|

شکل‌گیری خودآگاهی

فرشاد کوشا: در توصیف هر سیستم پیچیده‌ای می‌توان از منظرهای مختلفی به آن نگاه کرد. یک ساعت مچی را در نظر بگیرید. می‌توان آن را به اجزای سازنده‌اش تجزیه کرد و نشان داد که از چرخ‌ها و دنده‌های ریزی ساخته شده است که به‌گونه‌ای ظریف کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا مثلا در هر ثانیه، یک‌بار عقربه ثانیه‌شمار را به حرکت درآورند. می‌توانیم به‌جای سخن‌گفتن از نحوه کارکرد آن، درباره نوع آلیاژهای به‌کاررفته در آن و تاثیر آن بر کارکرد و طول عمر ساعت بگوییم. در همه این موارد، با یک پدیده مواجهیم که در سطوح مختلفی توصیف می‌شود. چنین توصیفاتی را می‌توان درباره مغز هم ارایه کرد. مغز خیس‌افزاری است تقریبا 5/1کیلوگرمی که عمدتا از کربن، هیدروژن و اکسیژن ساخته شده است. کتاب «اختیار و عصب‌ زیست‌شناسی، تاملاتی درباره اراده آزاد، زبان و قدرت سیاسی» نوشته جان سرل، فیلسوف تحلیلی آمریکایی است که بیشتر آثارش در زمینه فلسفه ذهن و فلسفه زبان است. کتاب مذکور متن پیاده‌شده دو سخنرانی است؛ یکی درباره مساله اراده آزاد و عصب زیست‌شناسی و دیگری درباره زبان، هستی‌شناسی اجتماعی و قدرت سیاسی؛ موضوعاتی که به‌ظاهر ارتباطی با هم ندارند. البته در یک سطح یعنی سطح نیت مولف به‌واقع هم هیچ ارتباطی با هم ندارند. سرل به نقش عناصری چون آگاهی و علیت می‌پردازد. او با آنکه حالات ذهنی را به تمامی، معلول فعالیت‌های نورونی مغز می‌داند، اما از آنجا که آنها را سوبژکتیو، کیفی و اول‌شخص می‌شمارد، تقلیل هستی‌شناختی این حالت‌ها را به بنیاد نورونی برنمی‌تابد. به‌این‌سان سرل از مادی‌باوری تقلیل‌گرا و حذفی فاصله می‌گیرد و می‌کوشد تا با چیره‌شدن بر واژگان و مفروضات سنتی -که به باور او همگی برخطا بوده‌اند‌- راه‌حلی برای مسایل فلسفه ذهن، همچون مساله ذهن- بدن، علیت ذهنی و... بیابد. هرچند به‌نظر می‌رسد که جان سرل در این کتاب از پرداختن به مضامین متافیزیکی اجتناب می‌ورزد، ولی فیلسوفان ذهن را گریز و گزیری از متافیزیک نیست. جنبه‌هایی از جهان را که فیزیک، شیمی و سایر علوم طبیعی توصیف می‌کنند به آسانی می‌فهمیم ولی پدیده‌ها و واقعیت‌های جهان منحصر به همین پدیده‌های علمی نیست. پدیده‌های دیگری نیز وجود دارند که فیزیکی و طبیعی نیستند. این پدیده‌ها موجب حیرت ما هستند. آیا آگاهی، هوش، افعالی نظیر اخبار، وعده، امر و مانند اینها فیزیکی‌اند؟ این پدیده‌ها چگونه چیزهایی‌اند؟ ارتباطشان با پدیده‌های طبیعی چگونه است؟ محمد یوسفی در مقدمه‌ای که بر کتاب نوشته است برخی از اصطلاحات فنی استفاده‌شده در کتاب را توضیح داده است. استعاره سطوح توصیف که دلالت بر حوزه، گستره و هدف توصیف دارد، مفاهیم تقلیل علی و تقلیل هستی‌شناختی که کاربرد اولی به‌صورت منطقی دومی را در پی می‌آورد- آذرخش چیزی نیست جز تخلیه بار الکتریکی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.