|

اهمیت پزشکی تحقیقات ژنتیک در گفت‌وگو با «حسین نجم‌آبادی»

علم، ریشه قدرت هر کشور

مینا همتی. عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم‌پزشکی بیرجند

«Web of Knowledge» یک سایت معتبر علمی بین‌المللی است که همه‌ساله با ارزیابی و بررسی تحقیقات دانشمندان کشورهای مختلف دنیا و بررسی مقالات علمی و امتیازدهی به سطح علمی و فعالیت آنان، دانشمندان برتر جهان را انتخاب و معرفی می‌کند. این مرجع علمی که دانشمندان فعال در حوزه علوم پزشکی را شناسایی می‌کند، نام پروفسور «حسین نجم‌آبادی»، دانشمند برجسته ایرانی را جزو یک در صد دانشمند برتر جهان در سال 2013 قرار داد. پروفسور «نجم‌آبادی» دارای مدرک دکترای ژنتیک مولکولی و پزشکی از آمریکاست. وی پس از بازگشت به ایران در سال 1375 و از بدو تاسیس مرکز تحقیقات ژنتیک دانشگاه علوم‌بهزیستی و توانبخشی، همکاری خود را به‌عنوان رییس این مرکز با دانشگاه علوم‌بهزیستی و توانبخشی آغاز کرد که تاکنون نیز ادامه دارد. در همین زمینه گفت‌وگویی با ایشان انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانیم. ‌ سایت web of knowledge اسم شما را در فهرست یک در صد دانشمند برتر جهان در سال 2013 قرار داده است. لطفا در این‌باره توضیح دهید و بفرمایید کدام تحقیقات شما مورد توجه این سایت قرار گرفته است؟ من پس از بازگشت از آمریکا به ایران، به توصیه تعدادی از دوستانم به مرکز تحقیقات ژنتیک دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی مراجعه و از نزدیک، از این مرکز بازدید کردم. اگرچه چندماهی از افتتاح این مرکز نمی‌گذشت و امکانات زیادی در آنجا وجود نداشت، اما امید داشتم که با آوردن برخی از افراد علمی کشور و انجام کارهای زیربنایی و همچنین دید علمی و حمایتی رییس دانشگاه می‌توان به نتایج بهتری دست یافت. راه‌اندازی واقعی مرکز تحقیقات ژنتیک حدود دو تا سه‌سال طول کشید. اما پس از آن و طی این 15سال، دو برنامه استراتژیک را اجرا کرده و اکنون نیز وارد برنامه استراتژیک سوم شده‌ایم. ما از همان روز اول، تحقیقات خود را به شکلی هدفمند و بر اساس رسالت دانشگاه و نیازهای کشور در حیطه ژنتیک، شروع کردیم. درواقع با تدوین برنامه‌های استراتژیک، تحقیقات خود را روی شایع‌ترین معلولیت‌ها (از جمله ناتوانی ذهنی، ناشنوایی، تالاسمی و بیماری‌های عضلانی) آغاز کردیم. در حیطه بررسی علمی و پزشکی ناتوانی ذهنی، یکی از دستاوردهای ما این است که توانستیم 60 ژن جدید عامل بروز ناتوانی ذهنی را شناسایی کنیم و نتایج این تحقیقات را در مجله معتبر «نیچر» به چاپ برسانیم. با قاطعیت می‌توانم بگویم که ما در زمینه ناتوانی ذهنی جزو چند کشور معدود در جهان هستیم که دستاوردهای بسیاری در زمینه ژنتیک داشته‌ایم. ‌ لطفا درباره روند تحقیقات و دستاوردهای خود در زمینه ژن‌های مسوول ناتوانی ذهنی توضیح دهید. ناتوانی ذهنی دو تا سه‌برابر هر معلولیتی در ایران و دنیا شیوع دارد. درواقع یک تا سه‌درصد جمعیت کل هر کشوری درگیر این عارضه هستند. 50درصد ناتوانی‌های ذهنی منشأ ژنتیکی دارند. تا سال 2006 فقط سه‌ژن در رابطه با ناتوانی ذهنی غیرسندرمی کشف شده بود. در همین راستا مرکز تحقیقات ژنتیک دانشگاه علوم‌بهزیستی و توانبخشی در قالب یک اولویت اصلی و با همکاری یک مرکز تحقیقاتی در آلمان، به شناسایی ژن‌های جدید موثر در بروز بیماری ژنتیکی ناتوانی ذهنی در جامعه ایرانی پرداخت. طی 10سال گذشته، نزدیک به هزار خانواده را (که اکثر موارد آن، بیش از دوفرزند مبتلا به ناتوانی ذهنی داشتند)، بررسی کردیم. تمام ژن‌های شناخته‌شده را در این خانواده‌ها بررسی کردیم و درنهایت توانستیم بیش از 60 ژن جدید را شناسایی کنیم و 50 ژن از این 60 ژن جدید را که به بروز ناتوانی‌های ذهنی ارثی می‌انجامد، در مجله «نیچر» به چاپ برسانیم. از سوی دیگر امکان انجام خدمات مشاوره ژنتیک و تشخیص ناقلان و نیز تشخیص قبل از تولد برای خانواده‌هایی که علت ژنتیکی‌شان مشخص شده، فراهم شد که این مساله می‌تواند یکی از دستاوردهای ارزشمند این مطالعات باشد. ‌ اهمیت این ژن‌ها در چیست که شما تحقیقات خود را روی آنها متمرکز کردید؟ امروزه شاهدیم که با همه پیشرفت‌هایی که در زمینه علم ژنتیک و دیگر رشته‌های مربوطه مثل سلول‌های بنیادی، مهندسی بافت و... به‌دست آورده‌ایم، به‌زودی شاهد تولید و ساخت اعضای بدن و قسمت‌های مختلف بدن خواهیم بود، اما آنچه انسان‌ها را از یکدیگر متمایز می‌کند و مشخص‌کننده هویتش است، مغز است که به‌راحتی نمی‌توان آن را همانندسازی کرد. امروزه شاهدیم که مراکز متعددی در دنیا وجود دارند که در حوزه علوم شناختی فعالیت و سرمایه‌گذاری می‌کنند تا به راز و مکانیسم ژن‌های مغزی پی ببرند. مغز تنها قسمتی در بدن است که بیشتر از 50درصد ژن‌ها در آن بیان می‌شود که در مقایسه با ژن‌های بیان‌شده در اندام‌های دیگر، درصد عظیمی است. به‌همین‌دلیل است که هرگونه اشکال در بیان این ژن‌ها، قادر است مشکلاتی را در مغز مانند ناتوانی ذهنی و اختلالات شناختی و یادگیری ایجاد کند. بالاتر از همه اینها رسالت و وظیفه ملی‌مان است که بتوانیم به‌عنوان یک محقق، برای بیماران و معلولان ذهنی‌ کشورمان و خانواده‌های آنها کاری انجام دهیم. با توجه به اینکه شایع‌ترین معلولیت در کشور ما، ناتوانی ذهنی است و از طرفی نیز بسیاری از علل ژنتیکی این ناتوانی‌ها نامشخص است، بنابراین اولویت تحقیقات خود را روی مغز و ژن‌های مغزی متمرکز کردیم. اگر بتوان علل ژنتیکی بیماری‌های ذهنی، ناشنوایی، بیماری‌های عضلانی و نابینایی را کشف کرد، می‌توان تا حدود 70 تا 75درصد از معلولیت‌های کل کشور جلوگیری کرد. ‌ اهمیت انجام این‌قبیل تحقیقات در چیست؟ به‌عنوان یک محقق در حیطه ژنتیک پزشکی، وظیفه خود می‌دانم برای بیمارانی که علت بیماری‌شان مشخص نشده است، به تشخیص ژنتیکی برسیم چون تشخیص، اولین قدم جهت درمان است. علاوه‌براین انجام اینگونه تحقیقات باعث شناخت ژن‌های جدید در مغز می‌شود که مطالعات بعدی روی این ژن‌ها می‌تواند عملکرد آنها را مشخص کند و در نهایت (در آینده‌ای نه‌چندان‌دور) به راهکارهای درمانی بینجامد. ‌ چشم‌انداز تحقیقات در این زمینه را چگونه می‌بینید؟ به‌طور کلی بیماری‌هایی که در بدو تولد اتفاق می‌افتند، یا به علل محیطی (مثل بیماری‌های عفونی) اتفاق می‌افتند یا ارثی‌اند. خوشبختانه در کشورهای توسعه‌یافته و حتی کشور ما، بیماری‌های ناشی از عوامل محیطی بسیار کاهش یافته و کمرنگ شده است. طیف عمده معلولیت‌هایی که ما با آن مواجهیم، ژنتیکی‌اند. بر اساس آمار سال‌های 90 و 91 سازمان ثبت‌احوال کشور، سالانه حدود یک‌میلیون‌و500هزار تولد در کشور داریم. معلولیت‌های ژنتیکی که تا یک‌سال بعد از تولد اتفاق می‌افتند، دو تا سه‌درصد این تولدها و در واقع حدود 30 تا 45هزار مورد معلولیت را شامل می‌شود. ازدواج‌های خویشاوندی هم مشکل دیگر کشور ماست که همین موضوع، درصد معلولیت را بالا می‌برد. بیماری‌های ژنتیکی که در نتیجه ازدواج‌های خویشاوندی در کشور ما ایجاد می‌شوند، دو تا سه‌برابر کشورهای اروپایی و آمریکایی است و همین مساله سهم بیماری‌های ژنتیکی را در کشور ما بالاتر می‌برد. بنابراین شناخت و پی‌بردن به ژنتیک این‌دست از بیماری‌ها، اولویت ماست و خوشبختانه کشور ما در منطقه در موقعیت خوبی قرار دارد. ‌ در پایان اگر نکته‌ای هست، بفرمایید. اگر ما توانستیم موفق شویم به این علت بود که هدفمند و با برنامه حرکت کردیم و روحیه کار گروهی داشتیم. اگر دانشمندان ما در مراکز تحقیقاتی بتوانند با برنامه جلو بروند و زیرساخت‌های لازم را ایجاد کنند، قطعا خواهند توانست به موفقیت‌های بسیاری دست پیدا کنند. از مسوولان نیز انتظار داریم که از محققان حمایت کنند و به دلایل مختلف، از بودجه پژوهش کم نکنند. از آنجا که هزینه تحقیقات بسیار بالاست، در بسیاری از کشورهای پیشرفته از جمله آمریکا و خیلی از کشورهای اروپایی، قسمت عمده‌ای از حمایت‌های تحقیقاتی توسط مراکز حمایتی غیردولتی (ان‌جی‌او) و بخش خصوصی صورت می‌گیرد که فرهنگ آن در کشور ما نیز باید با سرعت بیشتری پیشرفت کند. در نهایت از سیاستگذاران علمی کشور درخواست می‌شود که به پیشرفت علمی کشور بیشتر اهمیت دهند و از تحقیقات، بیشتر حمایت کنند تا کشور عزیزمان جزو کشورهای توسعه‌یافته دنیا قرار گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.