|

مردم جهان، سیاست‌گریز شده‌اند

چه بر سر دموکراسی آمده؟

مترجم: محمدحسن ایپکچی

دموکراسی در قرن بیستم اندیشه سیاسی ناموفقی هم نبود. چرا بعدها به شکلی مشکل‌دار درآمده و اینک برای احیای آن‌چه باید کرد؟ معترضانی که این روزها شرایط سیاسی حاکم بر اوکراین را برگرداندند آرزوهای بسیاری برای کشورشان در سرداشتند. محتوای شعار پلاکاردهایی که آنها با خود حمل می‌کردند حاکی از روابط بهتر با اتحادیه اروپا یا به تعبیری، خاتمه‌دادن به مداخله روسیه در امور داخلی اوکراین و نیز تاسیس حکومتی شفاف به‌عنوان جایگزین حکومت رییس‌جمهور «ویکتور یانوکوویچ» بود. ولی خواست اصلی آنها طی چندین‌دهه حرکت‌دادن مردم به سمت مقابله و مبارزه علیه فساد و حکومت‌های مستبد و متجاوز هم بود. درواقع معترضان خواهان دموکراسی بودند که حاکمیت قانون در آن به رسمیت شناخته شود. درک و فهم چرایی رفتار معترضان امری ساده می‌نماید. چه، حکومت‌های مبتنی بر دموکراسی به‌طور میانگین نسبت به قدرت‌های غیردموکراسی غنی‌تر هستند و کمتر به جنگ و دعوی پرداخته و در مقابل توان بهتری در مبارزه علیه فساد را در خود دارند. مهم‌تر از همه اینکه، قدرت دموکراسی به مردم این امکان را می‌دهد که بتوانند افکار و اندیشه‌های درونی خود را عیان کرده و آینده خود و فرزندانشان را شکل دهند. بنابراین سخنی گزاف نیست که بسیاری در مناطق مختلف جهان آمادگی دارند تا برای داشتن و حفظ چنین طرز فکری زندگی خود را به خطر انداخته و برای تحقق آن بر اعتقادات خود پابرجا بمانند. با این حال، شوروشوقی که این‌روزها در وقایعی همانند آنچه در «کی‌یف» اتفاق افتاده به نوعی با اضطراب درهم‌آمیخته چراکه تکرار برخی مشکلات را در شهرها به‌دنبال دارد. مردم در میدان اصلی شهر گردهم آمده‌اند. تلاش‌های بی‌ثمر رژیم در مقابله با معترضان ناتوانی حکومت را در برابر نارضایتی آنها به‌دنبال داشته و قدرت پوشش خبری اعتراض که جنبه جهانی داشت بر کاهش قدرت رژیم افزود. بسیاری از مردم جهان سقوط رژیم را تحسین کرده و مشوق برپایی یک دموکراسی واقعی بودند، اما نمی‌توان منکر شد که ازبین‌بردن چنین قدرت‌هایی بسیار آسان‌تر از برقرارکردن حکومت دموکراسی بادوام است. قدرت جدیدی هم که سرکار آمده در ابتدای راه است و به‌یقین دچار اشتباهات، سوءتاکتیک سیاسی و اقتصادی بوده چه‌بسا کشور در ظاهر امر خیلی هم با رژیم سابق متفاوت به نظر نیاید. مشابه همین اتفاقات پیش از این در «بهار عربی» و همچنین در انقلاب نارنجی یک‌دهه پیش اوکراین نیز روی داده بود. در سال 2004، «یانوکوویچ» به دست معترضان خیابانی از قدرت برکنار شد و بعدها در سال 2010 بود که به واسطه حمایت بی‌دریغ روسیه دوباره به ریاست‌جمهوری انتخاب شد و مخالفان سیاسی خود را با ناامیدی روبه‌رو کرد. دموکراسی در حال حاضر در شرایط زمانی سختی قرار دارد چراکه حکام مستبد از قدرت برکنار شده‌اند و مخالفان آنها نیز در برپایی حکومت‌های دموکراسی چندان موفق نبوده و از عهده آن برنیامده‌اند. حتی در حکومت‌هایی که از دموکراسی برخوردارند، عیب و ایرادهای نظام‌های جدید نگرانی زیادی را نتیجه داده که البته شاید بیداری از خواب‌وخیال را به‌همراه داشته باشد. با این حال، تنها همین چندسال پیش بود که دموکراسی مناطق بسیاری از جهان را دربر گرفت. در نیمه‌دوم قرن بیستم، شاهد برقراری قدرت‌های دموکراسی در شرایط بسیار سختی بودیم: در آلمان، آسیب‌پذیری از نازیسم، در هند که بزرگ‌ترین جمعیت فقیر جهان را داشت و در دهه1990 در آفریقای‌جنوبی، آسیب‌پذیری ناشی از آپارتاید نمونه‌های بارزی هستند. استعمارزدایی به میزبانی دموکراسی‌های جدید آفریقا و آسیا و رژیم‌های خودکامه در یونان سال 1974، اسپانیا (1975)، آرژانتین (1983)، برزیل (1985) و شیلی (1989) راهی برای دموکراسی گشودند. سقوط اتحاد جماهیرشوروی سابق، دموکراسی‌هایی را در اروپای‌مرکزی به ارمغان آورد. یک موسسه آمریکایی اعلام کرده بود تا سال 2000، 120کشور یا 63درصد کشورهای دنیا به نوعی دارای دموکراسی بوده‌اند. در آن سال بود که نمایندگان بیش از صدکشور جهان در ورشو گردهم آمدند تا به مردم جهان اعلام کنند «خواست مردم، اساس آتوریته حکومت‌ها است.» برداشت‌هایی نادرست و غلط از مفهوم صحیح دموکراسی در جهان سیاست، بسیاری از رژیم‌های جایگزین را حتی به سهو دموکراسی خواند غافل از اینکه غرور و تعصب موجود نمی‌توانست قابل درک باشد. اما با این همه، پیروزی اینگونه دموکراسی‌ها تا حد زیادی اجتناب‌ناپذیر بود. بعد از سقوط قدرت آتنی‌ها برقراری الگوی قدرت سیاسی تا زمان روشنگری که دوهزارسال بعد رخ داد، تاخیر زمانی داشت. در قرن 18میلادی، فقط انقلاب آمریکا بود که توانست نوعی دموکراسی قابل‌قبولی را همراه داشته باشد. طی قرن نوزدهم، سلطنت‌طلب‌ها مبارزات طولانی را در برابر قدرت دموکراسی داشتند. در نیمه نخست قرن‌بیستم، برخی دموکراسی‌های تازه‌روی‌کارآمده در آلمان، اسپانیا و ایتالیا از بین رفتند. بنابراین پیشرفتی که در اواخر قرن‌بیستم روی داد در قرن21 از حرکت ایستاد. حتی با وجود اینکه حدود 40درصد جمعیت جهان در کشورهایی زندگی می‌کنند که در سال‌جاری دارای انتخاباتی آزاد بودند، اما پیشرفتی برای دموکراسی را شاهد نبودیم و حتی چه‌بسا نتیجه معکوسی هم به‌همراه داشته است. بنا بر پیش‌بینی یک موسسه تحقیقاتی آمریکا که سال 2013 هشتمین‌سال کاهش پیاپی آزادی جهانی بود، آغاز قرن حاضر را سرآمد این کاهش می‌داند. بین سال‌های 1980 تا 2000، نهضت دموکراسی فقط در برخی کشورها مطرح بود، اما از سال 2000 به این طرف بسیاری از مناطق جهان دچار چنین وضعیتی شدند و شرایط به جایی رسید که معضلات دموکراسی خیلی بیش از حد تصورات اتفاق افتاد. بسیاری از دموکراسی‌ها فقط در اسم دموکراسی بودند اما به‌تدریج جامه استبدادی به خود پوشاندند. چه، به‌صورت ظاهر دموکراسی انتخاباتی داشتند، ولی خبری از رعایت حقوق و برابری مردم در نظام‌های دموکراسی نبود. ایمان به دموکراسی، امکان پیروزی را افزایش می‌دهد. نظیر آنچه در قاهره یا کی‌یف روی داد، شعله‌های خشم بار دیگر قدرت‌هایی را برکنار کرد. دموکراسی چه در غرب یا در بیرون مرزهای غرب بی‌معضل نیست و همیشه انتقادهای خودش را به‌همراه دارد. اما مهم‌تر از همه، شکنندگی و ظرافت‌های زیادی است که امروزه در همه دموکراسی‌های جهان آشکار است. به‌راستی، چرا دموکراسی حرکت شتابان خود را گم کرده است؟ تاریخ تکرار می‌شود دو دلیل مهم آن بحران مالی 8-2007 و ترقی چین است. آسیب‌زایی بحران چه در بعد روانی یا مالی روشن بود. ضعف بنیادین نظام سیاسی غربی ناشی از همین ابعاد آسیب‌زا بود که توانست سرمایه بزرگ اعتماد به خود را در این نظام‌ها تضعیف کند. ضمنا حزب کمونیست چین توانسته در دموکراسی انحصاری اقتصادی جهان شکاف ایجاد کند. «لاری سامرس» از دانشگاه هاروارد اعتقاد دارد زمانی که آمریکا رشد شتابان خود را نظاره می‌کرد هر 30سال استانداردهای زندگی در این جامعه دوبرابر شد و چین نیز توانست برای هر دهه در 30سال گذشته استانداردهای زندگی را به دوبرابر برساند. طبقه نخبه در چین بر این باور است که الگوی کنترل و نظارت شدید حزب کمونیست بر مردم که می‌تواند استعدادهای جامعه را به مدیریت قدرت حاکم حزبی نمایان کند در برابر مدل دموکراسی غربی با توجه به لزوم تغییرات رهبری سیاسی در گذر زمان بهترین حالت وصول به اهداف است. اما در عین حال، منتقدان چین حکومت را برای افراط در کنترل و نظارت جامعه قبول ندارند چراکه تمامی استعدادهای جامعه را مخدوش و به‌دلخواه مرام‌های حزبی رفتار می‌کنند. به تعبیری هم عقده روحی و تناقض فکری اصحاب این نحله در افراط در «توده‌گرایی» توجه اصلی را از آنان گرفته است. همچنین نباید از نظر دور داشت رهبران چین توانسته‌اند بعضی از معضلات دولتی را که در بیشتر موارد چندین‌دهه به طول انجامیده با الگویی از دموکراسی حل‌وفصل کنند. چه، فقط در همین دوسال گذشته موفق شده‌اند برای 240‌میلیون‌روستایی مستمری بازنشستگی مقرر کنند که این رقم در مقایسه با آنچه آمریکا برای بازنشستگان خود انجام داد، بسیار بیشتر است. مطالعه نظرسنجی جهانی در سال 2013 نشان داد که مردم چین 85درصد از سیاست‌های دولتی بر شهروندان خود رضایت کامل داشتند که این رقم برای مردم آمریکا 31درصد اعلام شده است. البته در این میان برخی روشنفکران چینی حرف‌هایی هم می‌زنند. برای نمونه، «زانگ و ایوی» از دانشگاه «فودان» اعتقاد دارد دموکراسی در حال نابودکردن غرب و به‌خصوص آمریکاست. دموکراسی مرسوم در غرب با اتخاذ سیاست‌های فریب‌دهنده مردم خود را به گمراهی سوق داده است. به همین جهت، بسیاری از کشورهای در حال توسعه که الگوی ارزش‌های غربی و نظام سیاسی آن را برگزیده‌اند در فلاکت و بدبختی اسیر شده‌اند. برخی طبقه نخبه چینی بر این باورند که چین الگوی جایگزینی را در برابر دموکراسی غربی به جهان عرضه کرده و کشورهایی از قاره آفریقا (روآندا) تا خاورمیانه (دوبی) و جنوب‌شرقی آسیا (ویتنام) این سیستم را با قاطعیت پذیرفته‌اند. اولین عقب‌نشینی در روسیه اتفاق افتاد. بعد از فروریختن دیوار برلین در 1989 روند مردمسالاری در شوروی سابق اجتناب‌ناپذیر شد. در دهه 1990، آرزوها در روسیه تحت زعامت بوریس یلتسین آنچنان برآورده نشد. ولی در پایان 1999 قدرت به ولادیمیر پوتین رسید که قبل‌ها هم نخست‌وزیر بود و هم رییس‌جمهور. درواقع، تزاریسم معاصر و مدرن، جوهره و دوام فرآیند دموکراسی در روسیه را مورد آسیب جدی قرار داده و در بدترین آنها در برابر فعالیت آزاد مطبوعات و آزادی اندیشه مانع بزرگی قلمداد شد. این در حالی بود که به ظاهر امر، گویی هر شهروند روسی هر آن رایی را که می‌دهد ارزش بالایی دارد. رهبران خودکامه در ونزوئلا، اوکراین، آرژانتین و کشورهای دیگر نیز طوری با دموکراسی رفتار کردند که گویی برای همیشه از مسیر اصلی دموکراسی منحرف و آن را بی‌اعتبار کردند چراکه سیاست‌های اجرایی فقط شباهت تصنعی به دموکراسی داشت و نه بیش. معضل دیگر جهان، جنگ عراق بود. وقتی آمریکا به بهانه جلوگیری از کشتار مردم عراق به‌دست صدام متوسل به تجاوز به خاک این کشور در سال 2003 شد، این جنگ را نبرد برای آزادی و دموکراسی نامید. بوش اعلام کرد: «تلاش متحد کشورهای آزاد جهان در برقراری دموکراسی درواقع مقدمه‌ای برای شکست دشمنان ماست.» و این سیاست بوش تنها یک فرصت‌طلبی به حساب نمی‌آمد. چه، بوش به‌خوبی می‌دانست که خاورمیانه چه شرایطی را از منظر تروریسم دارد. اما خود بوش ضربه مهمی بر دموکراسی وارد کرد. به تعبیری دیگر دموکراسی برای بوش بهانه خوبی در جهت تداوم امپریالیسم آمریکایی شد. ناظران سیاست خارجی آشفتگی و هرج‌ومرج عراق را نتیجه سیاست غلط آمریکا می‌دانستند که برای بی‌ثباتی عراق آن را دستورالعمل خود قرار داده بود. تلاش افرادی چون: «فرانسیس فوکویاما» به‌عنوان دانشمند سیاسی آمریکایی هم که تحقق دموکراسی را در سرزمین لم‌یزرع ممکن نمی‌دانست را باید در همین سیاق جست‌وجو کرد. معضل سوم و جدی دموکراسی را باید کشور مصر دانست. سقوط رژیم حسنی مبارک در سال 2011 این امید را در دل‌ها زنده کرد که دموکراسی در خاورمیانه گسترش خواهد یافت اما داستان به یکباره عوض شد. برگ برنده در انتخابات مصر به دست مرسی و اخوان‌المسلمین افتاد. مرسی پس از پیروزی برنده واقعی در کشورش را دموکراسی نامید که از هر سیستم دیگری برتری داشت. در جولای 2013، اولین رییس‌جمهور دموکرات‌خواه مصر بازداشت شد و اعضای اخوان دستگیر و در جریان درگیری‌های طولانی بسیاری از طرفداران دموکراسی کشته و زخمی شدند. شرایط مصر و همچنین جنگ در سوریه و هرج‌ومرج در لیبی همه امیدی را که بسیاری از مردم جهان برای تحقق دموکراسی در سراسر خاورمیانه به دل بسته بودند با مانعی جدی روبه‌رو کرد. در عین حال، برخی تحولات معاصر دیگر آن زرق‌وبرق اولیه را ندارد. برای نمونه از وقتی جریان دموکراسی در سال 1994 در آفریقای‌جنوبی به رهبری «حزب کنگره مردم» هدایت شد تاکنون به‌صورتی که انتظار می‌رفت در برقراری دموکراسی موردنظر موفقیتی که مورد انتظار بود، روی نداد. ترکیه که روزی تصور می‌رفت با اسلام مدرن بتواند شکوفایی دموکراسی را به مردم جهان ارایه کند در معضلات فساد و استبداد قرار گرفت. در بنگلادش، تایلند و کامبوج، احزاب مخالف دولت ضمن بایکوت‌کردن انتخابات اخیر در این کشورها نتایج همه‌پرسی‌ها را قبول نداشتند. همه این شواهد نشان از آن دارد که ساخت و برقراری مدیریت سیاسی کشورها نیازمند شکلی از دموکراسی قوی و باثبات است و اینطور نیست که برخی تصور کنند چون نهالی به‌سرعت کاشته شود، بی‌درنگ شکوفه کرده میوه دهد. همچنین دموکراسی آن «اشتیاق جهانی» است که بی‌تردید فرآیندی فرهنگی نیز به شمار می‌رود. امروزه در کشورهای غربی که ادعای رعایت کامل دموکراسی دارند در ادامه کار با مشکلات فزاینده‌ای روبه‌رو شده‌اند، آمریکا در همین اواخر معضلات عدم‌پرداخت برخی بدهی‌ها را طی دوسال گذشته داشت. دموکراسی‌ای که امروزه در آمریکا جاری است فقط از لحاظ موضوع تقسیم غیرعادلانه حوزه‌های انتخاباتی نوعی افراط‌گری سیاسی بوده و بر صحت برگزاری انتخابات محل تامل به‌جای می‌گذارد. گویی امروزه در سیاست قوای حاکمه آمریکا این پول است که بر سیاست سوار است. هزاران‌نفر که جزو گروه‌های فشار در این جامعه هستند (بیش از 20نفر برای هر یک از اعضای کنگره) با لابی‌های گسترده خود روی تصویب قوانین تاثیر می‌گذارند. همه این اخبار می‌تواند حاکی از این باشد که دموکراسی آمریکایی بیشتر در بازار سیاست دادوستد می‌شود و بی‌شک طبقه غنی قدرت غالب در بررسی و تصویب لوایح قانونی دارد تا طبقات ندارد. بنابراین دموکراسی در آمریکا با رعب و وحشت روبه‌رو است. از طرفی، اتحادیه اروپا نیز نمی‌تواند سرمشق خوبی برای دموکراسی باشد. چه، وقتی تکنوکرات‌ها تصمیم به معرفی پول یورو در سال 1999 گرفتند، فقط دو کشور دانمارک و سوئد ضمن برگزاری همه‌پرسی به این طرح پیشنهادی رای منفی دادند. طی روزهای بحرانی یورو فشارهایی بر دوکشور ایتالیا و یونان آمد تا رهبران منتخب خود را با تکنوکرات‌ها جابه‌جا کنند. تلاش‌های پارلمان اروپا، برای بهبود کسری بودجه هم به جایی نرسید و در نتیجه اتحادیه اروپا از هر نظر برای تحرکات گروه‌های سیاسی پوپولیست (هلند، فرانسه) آماده شد. فضای آشفته مردمسالاری امروزه حتی در سرزمین‌های اصلی مورد انتظار دموکراسی واقعی یافت نشده و مشکلات جدی ساختاری آن را احاطه کرده است. از زمان افول منطقه به نظر صاحب دموکراسی در اواخر قرن نوزدهم، دموکراسی از طریق شیوه‌های دولت- ملت و مجالس ملی در برخی کشورها توسعه‌یافته و مردم برای انتخاب نمایندگان خود به‌پای صندوق‌های رای رفتند اما چنین اتفاقی اینک محل معضلات بسیاری است. از یک‌سو، جریان جهانی‌شدن به‌طور فزاینده‌ای سیاست‌های ملی را تغییر داده است. بسیاری از سیاستمداران جهان رسیدن به‌قدرت بیشتر را امری مقبول نمی‌دانند. برای نمونه، در پی بحران‌های تجاری و مالی، رهبران، کاهش قدرت خود را حداقل در برآوردن قول‌وقرارهایی که با مردم کشورهای خود که در انتخابات به آنها رای داده بودند را به عینه دیدند. سازمان‌های بین‌المللی نظیر صندوق بین‌المللی پول، سازمان تجارت جهانی و اتحادیه اروپا نفوذ خود را توسعه بخشیدند. به‌دنبال فشارهای ناشی از جهانی‌شدن بود که بسیاری از قدرتمداران جهان سیاست، مجبور شدند احتیاط کامل کرده و در بساموارد قدرت را در برخی کشورها به تکنوکرات‌های غیرمنتخب مردم دهند. چه، آمار کشورهایی که صاحب بانک‌های مرکزی مستقل شدند از 20مورد در 1980 به بیش از 160مورد در حال حاضر رسیده است. از سوی دیگر، با برخی چالش‌های قدرتی برابر روبه‌رو بودیم: برخی سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی نیز داشتن رهبران مستبد را به‌جای رهبری که سودای آزادی را دارد، ترجیح دادند. اینترنت خیلی چیزها را عوض کرده. در جهانی که مردم امکان این را دارند در انتخابات واقعی هر هفته کانال تلویزیونی شرکت کنند یا از صدای اعتراض و مشکلی آن هم فقط با یک کلیک روی موس حمایت کرده حضور خود را با رای خود نشان دهند، دیگر برای دموکراسی پارلمانی از طریق انتخابات رسمی که در آنها مدت اعلام نتایج انتخابات هر چندسال یک‌بار اتفاق می‌افتد، ارزش زیادی باقی نمی‌ماند و بیشتر آن را بی‌معنی می‌کند. اما نباید از نظر دور داشت بزرگ‌ترین چالش دموکراسی مواردی نیست که برشمردیم. بلکه معضل اساسی، خود رای‌دهندگان هستند. نگرانی بزرگ «پلاتو» درخصوص دموکراسی این بود که شهروندان در زندگی روزمره خود معمولا در لذت‌بردن از زمان حال زیاده‌روی می‌کنند. حکومت‌های مردمسالار عادت به کسری بودجه داشته اما با این حال تلاش دارند به مردمی که رای می‌دهند آنچه را که طلب می‌کنند، بدهند در حالی که از سرمایه‌گذاری بلندمدت غفلت دارند. فرانسه و ایتالیا مدت 30 سال است که در تنظیم بودجه خود بی‌مشکل نبودند. بنابراین بحران مالی بی‌ثباتی اینگونه دموکراسی‌های بدهکار (مالی) را دچار بحران جدی می‌کند. اما ترغیب‌کردن رای‌دهندگان که خودشان را با دورانی سخت تطبیق دهند نتیجه خوب مردمی را در صندوق‌های رای نخواهد داد. رشد اقتصادی کند و بودجه‌های محدود مشکلات گروه‌های بهره‌ور رقیب با توجه به منابع مالی را دامن می‌زند. شرایط بدتر وخیم‌ترشدن اوضاع همزمان با بزرگ‌شدن جمعیت پیر کشورهای اروپایی است چراکه مردمانی که در سنین سالخوردگی به‌سر می‌برند در تفاوت آشکار با گروه‌های جوان‌تر بهتر می‌توانند صدای خود را به گوش دیگران برسانند و در عین حال که تعداد بسیار بیشتری از آنها در انتخابات شرکت کرده و می‌توانند در راه‌اندازی گروه‌های فشار نظیر آنچه در آمریکا جریان دارد، موفق باشند. بنابراین نقش هرم سنی پیر در انتخابات بسیار موثر است. بسیاری از حکومت‌های مردمسالار امروز در حال جدال وضعیت حال و گذشته یا به تعبیری دیگر مبارزه بین حقوق موروثی خود و سرمایه‌گذاری برای آینده هستند. از طرفی گفته می‌شود جهان امروز به نوعی سیاست‌گریز شده و شرایط کنونی را بسیار سخت‌تر از گذشته کرده است. عضویت در احزاب سیاسی در‌کشورهای توسعه‌یافته رو به کاهش است: فقط یک‌درصد مردم انگلیس در حال حاضر به عضویت احزاب سیاسی در مقایسه با رقم 20درصد در سال1950 درآمده‌اند و باید اذعان کرد در کل، سیستم رای‌دهی در حال افول است. بررسی 49 حکومت دارای دموکراسی در جهان نشان داده که بین دوره زمانی 84-1980 و 2013-2007 میزان رای‌دهی مردم 10درصد کاهش داشته اشت. مطالعه دیگری که روی هفت‌کشور اروپایی در سال 2012 انجام شده نیز بیانگر آن است که بیش از نیمی از رای‌دهندگان به هیچ‌وجه به حکومت‌ها اعتمادی نداشته‌اند. به گزارش یک نظرسنجی که از رای‌دهندگان در انگلیس انجام شده (2012)، 62درصد رای‌دهندگان اعتقاد داشتند «سیاستمداران همیشه به ملت خود دروغ می‌گویند.» تا اینجا افزایش سطح خواست‌ها و توقعات مردمی از دولت‌هایشان از یک‌سو و همزمان افزایش موج اعتراضات که در این میان حتی در جریان برگزاری انتخابات برخی چهره‌های کمدی برای برخی مسوولیت‌ها (شهرداری‌ها) انتخاب می‌شوند حکایت از پیچیدگی و بی‌ثباتی دارد که: از یک‌طرف وابستگی به حکومت‌ها و از جانب دیگر اهانت‌کردن و تحقیر مردم کلاف سردرگمی را برای دموکراسی ایجاد کرده است. وابستگی حکومت‌ها را بیهوده چاق و فرتوت می‌سازد و تحقیر و اهانت مشروعیت نظام را زیر سوال می‌برد و بالاخره دژ‌کارکردی مردمسالاری به‌راحتی نارضایتی دموکراسی را در پی دارد. هرچند آمریکا در قرن بیستم هژمونی داشت، اما با رونق‌گرفتن و رقابت دیگرقدرت‌های جهان می‌بینیم که چین رقیب بسیار مهمی برای آمریکا شده و در حال حاضر آمریکا و اروپا دیگر نمی‌توانند به‌عنوان الگویی کامل برای گسترش دموکراسی در جهان در نظر آیند و به تعبیری آنها الگوهای نقشی خود را از دست داده‌اند. آنچه سیستم حکومتی اوباما به جهان نشان داده، این است که مردم سایر نقاط این ترس را به دل دارند که پیشرفت دموکراسی از نوع آمریکایی باعث روی‌کارآمدن رژیم‌های ناکارآمد و قدرت‌گرفتن گروه‌های تروریستی می‌شود و نکته مهم اینکه چرا باید کشورهای در حال توسعه الگوی دموکراسی آمریکایی را قبول کرده و از آن پیروی کنند. درحالی‌که دولت آمریکا حتی نمی‌تواند یک لایحه بودجه را به تصویب برساند؟ و باز چرا باید حکام در گوشه‌وکنار دنیا به مطالب مربوط به دموکراسی از اروپا گوش دهند درحالی‌که خود در پیچ‌وخم دموکراسی خود دست‌وپا می‌زنند. دموکراسی در کشورهای در حال توسعه نیز دارای مشکلات بسیاری است. آنها نیز همانند جوامع توسعه‌یافته بیشتر به فکر دوران گذارند تا سرمایه‌گذاری برای آینده. هم‌اکنون برزیل به کارمندان دولتی خود این امکان را داده تا در سن 53سالگی بازنشسته شوند اما در مقابل نتوانسته در برقراری سیستم مدرن فرودگاهی کشور موفق شود. کشور هند هم برنامه‌ریزی مناسبی را برای زیرساختارهای کشور انجام نداده است. دستگاه سیاسی کشور توسط برخی گروه‌ها مورد آسیب قرار گرفته است. «پاتریک فرنچ»، مورخ انگلیسی اعتقاد دارد که هر یک از اعضای پارلمان هند که زیر 30سال سن دارند به عضویت یک جریان سیاسی وابسته به حکومت درآمده‌اند. شرایط به جایی رسیده که حتی در میان روشنفکران سرمایه‌دار هم می‌بینیم حمایت از دموکراسی با ترس و وحشت روبه‌رو است: تجار بانفوذ هندی با انتقاد از شرایط حاکم برکشور، دموکراسی هندی را در مقایسه با پیشرفت‌های دموکراسی در چین مقایسه و آن را دچار فساد ساختاری می‌دانند. در نیمه دهه 1970، ویلی برانت، صدراعظم وقت آلمان اعلام کرد که «اروپای غربی فقط 20 یا 30سال دیگر دارای دموکراسی خواهد بود و پس از آن در سراشیبی تندی قرار گرفته، همچون کشتی توفان‌زده موتورش از کار افتاده و سکانش رها شده و دریایی از دیکتاتوری آن را فرامی‌گیرد.» اما امروزه وضع طور دیگری است و چین امروز تهدیدی ورای کمونیسم به جهان آورده که اندیشه دموکراسی به‌طور ذاتی بر همه‌چیز برتری داشته و سرانجام امری مسلط بر دیگر اندیشه‌ها خواهد بود. با این‌حال، ترقی بسیار خوب چین، مشکلاتش را از نظر پنهان کرده است. طبقه روشنفکر چین توانسته جایگاه خوبی را داشته باشد. 50نفر از ثروتمندترین اعضای کنگره ملی مردمی چین جمعا ثروتی به میزان 94/7 ‌میلیارددلار یعنی 60 برابر 50نفر از ثروتمندترین اعضای کنگره آمریکا ثروت دارند. نرخ رشد چین از 10درصد به کمتر از هشت‌درصد بالغ شده و پیش‌بینی می‌شود نرخ رشد کاهش بیشتری نیز پیدا کند که اتفاقا همین موضوع برای رژیمی که مشروعیتش به توانایی‌اش به رشد پایدار بستگی دارد چالش بزرگی محسوب می‌شود. همان‌طور که «آلکسی توکویل» در قرن 19 اذعان داشته، معمولا دموکراسی‌ها به نظر بیشتر از واقعیتی که هستند خود را ضعیف‌تر نشان می‌دهند. ظاهرا بی‌سروته به نظر می‌رسند اما در درون از قدرت بسیار بالایی برخوردارند. اقدام به انتصاب رهبران جایگزین که سیاست‌های مخالف رهبران قبلی را اجرا کنند، دموکراسی‌های بهتری را در مقایسه با حکومت‌های استبدادی به ارمغان می‌آورد که در نتیجه توانایی خواهند داشت تا راه‌حل‌های مفیدی را نسبت به حکومت‌های خودکامه جهت حل مشکلات ارایه‌داده و بتوانند با چالش‌ها مقابله کنند. مهم‌ترین موضوعی که درباره بنیانگذاران دموکراسی نوین از قبیل «جیمز مادیسون» و «جان استوارت‌میل» مطرح است این است که بررسی شود تا چه مقداری واقع‌بین بوده‌اند. آنها دموکراسی را مکانیسمی قدرتمند اما ناقص یا ازبین‌رفتنی می‌دانستند: درواقع دموکراسی باید به دقت هرچه تمام‌تر طراحی شود تا بتواند ضمن کمک به خلاقیت آدمی، هرگونه انحراف انسانی را در جامعه کنترل و نظارت کند. نیاز به واقع‌بینی آن موقعی حیاتی است که دموکراسی تازه در حال تاسیس و شکل‌گرفتن است. یک دلیلی که چرا بسیاری از تجربیات مردمسالاری به شکست انجامیده در این واقعیت نهفته که تاکید بسیار زیادی به برگزاری انتخابات داشته و توجه کمی به دیگر ویژگی‌های دموکراسی دارند. قدرت دولت باید تحت‌نظارت درآید. برای نمونه، حقوق فردی چون آزادی بیان ضمانت داده شود. موفق‌ترین جنبه مردمسالاری‌های امروز جهان از وسوسه‌ای مهم اجتناب دارند و آن انجام هر آن چیزی است که اکثریتی که در انتخابات پیروز شده‌اند بخواهند به اختیار خود عمل کنند یا به عبارتی هر آنچه را که دوست دارند بخواهند انجام دهند. هند از سال 1947 و برزیل از اواسط 1980 که دموکراسی را پیاده کرده‌اند ضمن محدودیت‌گذاری برای دولت ضمانت اجرای حقوق فردی را به‌رسمیت شناخته‌اند. صرف داشتن قانون اساسی قوی در ساختار سیاسی کشور نه‌تنها ثبات درازمدتی را به‌دنبال دارد بلکه هرگونه نارضایتی گروه‌های اقلیت را علیه رژیم کاهش می‌دهد. یکی دیگر از تاثیرات مثبت قانون اساسی تقویت نظام سیاسی دربرابر مبارزه با فساد در کشورهای در حال توسعه است. برعکس، اولین نشانه دموکراسی‌هایی که هنوز در طفولیت به‌سر می‌برند تلاش برخی رهبرانی است که حتی منتخب انتخاباتند اما به نام حاکمیت اکثریت درصدد تحمیل فساد قدرت خود بر نظام سیاسی هستند. سیاست اجرایی مرسی در مصر و همچنین یانوکوویچ در کاهش قدرت پارلمان اوکراین قابل تامل است. پوتین نهادهای سیاسی مستقل روسیه را به نام مردم تثبیت کرد. برخی رهبران آفریقایی به حیل مختلف سعی در حذف محدودیت طول دوران ریاست‌جمهوری خود می‌کنند یا حتی محکومیت‌های خاصی برای همجنسگرایان نظیر آنچه در 24فوریه از رییس‌جمهوری اوگاندا دیده شد، مقرر می‌کنند. گاهی اتفاق می‌افتد در جامعه‌ای اکثریت مردم از چیزی حمایت کنند که اتفاقا در تحلیل سیاسی نشان از تاثیرات گروه‌های فشار باشد. در چنین شرایطی است که اگر بخش عمده‌ای از جامعه درس‌های خوبی از اتفاقات یاد گرفته باشند همان‌ها می‌توانند معماران دموکراسی‌های جدید باشند: آنها باید به ضرورت توازن قدرت سیاسی برای داشتن یک دموکراسی سالم (حق رای دادن) پی ببرند. امروز، درس‌های زیادی می‌توان از مصر و اوکراین گرفت. به یقین آنچه در این دوکشور روی داد بی‌تاثیر از محوریت قدرت در برابر ملت نبود. حتی زندگی در فضای سیاسی دموکراسی بالغ نیاز جدی به طراحی نظام‌های سیاسی دارد. پیوند جهانی‌شدن و انقلاب دیجیتالی برخی نهادهای دموکراسی‌ها را که زمانی پذیرفته شده بودند به نظر منسوخ و قدیمی نشان می‌دهد. درواقع، برای اینکه جوامع امروزی بتوانند از دموکراسی‌های سالمی بهره ببرند نیازمند به‌روزکردن نظام سیاسی خود به‌خصوص در چگونگی مقابله با مشکلات فعلی یا به سخنی دیگر تقویت و احیای فضای مردمسالاری در سیاست‌های درون و برون‌مرزی هستند. یکی از مشکلات دموکراسی امروز حجیم‌شدن بدنه دولت‌هاست. گسترش بی‌وقفه دولت درواقع موجب کاهش سطح آزادی و نیز قدرت بیشتر بهره‌وری‌های مخصوص می‌شود. قول‌وقرارگذاشتن‌های زیاد بدون نتیجه دولت‌ها نیز در صورتی که بیشتر عادت‌گونه و نه حساب‌شده باشد کم مشکل ایجاد نمی‌کند. چه‌بسا لازم باشد هم رای‌دهندگان و هم دولت‌های منتخب خودشان را وادار کنند تا به هر طریقی که امکان دارد به بزرگ‌شدن بی‌جهت دولت کمک نکنند. برای نمونه، دادن کنترل سیاست‌های پولی به بانک‌های مرکزی مستقل تاثیر زیادی بر تورم فراوان دهه 1980 داشت. وقت آن رسیده که دولت‌ها ضمن مقابله با فربهی بدنه دولت، به امورسیاسی مهم بیشتری بپردازند. بی‌شک، دموکراسی‌هایی رشد یافته‌اند که بتوانند بهترین توازن و نظارت را روی قدرت دولت‌های منتخب اعمال کنند. دولت‌ها برای کنترل و نظارت خود چندین راه دارند؛ تصویب قوانین سخت مالی نظیر آنچه کشور سوئد در توازن بودجه و چرخه اقتصادی خود انجام داد، بررسی و مرور قوانین هر 10سال یک‌بار از سوی مسوولان سیاسی نیز کمک موثری است، طرح‌های پیشنهادی اصلاحات دراز مدت هم کارساز است. برای مثال، همین چندی پیش در سوئد یکی از مراکز غیردولتی با ارایه و پیگیری جدی طرح پیشنهادی برای مستمری‌بگیران و بازنشستگان نه‌تنها موفق شد قانون جدیدی را به تصویب برساند، بلکه توانست با ارتباط‌دادن سن بازنشستگی با امید به زندگی باعث تحولی در ساختار نظام حمایتی کشور شود. شیلی نیز به موفقیت خوبی دست یافته و توانست با درنظرگرفتن شرایط بازار مس و فشار مردمی برای هزینه‌کردن مازاد دارایی اقدام به رفع بی‌ثباتی اقتصادی کند. توجه جدی به ترکیب مناسب جهانی‌شدن و منطقه‌گرایی به‌جای تاکید و تعصب و تکیه بر یکی از آنها بدون‌درنظرگرفتن شرایط جوامع، مشکلات زیادی را برای دموکراسی ایجاد می‌کند. امروزه دیگر افکاری چون آنچه «جان آدامز»، دومین رییس‌جمهور آمریکا در‌مورد دموکراسی بیان داشت پذیرفته‌شده نیست که اعتقاد داشت «دموکراسی هرگز مادام‌العمر نبوده به‌زودی نابود شده، قاتل خودش خواهد بود. تاکنون هیچ‌دموکراسی‌ای نبوده که دست به خودکشی نزند.» به تحقیق چنین طرز فکری اشتباه محض است چراکه دموکراسی یکی از نتایج مهم قرن بیستم بود اما چنانچه مردمسالاری بخواهد برای قرن حاضر نیز پیروزی خوبی را شاهد باشد، باید در ابتدای رشد خود جدیت و پشتکار خوبی در رعایت اصول خود داشته و آن‌زمان هم که به بلوغ رسید به دقت از خود محافظت و نگهداری کند.
منبع: اکونومیست

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.