|

«خانه پدری» از چه می‌گوید؟

در نکوهش پنهان‌کاری

موحد منتقم

چه کسی فکرش را می‌کرد «خانه پدری» که محیطی امن برای بچه‌ها و اعضای خانواده است ناگهان به‌خاطر تعصبات و قضاوت‌های اشتباه تبدیل به «قبرستان پدری» شود. «خانه پدری» از زمان می‌گوید؛ از گذشت زمانی که نه‌تنها یک جنایت خانوادگی را پاک نمی‌کند بلکه تا سالیان سال شومی آن گریبانگیر اعضای خانواده می‌شود. این درام ارزشمند کیانوش عیاری که مایه اعتبار ژانر درام در سینمای ایران است داستان یک خانواده را در پنج دوره تاریخی بازگو می‌کند. کیانوش عیاری با ظرافت و هوشمندی مضامین جهانشمولی چون تعصبات، پنهان‌کاری، عواقب اعمال آدم در زندگی، سرکوب‌های جامعه و... را در فیلم خود مطرح می‌کند. این فیلم از لحاظ روشنفکری پیروز و از لحاظ اخلاقی به‌شدت صادق است. کمتر فیلمی را دیده‌ام که اینگونه در نمایان ساختن عمق زندگی و بحران موفق باشد. کمتر فیلمی را دیده‌ام که چنین دیالوگ‌های زیبا، هوشمندانه و غیرتصنعی داشته باشد. خانه پدری فیلمی استادانه درباره پیچ‌وخم‌های کاراکترهای انسانی است. درباره انتخاب‌های تعصبی، طبیعت خشن و بدوی انسان‌ها است. هیچ‌کدام از شخصیت‌های فیلم آرامش‌بخش نیستند. هرکدام از آنها به نحوی تماشاگر را دستخوش نگرانی و اضطراب می‌کنند. این فیلم یگانه از پنج اپیزود تشکیل شده است؛ پنج اپیزودی که عیاری، گویی به تاسی از «صدسال تنهایی» مارکز، حد و مرز آنها را در هم می‌شکند و روایتی از 80-70 سال زندگی یک خانواده درون یک خانه را به تصویر می‌کشد. تمام فیلم ماهیتی خاطره‌وار دارد. گویی شخصی، انسانی، ساکنی از آن خانه، در حال به یاد آوردن خاطره‌هاست. اپیزودها، آدم‌ها، ساکنان، وسایل خانه می‌آیند و می‌روند و آن «تاب» و «در» پابرجا هستند؛ تاب و دری که جزیی از «خانه پدری»اند و تمام محتوای فیلم قائم به آنهاست. «خانه پدری» چنان از این ویژگی بهره می‌برد که هیچ فرقی نمی‌کند که کدام اپیزود اول باشد و کدام یک آخر. به راحتی می‌توان فیلم را از آخر به اول روایت کرد؛ چونان که خاطره‌ای به ذهن می‌آید. فیلم دقیقا انگشت روی خصلت پنهان‌کاری در طول تاریخ می‌گذارد و عواقب آن را در دهه‌های بعد نشان می‌دهد، همانند «جدایی نادر از سیمین» که دروغگویی و عواقب آن را نشان می‌داد. عیاری در «خانه پدری»، روی فرهنگی تمرکز کرده است که در بطن خود پنهان‌کاری را پرورش می‌دهد و همه جنایت‌ها و خشونت‌ها و گره‌های بعدی نیز از دل آن زاده می‌شوند. شخصیت‌های فیلم «خانه پدری» عامدانه در تلاش هستند تا دیگران متوجه کار آنها نشوند. عیاری برای نشان دادن این مضمون از عناصر زیادی استفاده کرده و مدام آنها را در تاریخ‌های مختلف زمانی در فیلم تکرار می‌کند. ماجرای پنهان‌کاری از دفن ملوک شروع می‌شود و همان‌طور ادامه دارد همانند قفل کردن در انباری، تیغه کشیدن روی آن، در مراسم ختم کربلایی حسن محتشم بر سر دخترش فریاد می‌زند مگر الان وقت آوردن اینها است (دار قالی و فرش-پنهان‌کردن شغل دختر از چشم دیگران)، پنهان‌شدن همسر در زیرزمین از دست شوهرش، پنهان‌کردن خواهر زال در انباری برای حفظ آبرو. زیرزمین خانه پدری به تمام معنا نماد پنهان‌کاری در جامعه است. فرش در فیلم عیاری نماد زن سنتی است و عمر آن نسل از زن‌ها! و این رفوکردن فرش عجب نماد خوبی از پنهان‌کاری بر جنایت صورت‌گرفته در فیلم است و انعامی که مشتری به خاطر خوب رفوکردن به محتشم می‌دهد. در ابتدای فیلم پدر اصرار دارد که ملوک فرش را تمام کند و با تمام‌شدن فرش او را می‌کشد و دفن می‌کند. زن علیرضا وقتی برای رفوکاری به زیرزمین می‌آید همسرش او را کتک می‌زند و فرش نیمه‌کاره را پاره می‌کند. در قسمت‌های بعد وقتی دختر محتشم در مراسم ختم پدربزرگش قاب‌دار قالی و فرش به زیر زمین می‌آورد وقتی می‌فهمد که در آنجا جنایتی صورت گرفته آنها را دیگر نمی‌خواهد و پس می‌دهد! در اینجا نقطه تغییر زن سنتی نسبت به زن مدرن است که دیگر نمی‌خواهند فرش ببافند و در انتها هم همسر محتشم زنی تحصیلکرده و دکتر است. این فیلم سیر تحولی زن‌ها از 80سال پیش تاکنون نشان می‌دهد. در طول سالیان مردان خشن خانواده به‌کاریکاتوری بدل می‌شوند و مدام درجا می‌زنند ولی زنان در طول این سال‌ها کم‌کم قدرت می‌گیرند و در نهایت موازنه قدرت در این خانواده به یک تعادل می‌رسد. کیانوش عیاری با این فیلم نشان می‌دهد که یک مهندس سینمایی است. روابط زمانی و مکانی هندسه‌وار اثر و انواع و اقسام موتیف‌های تکرارشونده دیداری و شنیداری و موقعیتی، در اثر حضور دارند تا قطعات این پازل را قرینه‌وار کنار هم قرار دهند. این نوع تکرار با تم اصلی فیلم که از تاریخی به تاریخ دیگر می‌رود تناسب عجیب دارد. فیلم در ظاهر خیلی ساده و سرراست است ولی پشت داستان ساده و روان فیلم آشوبی برپاست. برای کشف «خانه پدری» باید عناصر کلیدی، صحنه‌های تکرارشونده، تناقض‌ها، خلأ‌ها و نابسامانی‌ها را در زیر پندار منسجم متن پیدا کنید. فیلمساز نقطه پویا و تحرک فیلم را روی وقایع عادی زندگی بنا نهاده است و ریتمی یکدست به آن داده است. در اپیزود چهار فیلم اصابت میل پرده روی سرش که به جراحت و خونین‌شدن سرش می‌انجامد و نیز بی‌اختیاری‌اش در دفع ادرار در اثر فشار ناشی از عصبیت پدر، یادآور خون و ادراری است که در اپیزود اول از دختر حسن دیده بودیم یا مثلا قوطی تریاکی که با حوصله آوردنش توسط پسرک تاکید می‌شود و آرامش برادر در فصل اول فیلم و در صحنه قتل. تشت اشتباهی که پسرک برای آب‌آوردن در اوایل فیلم با لگنی که به اشتباه وقتی دختر می‌خواهد استفراغ کند و پارچ می‌آورند در فصل سوم داستان! تاکید بر درب این فیلم که هربار آن را می‌بینیم متوجه گذر زمان می‌شویم و تابی که از پشت کنگره پنجره می‌بینیم دو موتیف بصری «خانه پدری» هستند که با اولی وارد زندگی خاندان پدر محتشم می‌شویم و با هربار دیدن تاب در حال تکان‌خوردن از سوی مردان خانواده وارد فصل دیگری از آن می‌شویم. آن تاب که هربار آن را از زاویه دید مردان متعصب و خشن خاندان پدری می‌بینم دختر روی آن در حال بازی است، نمادی از زندگی تکراری و در رفت‌وبرگشت زنان در این سبک سنتی است. در پایان فیلم ولی دیگر کسی روی این تاب بازی نمی‌کند و شکسته و بی‌تحرک است. از همان ابتدای فیلم که ملوک در می‌زند و وارد خانه می‌شود و دیگر هرگز پایش به بیرون آن نمی‌رسد و برای همیشه در آن زیرزمین مدفون می‌شود، ما و افراد خانه پدری قدم در مکان بسته و محدودی می‌گذاریم که گویی نفرین ملوک تمام ما را در آن خانه حبس کرده است که تنها راه نجات خراب‌کردن آنجا و احداث یک ساختمان دیگر است که این نیز امکان‌پذیر نیست چون در انتهای فیلم همسر پسر محتشم می‌گوید من نمی‌خوام خونه‌ام جایی ساخته بشه که قبلا یکی را کشتن و او زودتر می‌خواهد از آن خانه برود. حتی نمی‌توان لحظه‌ای در آن خانه تعلل کرد. دختر میانی محتشم و فرخنده هم می‌رسند. آمبولانس هم رسیده است و در حال انتقال محتشم است. پسر به آنها می‌گوید: بروید و من پشت سرتان می‌آیم. به زیر زمین می‌رود. از آنجا، به حیاط نگاه می‌کند و تاب فرسوده‌ و خالی‌ای را می‌بیند که دیگر کسی روی آن بازی نمی‌کند! «خانه پدری» یکی از بهترین‌های سینمای ایران در چندسال اخیر است که از هر نظر یادآور جدایی نادر از سیمین است که نشان‌دهنده بحران‌های اخلاقی و اجتماعی است که از پس یک صفت نکوهیده اجتماعی می‌آیند. «عالی» صفت ناقصی برای توصیف «خانه پدری» کیانوش عیاری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.