|

تغییر فضای تحریم

احمد شیرزاد . استاد دانشگاه

فرآیند مذاکرات یک فرآیند غیرقابل بازگشت است. این غیرقابل‌بازگشت‌بودن برای هر دوطرف ماجرا صدق می‌کند. در سال 1392 با تحولاتی که در داخل ایران اتفاق افتاد و متعاقب آن انتخاب آقای روحانی به ریاست‌جمهوری، شاهد یک بازنگری و تغییر روش در پرونده هسته‌ای بودیم که بسیار چشمگیر بود و به‌طور واضحی کشورهای ذی‌نفع در منطقه را متوجه این امر کرد. در واقع نقطه کلیدی در موضع‌گیری دولت آقای روحانی این است که ما حاضریم رفع سوءظن کنیم. یعنی جامعه جهانی مطمئن شود که برنامه ما صلح‌آمیز است. موضع ما هم در گذشته همین بود. پرهیز و اجتناب از تولید سلاح هسته‌ای را هم در فتوای مقام‌معظم‌رهبری داشتیم و هم موضع رسمی دولت ایران این بوده است. ولی در کنار این موضع رسمی، مجموعه تبلیغات و صحبت‌هایی می‌شد که موید این موضع رسمی نبود. در گذشته ما حاضر نبودیم برای اثبات صلح‌آمیزبودن برنامه هسته‌ای‌مان اندازه الان جدی باشیم. به‌خصوص در دولت آقای احمدی‌نژاد و نوع تبلیغات عوام‌گرایانه ایشان که عمدتا سمت و سوی مصرف داخلی را به خود می‌گرفت. دولت احمدی‌نژاد همواره با لحن تهدید‌آمیز نسبت به کشورهای دیگر صحبت می‌کرد و این لحن تهدید‌آمیز روی پرونده هسته‌ای ما سایه می‌انداخت. معمولا در عرصه تبلیغاتی فکر می‌کردند که چرا درحالی‌که ایران می‌گوید برنامه ما صلح‌آمیز است، اینطور از موضع تهدید صحبت می‌کند. یک نوع احساس دوگانه وجود داشت اما الان هم موضع دولت روحانی و هم مجموعه نظام به این سمت رفته که وقتی ما بنا نداریم در عرصه هسته‌ای برای کسی ایجاد تهدید کنیم، می‌توانیم عملا این را هم به جهان نشان دهیم و ثابت کنیم که برنامه ما تهدید‌آمیز نیست. این یک سمت قضیه است. در سمت مقابل، به‌خصوص در دولت باراک اوباما، یک نوع واقع‌بینی نسبت به فعالیت‌های هسته‌ای ایران به وجود آمده است. در گذشته موضعی که آمریکایی‌ها می‌گرفتند کم‌وبیش همانی بود که اسراییلی‌ها می‌گرفتند. یعنی معتقد بودند ایران باید تمام فعالیت‌های هسته‌ای خود را تعطیل کند و تاسیساتش را برچیند. منظورشان این بود برای اینکه ثابت کنید برنامه‌تان صلح‌آمیز است، کلا نیازی به برنامه هسته‌ای ندارید. این یک نوع خودخواهی و تحقیر دید سیاسی طرف مقابل را به‌همراه داشت. در گذشته موضع غربی‌ها تحقیر پرستیژ ایران بود. در واقع می‌خواستند طوری موضوع را حل کنند که ایران را وادار به عقب‌نشینی کنند و به تبع آن آبروی سیاسی ایران را هم از بین ببرند. اکنون به نظر می‌رسد در طرف مقابل این آمادگی به وجود آمده که اگر در کنار توافق‌های واقع‌بینانه بر سر ابعاد برنامه هسته‌ای، با بازرسی‌ها بتوان این برنامه را به سمت‌وسویی برد که برای آنها جنبه تهدید‌آمیز نداشته باشد و به نظر آنها یک برنامه شفاف بیاید، با این برنامه می‌توان موافقت کرد، اما اگر به اخبار نگاه کنید این مساله در عرصه سیاسی غرب هنوز جا نیفتاده است. یعنی هنوز هم در کنگره و سنای آمریکا، نمایندگانی هستند که معتقدند برنامه هسته‌ای ایران باید از صحنه روزگار محو شود. در کنار اینها، اسراییلی‌ها هم چنین نظری دارند. همچنین برخی کشورهای تندرو، نظیر کانادا هم هستند که در بعضی مواقع مواضعی به مراتب تندتر از حتی اسراییل دارند. ولی مجموعه دولت‌های غربی و کشورهای 1+5 به سمت یک موضع معتدل‌تر حرکت می‌کنند. بنابراین فضای روانی حاکم بر مذاکرات، به‌طور بسیار چشمگیر با گذشته تغییر یافته و مذاکرات روند مثبتی را طی می‌کند. مذاکراتی که در روزهای آینده ادامه پیدا می‌کند، در واقع بعد از بحث مقدماتی است که در آن برنامه کار تعیین شده است. این اولین سری از برنامه کاری است و حتما هم بالا و پایین و افت‌وخیز دارد. اما به اعتقاد من روند کلی آن این است که قاعدتا باید به سمت حل موضوع برود. چون فضای روانی حاکم بر مذاکرات مثبت است و طرفین اصول یک برنامه مورد توافق را امضا کرده‌اند. ممکن است مقداری در جزییات اجرایی یا در ابعاد و نظارت‌ بر برنامه هسته‌ای مورد اختلاف باشد که وقتی نظام جمهوری‌اسلامی اصل موضوع را پذیرفته قاعدتا طرفین در جزییات هم می‌توانند به تفاهم برسند. اما در مورد مساله تحریم‌ها، باید گفت که این مساله بسیار جدی است چراکه پروسه رفع تحریم‌های سازمان‌ملل بسیار بلندمدت است و رفع آنها مستلزم مذاکراتی چندساله است. برای رفع آنها لازم است که پیش از آن، از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، برای عدم خطرآفرینی برنامه هسته‌ای ایران تایید بگیریم. تجربه‌های قبلی نشان داده که آژانس برای تایید پاک‌بودن برنامه‌ هسته‌ای بسیار سختگیرانه عمل می‌کند و به این راحتی تایید نمی‌کند؛ مثلا برای دولت ژاپن سال‌ها طول کشید و بازرسی‌های سخت و زیادی انجام شد تا توانست تضمین نسبی از آژانس بگیرد که برنامه هسته‌ای‌اش را صلح‌آمیز تشخیص دهد. بنابراین فکر می‌کنم که باید یک برنامه توام را پیش بگیریم. بخشی از این برنامه مذاکرات با 1+5 است و بخش دیگر آن تحرکات سیاسی ایران در سازمان‌ملل است که الان زود بوده و باید بعد از توافق جامع صورت بگیرد. قسمت دیگری از آن فعالیت در آژانس است که آژانس را قانع کنیم که برنامه هسته‌ای ایران را با نظارت شفاف، صحت آن را اعلام کند. پیش‌بینی من این است که احتمالا چندسال طول بکشد مگر اینکه تحول اساسی در عرصه سیاسی ایران و بین‌الملل صورت بگیرد. در یک مورد هم روی توان موشکی ایران دست گذاشته است که می‌توان با تفسیرهایی از آن عبور کرد. اما به‌هرحال معتقدم باید تمرکز بیشتر ایران روی ازبین‌بردن تحریم‌های بانکی و فروش نفت باشد. اینها تحریم‌هایی هستند که قدرت‌های جهانی با توافق یکدیگر وضع کرده‌اند و بسیار گسترده‌تر و تاثیرگذارتر از تحریم‌های شورای امنیت سازمان‌ملل است. ولی تحریم‌های شورای امنیت زمینه‌ساز و به‌نوعی مجوز سیاسی تحریم‌های اخیر بود. ولی اگر قطعنامه‌های سازمان‌ملل، واقعا محدود به همان تحریم‌هایی باشد که روی کاغذ نوشته شده، در واقع فشار بسیار کمتری روی مردم خواهد آورد. چیزی که شاید الان سخت‌ترین شرایط را رقم زده تحریم مبادلات بانکی و فروش نفت است. اینها را می‌توان با رسیدن به توافق بر سر برنامه جامع رفع کرد. در حال حاضر، شاید 90‌درصد این تحریم‌ها سرجایش مانده است. البته روند گسترش آنها متوقف شده، اما نکته مهم این است که فضای تحریم‌ها عوض شده است. اینکه کشورها و شرکت‌های بزرگ منتظر ورود به ایران هستند بسیار موثر و مهم است. این فشار روانی می‌تواند موثر واقع شود و بخش‌های رسمی آن به انجام برسد و توافق انجام شود. با وجود مشکلات جزیی یا مشکلاتی که ممکن است جزیی هم نباشد، ولی علی‌القاعده قابل رفع است، نسبت به رسیدن به توافق بسیار خوشبین هستم چراکه طرفین در شرایطی نیستند که بخواهند مجددا به وضعیت چندماه پیش برگردند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.