|

تجدیدچاپ «ماندگار» آلن رب‌گری‌یه

سینما- رمان

تجدیدچاپ ترجمه قاسم روبین از «ماندگار» رب گری‌یه اتفاقی قابل‌توجه است و حالا می‌توان بخشی از آثار مهم رب‌گری‌یه را با ترجمه‌هایی قابل اعتنا خواند. «ماندگار» یا «نامیرا»، اولین بار در سال 1376 با ترجمه قاسم روبین منتشر شد و به تازگی چاپ دوم آن روانه بازار شده است. در میان آثار رب گری‌یه به جز آثار داستانی، فعالیت‌ها و آثار سینمایی مهمی هم وجود دارد و با وام‌گیری اصطلاح خود رب گری‌یه، «ماندگار» را می‌توان یک «سینما-رمان» دانست. رب گری‌یه یادداشتی کوتاه، به جای مقدمه، در ابتدای ماندگار نوشته و در آنجا توضیح داده که منظور از سینما-رمان چیست. «کتاب حاضر داعیه آن ندارد که اثری قائم به ذات نامیده شود؛ اثر، خود فیلم است، آن طور که در سینما می‌توان دید و شنید. آنچه در اینجا می‌خوانیم چیزی جز شرح نیست، مثل دفترچه راهنمای اپرا که نکاتی را در باب نحوه اجرای موسیقی و صحنه‌آرایی و بازی و غیره برای تماشاگران توضیح می‌دهد.» رب گری‌یه در ادامه این شرح را متن پیش‌فیلم دانسته که در جریان‌ساختن فیلم مورد استفاده مولف و دستیاران و گروه فنی قرار گرفت، اما برای انتشارش، نکات فنی به زبان رایج غیرتخصصی برگردانده شده و بعد هم، درخصوص صحنه‌آرایی، به اشارات کوتاه اکتفا شده چراکه طرح و جدول مکان‌ها فقط برای دست اندرکاران حاضر در صحنه فیلمبرداری مفهوم بود. با این حال، «می‌توان گفت که کتاب حاضر از جانب خواننده همان‌طور دریافت می‌شود که فیلم با تمام ظرایفش برای تماشاگر، آن هم با تحلیلی جزبه‌جز از مجموعه‌ای دیداری- شنیداری که به‌رغم پیچیدگی و گذر تسلسلی تصاویر روی پرده هنگام نمایش به راحتی قابل بررسی است، ولی برای آدم غریبه با نمایش، خواندن سینما-رمان به مثابه خواندن نت موسیقی است و در نتیجه ارتباط (متن/ خواننده) بر اساس ذهن خواننده صورت می‌بندد؛ حال آنکه اثر قبل از همه حساسیت بلاواسطه‌ای را می‌طلبد که هیچ چیز نمی‌تواند جایگزین آن شود.» در ادامه متن درباره نام و هویت پرسوناژها این توضیح آمده که پرسوناژهای این فیلم هم مثل همه آدم‌ها اسم دارند، منتها اسمشان در فیلم به زبان آورده نمی‌شود، مگر در مواردی نادر، مثل اسم کاترین سارایان که دوست شخصیت اول فیلم است؛ بقیه بی‌نام (یا گمنام)‌اند، درست مثل خیلی از آدم‌هایی که در کوچه و خیابان با آنها روبه‌روییم. گاهی نیز مشخصه‌ای ناچیز که هیچ وقت هم به زبان نمی‌آید، هویت آدم‌ها را رقم می‌زند؛ مثلا اسم عتیقه‌فروش که با حروف درشت بر سردر مغازه‌اش نقش شده. اما در متن، قهرمان داستان با حرف N نامیده می‌شود و رب گری‌یه در توضیح این موضوع نوشته: «حالا چرا حرف N، بی‌شک به اقتضای موقعیت خاصش در این روایت است، موقعیتی بیش و کم‌شبیه راوی (Narrateur) در رمان مدرن: راوی‌ای که چیزی را «روایت» نمی‌کند، ولی همه چیز از چشم او دیده می‌شود، همه چیز از طریق گوش او شنیده می‌شود و همه چیز در ذهن او تجسم می‌یابد. به همین جهت وقتی در صحنه حضور می‌یابد منظری پیدا می‌کند که هم خنثی است و هم گول‌خور؛ و این وجه یا منظر مسلما متناسب با قهرمان مرسوم «سینما» نیست. این روال نامتعارف چه بسا در مواردی چون کادربندی و مونتاژ و غیره ممکن است به مثابه خطای تکنیکی یا «خام دستی» تعبیر شود. زن با حرف L مشخص شده، چون راوی چیزی از او نمی‌داند جز اسم کوچکش، آن هم اسم‌های جورواجور و متضادی که یا دیگران بر او نهاده‌اند یا خودش به زبان می‌آورد، تمام اسم‌هایش هم با حرف L شروع می‌شود.» ماجرای فیلم از دید N شکل می‌گیرد و به عبارتی ماجرای فیلم حاصل دیده‌ها و شنیده‌ها و تخیلات اوست. شهری که فیلم در آن می‌گذرد، استانبول، شهری واقعی است و زن و آدم‌های دیگری که با N در این شهر برخورد دارند، واقعی‌اند، ولی از لحظه‌ای که در ذهن جایگزین می‌شوند، تخیلی می‌شوند. و در ادامه تخیل شهر را هم دربر می‌گیرد و تمام شهر از صافی ذهن مرد دیده می‌شود. رب گری‌یه همچنین درباره حرکت دوربین و نمای ثابت توضیح داده که: «حرکت دوربین، که گوناگون و اغلب خشک است، در نهایت دقت تنظیم شده است؛ و اگر در مواردی در متن اشاره‌ای به حرکت دوربین نمی‌شود، نشانه این است که نما ثابت است، بدون حک و اصلاح در کادربندی حتی به‌صورت جزیی، حتی در مواردی که جابه‌جایی بازیگران تعادل کادر را تغییر می‌دهد. مواردی هم هست، نادر البته، که بر نمای ثابت -کاملا ثابت- تاکید شده، یا اگر گاهی از حرکت دوربین ذکری به میان نیامده دلیلش این است که حرکت دوربین به‌طورکلی در بافت عبارات مستتر است.» شروع «ماندگار» هم اینگونه است: «نمایی از ارک‌های قسطنطنیه، از زاویه ماشینی که با حرکتی نسبتا سریع ولی یکنواخت در خیابان مشجر خارج از شهر به پیش می‌رود. در سراسر این پلان زاویه دوربین، که در جهت حرکت ماشین و کمی مایل به سمت ارک‌ها تنظیم شده، ثابت می‌ماند، فقط ماشین حرکت می‌کند؛ هیچ جایی از ماشین هم در کادر دیده نمی‌شود. ارک و باروهای نیمه‌مخروب و برج‌های فروریخته، از چپ به راست یکی پس از دیگری به دوربین نزدیک می‌شوند و بعد از کادر بیرون می‌مانند. چیزی از جاده نمی‌بینیم. در طول این پلان، ترانه شادی شنیده می‌شود که خواننده آن زن است، با لحن و طنینی آهنگین و پراحساس و تحریری ناپیوسته که در اغلب تصنیف‌های روز و عامیانه ترکی مرسوم است و مانند آوازهایی که در فیلم شنیده خواهد شد، در میانه آوازهایی است موسوم به «آلاترکی» که همه‌جا از رادیو و دستگاه‌های صوتی در کوچه و بازار شنیده می‌شود و با زندگی روزمره در استانبول عجین است.» شناسنامه فیلم هم در انتهای کتاب آمده و به‌جز آلن رب‌گری‌یه که فیلمنامه‌نویس و کارگردان آن است، سامی هالفون و میشل فانو به‌عنوان تهیه‌کننده، فرانسوآز بری‌یون بازیگر نقش L و ژان دنیول والکروز به‌عنوان بازیگر نقش N معرفی شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.