و آتش خانگی

اردشیر زارعی قنواتی

در زیر پوسته تحولات کشورهای عرب خاورمیانه و به‌خصوص اعضای «شورای همکاری خلیج‌فارس» تحرکات و تحولاتی در حال رخ‌دادن است که می‌تواند بسیاری از معادلات سیاسی کنونی را برهم‌زده یا دچار تغییر کند. تشدید اختلافات بین عربستان، امارات متحده‌عربی، بحرین با دیگر عضو این شورا «قطر» در هفته اخیر که منجر به فراخوانی سفرای این کشورها از «دوحه» شد، نوک کوه‌یخی است که تازه از زیر آب بیرون زده است. تهدید این شیخ‌نشین‌های خلیج‌فارس علیه دیگر عضو متمرد، مبنی بر احتمال برقراری برخی تحریم‌ها از جمله بستن حریم هوایی این کشورها روی پرواز هواپیماهای قطری تنها در کمتر از 24ساعت بعد از فراخوانی سفرا نشان می‌دهد اختلافات بیش از آن جدی است که بتوان همچون گذشته بر آن سرپوش گذاشت. همراهی دولت و نظامیان مصر با عربستان و متحدان آن‌که قبلا به فراخوانی سفیر این کشور از قطر به بهانه دخالت آنان در ناآرامی‌های مصر و حمایت از دولت ساقط‌شده «محمد مرسی» منجر شده بود، به ابعاد ماجرا گستره بیشتر از حوزه خلیج‌فارس می‌دهد. هر چند اختلافات درون شورای همکاری خلیج‌فارس تازه نبوده و قبلا نیز در جریان اختلافات مرزی، بین آنان بروز یافته اما دامنه مناقشات آنان این بار ابعاد به مراتب بیشتر و مهم‌تری را در بر می‌گیرد. در وهله اول بحث هژمونی مطرح است که به طور سنتی در این شورا همواره با محوریت عربستان تقریبا غیرقابل نقض تلقی می‌شده در صورتی که با تحولات اخیر چند سالی است که دوحه با ایفای نقش ماجراجویانه خود به خصوص طی تحولات موسوم به «بهار عربی» تا حدودی موقعیت آلترناتیوی ریاض را به چالش گرفته است. قطر در طول این سال‌ها با توجه به درآمدهای کلان نفتی و گازی و انباشت ثروت در دست خانواده «آل‌ثانی» و استفاده از این ثروت و نفوذ رسانه در قالب شبکه تلویزیونی «الجزیره» در تحولات منطقه به یکی از پیشقراولان تغییر و بی‌ثباتی این حوزه ژئوپلیتیک تبدیل شده است. نقش قطر در جریان این تحولات ژلاتینی که ابتدا در مشارکت با محور عربستان ایفا می‌شد بعد از چندی با بروز اختلافات بین بازیگران داخلی و حامیان منطقه بر سر کسب منافع از جمله در مورد رخدادهای مصر و سوریه این دو جناح عربی را در تقابل با هم قرار داد. چنانچه در ابتدای تحولات عربی تاثیر دوحه بسیار فراتر از ریاض بود و رهبران قطری توانستند با حمایت از گروه‌های جهادی و تندروی اسلامی گوی سبقت را از رقیب همسایه خود بربایند. این بلندپروازی قطری برای رهبران عربستان که به‌طور سنتی همیشه خود را شیخ‌الشیوخ «امت عربی» حداقل در حوزه خلیج‌فارس می‌دانند در ساخت حکومت قبایلی این کشورها به نوعی تجاوز و اهانت به جایگاه آنان تلقی می‌شد و بالاخره صبر رهبران ریاض را به سر آورد. از طرف دیگر با گره‌خوردن بنیادگرایی اسلامی با سیاست در طول چند دهه اخیر همواره ارتجاع عربی از این پدیده شوم در حوزه‌های بیرونی تا آنجا دفاع و حمایت می‌کرد که آتش آن دامن خودی‌ها و کشورهای عضو خانواده عربی در کنار مرزهای آنان را نگیرد. نقش عربستان و دیگر شیخ نشین‌های عربی در حمایت مالی و لجستیکی از بنیادگرایی اسلامی و تروریسم القاعده در پاکستان، افغانستان، آسیای میانه و رهبران متمرد شاخ آفریقا از جمله این نوع سیاست‌بازی بود که انجام می‌شد و هنوز هم ادامه دارد. اما اینکه آتش همین بازی مرگبار به پشت مرزهای بی‌ثبات همسایه و به‌خصوص متحدانی چون مصر و امارات متحده‌عربی نیز برسد دیگر نوعی دست‌درازی و عبور از خط قرمزی بود که بسیاری از شیوخ نفتی تحمل آن را نداشتند. ریسک بزرگ و شکست‌خورده که قطر در مورد تحولات مصر انجام داد و هنوز هم ظاهرا حاضر نیست به حرف برادر بزرگ‌تر گوش کند، یکی از همین خطوط قرمز بود. با ادامه بحران و جنگ فرقه سوریه که نوعی انترناسیونالیسم جهادی - تروریستی را در منطقه نهادینه کرد و هم اکنون تبدیل به یک جنگ درونی بین محافظه‌کاران سنی و رادیکال‌های القاعده از سراسر جهان شده ، بیش از پیش ریاض و دوحه را از هم دور کرده است. اینکه به‌تازگی عربستان رسما گروه‌های «اخوان‌المسلمین، جبهه النصره، داعش و حوثی‌های یمن» را در فهرست گروه‌های تروریستی قرار داده است از آنجا که عموم این گروه‌ها از طریق قطر پشتیبانی می‌شوند، نمود بیرونی این رقابت و جنگ خانگی است. همزمان با این تحولات تمرکز رسانه‌های عربستان بر اظهارات رسانه‌ای«سلیمان السباعی» یک جهادگر 25ساله عربستانی که به‌تازگی از سوریه برگشته و می‌گوید که در این کشور جنگ «برادرکشی» بین سنی‌ها شروع شده و حتی دامنه آن به کشتار درونی اتباع و داوطلبان عربستانی در آنجا نیز کشیده شده است در راستای همین بازی انجام می‌شود. نکته جالب دیگری که بر تنور این منازعه خانوادگی بیشتر دمیده است دمدمی‌مزاجی قطری‌ها در بازی بزرگ منازعه محور سنی - محور شیعی است که تا حدودی متفاوت از نقش رهبران ریاض، حاکم‌نشین‌های دوحه نیم‌نگاهی هم به آینده تحولات منطقه در همکاری با تهران از خود بروز می‌دهند. در عربستان به لحاظ تاریخی و نگرش قبایلی بر این نکته ظریف واقفند که نقش قطری‌ها در بازی سیاست چندان قایل به ایدئولوژی و حرمت قبایلی نبوده و بیشتر متمرکز بر سیاست «ماکیاولی» است که همین موضوع می‌تواند در هر لحظه‌ای «ساز» قطری را برای دیگر اعراب خلیج‌فارس «ناکوک» کند. در این بین نباید از تغییر جهت در سیاست‌های غرب و به‌خصوص آمریکایی‌ها درمورد بنیادگرایی و تروریسم جهادی در حال رشد در منطقه و صحنه بین‌المللی غفلت کرد که همین فشارها موجب تغییراتی در سیاست جهادپروری سعودی شد اما ظاهرا قطری‌ها هنوز این پیام را نگرفته و همچنان در مسیر گذشته گام برمی‌دارند. اختلافات در شورای همکاری خلیج‌فارس در آینده شدت بیشتری می‌گیرد و آن تفاهم نسبی اولیه تا حدود زیادی از بین خواهد رفت. تشدید این اختلافات حتی اگر منجر به فروپاشی این اتحاد شکننده نیز نشود اما از اهمیت سیاسی و ژئوپلیتیک آن در منطقه به میزان زیادی خواهد کاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.