|

فوکو- دلوز؛ رویکردی متفاوت به سیاست و اخلاق

افشین جهاندیده

فوکو در پیشگفتاری که بر چاپ انگلیسی «ضدادیپ: کاپیتالیسم و اسکیزوفرنی» (ژیل دلوز و فلیکس گتاری) می‌نویسد، فضای فکری حاکم بر آن سال‌ها را در اروپا و بالاخص در فرانسه تحت سیطره‌ سه جریان اصلی برمی‌شمارد: مارکسیسم، روانکاوی فرویدی و پدیده‌شناسی. شاید با اندکی تسامح بتوان افق حاکم بر فضای روشنفکری امروز را نیز (چه در سطح جهانی چه در سطح ملی) به‌نوعی تحت سیطره این سه جریان اصلی دانست؛ البته در این شکی نیست که مارکسیسم دیگر نه همان مارکسیسم و روانکاوی نه همان روانکاوی و پدیده‌شناسی نیز دیگر نه همان پدیده‌شناسی است. درواقع فوکو اهمیت کار فلیکس گتاری و ژیل دلوز را در زیرسوال‌بردن همین فضای غالب می‌داند؛ نبردی ضدادیپی علیه تاویلی دوگانه‌انگارانه که بر توضیح رویدادها حاکم بود: سیاست انقلابی و ضدسرکوب؛ جنگی در دو جبهه علیه استثمار اجتماعی و سرکوب روانی و فوران لیبیدوی تنظیم‌شده با مبارزه طبقاتی. دلوز نیز در متن کوتاه خود با عنوان «میل و لذت» که تقریبا همزمان با پیشگفتار فوکو نوشته شده بود، سامانه‌های قدرت را یکی از تزهای اساسی مراقبت و تنبیه برمی‌شمارد و آن را از سه جنبه اساسی می‌داند: اول به‌خودی‌خود و در نسبت با «چپ‌گرایی» که بیانگر یک تلقی تازه و عمیقِ سیاسی از قدرت در تضاد با کل نظریه دولت بود؛ نظریه‌ای که همچنان همه تحلیل‌های سیاسی را در سیطره خود دارد؛ دوم در نسبت با خود فوکو، چون این تز به فوکو امکان می‌داد دوگانگی شکل‌گیری‌های گفتمانی و شکل‌گیری‌های غیرگفتمانی را که همچنان در دیرینه‌شناسی دانش پابرجا بود، پشت‌سر بگذارد و توضیح دهد که چگونه این دونوع شکل‌گیری قطعه‌به‌قطعه در یکدیگر توزیع یا به یکدیگر مفصل‌بندی می‌شوند (بی‌آنکه به یکدیگر تقلیل یابند یا همانند شوند... و قس‌علی‌هذا). سوم اینکه بر این مبنا، سامانه‌های قدرت نه با سرکوب عمل می‌کنند نه با ایدئولوژی؛ دو بن‌انگاره‌ای که بسیاری از تحلیل‌ها (از راست تا چپ) در آن مشترک ‌هستند. پس بدین‌ترتیب دلوز از گسستی یاد می‌کند که فوکو با تلقی جدید خود از قدرت آن را شکل می‌دهد (گسست از تلقی کم‌وبیش مورد پذیرش همگان). در ادامه، فوکو بر این نکته تاکید می‌کند که ضدادیپ یک مرجع نظری جدید نیست و نباید در فراوانی خارق‌العاده انگاره‌های نو و مفاهیم شگفت‌انگیز در جست‌وجوی یک «فلسفه» باشیم؛ نوعی هگل پرزرق و برق. درواقع ضدادیپ در سه جبهه نبرد می‌کند: اول با زاهدان سیاسی، مبارزان محزون، تروریست‌های نظریه، حافظان نظم ناب سیاسی و گفتمان سیاسی، دیوانسالاران انقلاب و کارگزاران حقیقت و در یک کلام، ژاندارم‌های منطقه سیاست؛ دوم تکنیسین‌های رقت‌انگیز میل، روانکاوان و نشانه‌شناسانی که هر سمپتومی را ثبت می‌کنند و اندام‌وارگی بس‌گانه میل را به قانون دوتایی ساختار و فقدان تقلیل می‌دهند: مثلث مامان-پاپا- ادیپ و سوم فاشیسم، اما نه‌تنها فاشیسم تاریخی هیتلر و موسولینی، بلکه بسی مهم‌تر از آن؛ فاشیسمی که در درون همه ما هست؛ فاشیسمی که در رفتارهای روزمره‌مان و در ذهنمان سکنا دارد؛ فاشیسمی که ما را وامی‌دارد قدرت را پاس بداریم و آنچه بر ما سیطره دارد و استثمارمان می‌کند، دوست بداریم. از همین‌روست که فوکو ضدادیپ را یک کتاب اخلاق (اتیک) می‌داند. ضد‌ادیپ‌بودن از دید فوکو یک سبک زندگی است، شیوه‌ای از اندیشیدن و رفتارکردن و زیستن؛ چگونه عمل کنیم که فاشیست نشویم، به‌خصوص هنگامی که مبارزی انقلابی‌ایم؟ چگونه سخن و اَعمال‌مان، قلب و لذت‌مان را از دست فاشیسم رهایی بخشیم؟ چگونه می‌توانیم فاشیسمی را که در رفتارمان ریشه دوانده بیرون کنیم؟ چگونه می‌توانیم جزیی‌ترین و کوچک‌ترین رد و اثرهای فاشیسم را در خودمان جست‌وجو کنیم. شاید بتوان گفت این رویکرد آن چیزی است که فوکو سال‌ها بعد آن را به‌نوعی در قالب دغدغه خود صورت‌بندی کرد. به‌همین دلیل است که فوکو بهترین راه خواندن ضدادیپ را خواندن آن به‌مثابه اثری هنری می‌داند؛ هنر زیستن بر ضد تمام شکل‌های فاشیسم، چه شکل‌های پیشاپیش مستقر چه شکل‌های در حال استقرار، بدل‌کردن زندگی خود به یک اثر هنری. شاید این گفته آنتونن آرتو در توصیف «تئاتر قساوت» شکل دیگری از بیان این رویکرد باشد که قساوت را نه نوعی سادیسم یا درد‌رساندن، بلکه خشونت، زهدپیشگی و تصمیمی جسمانی برای درهم‌شکستن واقعیت جعلی می‌دانست. اما همچنان این پرسش باقی است که آیا این سبک زندگی، این شیوه از اندیشیدن و رفتارکردن و زیستن نوعی نظریه‌پردازی نیست؟ و نوعی نظریه جدید را رقم نمی‌زند؟ پاسخ فوکو منفی است و همان‌طور که در بالا آمد، فوکو در همان پیشگفتار می‌گوید که اشتباه است اگر ضدادیپ را به‌مثابه یک مرجع نظری جدید بخوانیم، همان چیزی که همواره بشارتش را به ما داده‌اند، گویی سرانجام روزی فراخواهد رسید که نظریه‌ای پرداخته شود فراگیر و جهانشمول که همه‌چیز را دربرگیرد؛ نظریه‌ای تمامیت‌بخش و اطمینان‌بخش که تمام پرسش‌هایمان را در روزگار سردرگمی پاسخ دهد. اما آیا این تلاش برای سرباززدن از نظریه‌پردازی نوعی ژست امروزی و به‌اصطلاح پسامدرن روشنفکرانه نیست؟ به نظر می‌رسد پاسخ منفی است، چون این سرباززدن از نظریه‌پردازی نه ژستی روشنفکرانه، بلکه نوعی مقاومت در برابر شیوه جزمی اندیشیدن و گرایش غالب تحمیل یک نظریه است؛ به‌علاوه این مقاومت محصول فرآیندی معرفت‌شناختی نیست، بلکه با تجربه‌های دو، سه قرن اخیرمان پیوند دارد. از سوی دیگر این پاسخ منفی و این مقاومت سلبی نیست، بلکه تلاشی است برای خلق رویکردی متفاوت که به‌جای اتکا بر نظریه‌ای از پیش موجود و کاربست آن برای هر موقعیت و هر زمانی و تعمیم آن به همه موقعیت‌ها و زمان‌ها تحلیلی تجربی را در پیش می‌گیرد. ازهمین‌روست که فوکو در جایی می‌گوید («نقد چیست؟») کاربرد اصطلاحاتی نظیر قدرت یا دانش به‌معنای بازنمایی واقعیتی بیرونی نیست. بنابراین به‌نظر من، پسافوکویی‌ها نه‌تنها با لیبرالیسم و نولیبرالیسم (آنچه فوکو در قالب زیست‌سیاست تحلیل و نقد کرد) و تمام شکل‌های حکومت‌مندی و جامعه کنترلی در جنگ‌ هستند، نه‌تنها با شکل‌های جدید مارکسیسم و روانکاوی (پساآلتوسری‌ها، پسالاکانی‌ها و نوپس- ساختارگرایان) در جنگند، بلکه با هر گرایشی در جنگ‌ هستند که تلاش می‌کند از فوکو یک نظریه‌پرداز قدرت بسازد (آنچه خود او بارها آن را نفی کرد) و از او یک برند (brand)، یک نظریه‌پرداز ساختارگرا یا پساساختارگرای پسامدرن بسازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.