|

نگاهی به تحولات جمعیتی آفریقای زیر صحرا

نرخ باروری در آفریقا بیشتر از قاره آسیاست. در بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه، کاهش نرخ باروری در حال حرکت است. آموزش مردم به داشتن دوفرزند به‌جای پنج فرزند امری ساده است و بی‌تردید در نسل آتی پیشرفت بالاتری نیز خواهد داشت. چه، با تعداد کودکان کمتر که بخواهند سطح وابستگی و مصرف را بالا برند. اما آنچه در قاره آفریقا اتفاق می‌افتد با مناطق دیگر جهان متفاوت بوده و جنوب صحرای آفریقا و شمال نامیبیا و بوتسوانا از این قانون جمعیتی پیروی نمی‌کند. برخی از بخش‌های این منطقه از رشد اقتصادی خوبی نیز برخوردارند. کشورهای واقع در آفریقای جنوب صحرا در مقایسه با آسیا و آمریکای لاتین، کاهش باروری ندارند. در برخی از کشورهای آفریقای زیر صحرا، همانند نیجر، نرخ باروری همچنان بالا مانده است؛ برای نمونه در غنا و تانزانیا هم باروری رو به کاهش رفته است اما دوباره سیر صعودی گرفت. نباید از نظر دور داشت که موضوع باروری عاملی مهم در بررسی شرایط رشد و توسعه هر کشوری است. در دهه 70میلادی، آفریقا 360میلیون‌نفر جمعیت داشت که یک‌دهم جمعیت جهان بود. اگر، باروری در آفریقا بخواهد به‌طور کلی به کاهش خود ادامه دهد همچنان که در دوره زمانی 2000-در 1970آسیا شاهد بودیم، تا سال 2050 جمعیت آفریقای زیر صحرا به میزان 1/2میلیاردنفر خواهد رسید. اما اگر بخواهد به ادامه وضعیت کنونی بپردازد جمعیتی برابر 2/7 میلیارد خواهد داشت که این مقدار یک‌چهارم جمعیت جهان خواهد بود و بدیهی است در طول 40سال آینده جمعیت آفریقا تقریبا به سه برابر بالغ می‌شود. همین تعداد نیم‌میلیارد اضافی جمعیت افزوده آفریقا، می‌تواند چشم‌انداز رشد و توسعه آفریقا را تغییر دهد. اولین چالش آفریقا درخصوص چگونگی آموزش نسل آینده خواهد بود. چراکه می‌دانیم آموزش، مهم‌ترین گام برای تحلیل منافع جمعیتی هر کشور، خاصه کشورهای آفریقایی است. تا سال 2050، میزان جمعیت زیر 14سال در بسیاری از کشورهای آفریقایی به دوبرابر خواهد رسید. البته این شرایط در حال حاضر نیز برای نسل زیر 14سال کنونی برقرار است. با وجود یک دهه رشد، این قاره هنوز نتوانسته شغل کافی برای کارآمدی اقتصاد خود برای مردم تدارک ببیند و اگر رشد جمعیت و روند شهرنشینی با همین نرخ امروزی بخواهد ادامه یابد، شهرهای بزرگ آفریقا در آینده‌ای نزدیک غیرقابل اداره‌کردن خواهد بود. کینشازا تا سال 2050، 30میلیون جمعیت خواهد داشت و لاگوس در نیجریه با 40میلیون جمعیت روبه‌رو خواهد شد. اگر چنین اتفاقی پیش‌رو باشد شرایط برای مدیریت جمعیتی در این شهرها بسیار سخت‌تر از شهرهای پرجمعیت چین در حال حاضر خواهد بود. در اغلب کشورهای درحال‌توسعه، 60درصد زنانی که در دوره سنی فرزندآوری هستند موفق به نگرش فرهنگی کنترل موالید شده‌اند (20درصد). ارتباط مستقیمی بین عامل اخیر و کاهش نرخ باروری برقرار است. اوگاندا و تانزانیا که دارای سهم درآمد سرانه مشابهی هستند اما دولت اوگاندا تاکنون اقدام خاصی در مورد تنظیم خانواده به اجرا در نیاورده است. و به همین علت این کشور دارای نرخ بالای باروری است. سومالی و اریتره هم که دارای درآمد سرانه مشابه هستند، اما اریتره با به کارگیری تنظیم خانواده دارای نرخ باروری بسیار کمتری نسبت به سومالی است. به راستی ساختار جمعیتی آفریقا به چه جهتی می‌رود؟ اگر به کشورهایی در این قاره از جهان از الجزایر و تونس در شمال گرفته تا بوتسوانا و آفریقای جنوبی در جنوب آفریقا توجه کنیم نکته‌های مهم جمعیتی را می‌بینیم. در ابتدای دهه 1960، کشورهای یادشده دارای نرخ باروری بین 5/5 و 7/5 درصد بودند به این معنی که میانگین زنان طی دوران حیات بارداری خود دارای تعداد فرزندان برشمرده بودند. این میزان باروری برابر باروری در برزیل، چین، اندونزی و مکزیک در همان دوران بود اما در حال حاضر تمام کشورها نرخ باروری بین 3- 1/5 را دارند. اختلاف اصلی در این نکته قرار دارد که جوامع آسیایی و آمریکای لاتین کاهش باروری خود را طی بیش از 50سال گذشته تجربه کردند، در حالی که کشورهای آفریقایی تا نیمه‌دهه 1980 همچنان شاهد نرخ بالای باروری بودند که البته بعدها با شیب تندی روند کاهشی یافت. مطالعه و بررسی اخیر دو جمعیت‌شناس فرانسوی ضمن ایجاد تردید نسبت به همگرایی روند جمعیتی آفریقا با سایر نقاط جهان از نظر باروری، واقعیت‌هایی را روشن کرده است. اطلاعات و نتایج به دست آمده از تحقیق نشان می‌دهد که نرخ باروری آفریقایی بسیار کندتر از پیش‌بینی سازمان ملل در سال 2010 در حال تحقق است. آفریقا، 40 کشور دیگر هم دارد (شامل جنوب سودان نمی‌شود که هنوز آماری از باروری درآن نداریم) که از این تعداد 15 کشور دارای نرخ باروری چهار تا پنج درصد هستند. آنها تازه شروع به همگرایی با دیگر کشورهای قاره کرده‌اند. گروه فوق کشورهایی را شامل می‌شود که در چند سال گذشته کاهش باروری را کمی تجربه کردند اما بعدها تغییر وضعیت دادند؛ کشورهایی از قاره آفریقا که در سال‌های اخیر شاهد رشد و شکوفایی اقتصادی همانند غنا، رواندا و اتیوپی شده و برخی هم مثل زیمبابوه و جمهوری آفریقای مرکزی دچار مشکلات فزاینده‌ای شدند؛ کشورهایی که همان رشد 22درصد جمعیتی را همانند برخی دیگر کشورهای قاره برای خود داشتند. گروه بعدی شامل 16 کشور آفریقایی از جمله نیجریه است که دارای 170میلیون جمعیت است. جمعیت این کشور 37درصد کل جمعیت قاره را تشکیل می‌دهد. باروری آنها بین پنج تا شش‌درصد است که البته طی حرکت و تغییر الگوهای جمعیتی شروع به تغییر وضعیت کرد. جمعیت آفریقا در سال 2013 آخرین گروه مورد بررسی دارای کمترین تغییرات است؛ کشورهایی که نرخ باروری در آنها بالای شش‌درصد است که تغییر چندانی هم از دهه 1960 نکرده‌اند. اغلب این جوامع محصور در خشکی هستند و از نرخ کم شهرنشینی برخوردارند. این کشورها شامل: اوگاندا، جمهوری دموکراتیک کنگو و نیجر که دارای نرخ باروری 7/5 هستند که بالاترین نرخ در جهان به‌شمار می‌رود. وقتی سه گروه آخر را باهم در نظر می‌گیریم به این نتیجه می‌رسیم که 78درصد مردم آفریقا در کشورهایی زندگی می‌کنند که انتقال برنامه جمعیتی آنها به باروری و مرگ‌ومیر کم (به‌عنوان شاخص‌های سایر نقاط جهان) با فقدان الگو مواجه است. به عبارتی دیگر، ما در آینده شاهد افزایش جمعیت قاره آفریقا خواهیم بود. طبق برآورد سازمان ملل، در سال 2010، 411میلیون کودک آفریقایی زیر 14سال در قاره زندگی می‌کردند. تا 2050 این تعداد به 839میلیون‌نفر می‌رسد. در این حالت، برنامه آموزش این جمعیت بسیار ثقیل است. در آینده نیروی کار بسیاری وارد بازار کار آفریقا خواهند شد که به احتمال زیاد دارای آن درآمدی خواهند شد که فرزندان خود را به مراکز آموزشی گسیل دارند. در چنین شرایطی، جمعیت‌شناسان را عقیده بر این است که حکومت‌های آفریقایی نیاز به تلاش بیشتر برای مدیریت تنظیم خانواده دارند. بالای 60درصد زنان در سن فرزندآوری در کره‌جنوبی، مکزیک و بنگلادش، تنظیم خانواده را رعایت می‌کنند. در بیشتر کشورهای آفریقای زیر صحرا، تاکنون میزان رعایت تنظیم خانواده کمتر از20درصد بوده و برخی دولت‌ها همانند اوگاندا با تنظیم خانواده مخالفت داشته‌اند. اما شاهد تغییرات کلی در این میان هستیم. مشکل بزرگ‌تر درواقع نگرش اجتماعی است که تاکنون زیاد دچار تغییر نشده که انجام آن با دولت‌های این قاره است. برنامه تنظیم خانواده برای مردم آفریقا خیلی هم هزینه ندارد. سالی 1/5 میلیارد برای کل زنان 15 تا 49سال هزینه خواهد داشت. البته جمعیت فراوان به همراه فرصت‌هایی نه‌چندان مناسب معضل فقر را نیز به‌همراه خود خواهد داشت.
منبع: اکو نومیست

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.