|

روایت موسوی بجنوردی از دادگاه‌های اول انقلاب

شرق: «آیت‌الله سیدمحمد موسوی‌بجنوردی» از شاگردان برجسته امام ‌خمینی(ره) و عضو شورایعالی قضایی در دوره حیات ایشان، با پایگاه اطلاع‌رسانی «جماران» درباره دستگاه قضایی و زندان‌های دهه 60، گفت‌وگو کرده است. در این گفت‌وگو مسایلی چون «مخالفت امام با حکم اعدام برای مفسدفی‌الارض و شاه»، «شرایط زندان‌های کشور»، «موضوع سلول‌های انفرادی»، استعفای «لاجوردی»، نظر امام درباره «اعدام‌های سال‌های اول انقلاب» و «برگزاری مراسم برای علی شریعتی» مطرح شده است. بخش‌هایی از این گفت‌وگو در ادامه می‌آید:
در صفحه 378 بیست‌ویکمین جلد صحیفه امام خمینی، نامه‌ای از امام خمینی خطاب به هیات عفو زندانیان نوشته شده است که در آن از تلاش‌ها و زحمت‌های این هیات تشکر می‌کنند.
هیات عفو یک‌بار 400 نفر را آزاد کرد. یکی از مسوولان به امام گفته بود، هیات عفو، زندانیان را آزاد می‌کند و زندانیان هم به مسعود رجوی ملحق می‌شوند. این شد که ما، درخواست ملاقات با امام با حضور خود آن شخص را دادیم. خدمت امام عرض کردیم، به ایشان بفرمایید چهار نفر از این 400 نفر را اسم بیاورد که به آقای رجوی ملحق شده‌اند. آن شخص گفت، یک نفر به خارج از کشور رفته است. امام گفتند، اگر چهار نفر هم به آقای رجوی ملحق شده باشند ما نباید به خاطر آن چهار نفر، 400 نفر را در زندان نگه داریم.
اعضای هیات عفو منصوب چه کسی بودند؟
امام تعیین کردند و ما هم مرتبا افرادی را برای بررسی به شهرستان‌ها می‌فرستادیم تا به مناسبت‌هایی نظیر اعیاد یا 22 بهمن، افراد را آزاد می‌کردیم و در واقع این صلاحیت به ما داده شده بود. وقتی که امام، عفو را به آقای منتظری احاله کردند، آقای منتظری هم خطاب به هیات عفو گفتند، شما خودتان عفو کنید.
هیچ‌گاه میان هیات عفو و آقای منتظری یا میان شورایعالی قضایی و ایشان، اختلافی وجود داشت؛ موردی بود که ایشان از شما تقاضا داشته باشند و شما عمل نکنید؟
اصلا
آیا موردی بود که آقای منتظری تاکید بر عفو شخصی داشته باشند؟
بله، معمولا هم به من می‌گفت.
در جلد 20 صحیفه امام، صفحه 397 آیت‌الله موسوی‌اردبیلی در سال 66 استفتایی از امام خمینی می‌کنند؛ مبتنی بر اینکه با توجه به اینکه نظر فقهی امام خمینی اعدام شخص مفسد نیست؛ شورایعالی قضایی اجازه عمل بر اساس نظر آیت‌الله منتظری را داشته باشد که اعدام مفسدفی‌الارض را جایز می‌دانند. در آن دوران شما رییس دادگاه عالی و عضو شورایعالی قضایی بودید؛ از این منظر بر احکام اعدام در زمان حیات امام خمینی نظارت داشتید؛ در دادگاه عالی، بر اساس کدام رای فقهی عمل می‌کردید؟ آقای منتظری یا امام خمینی؟
نظر ایشان در این بود که عنوان مفسدفی‌الارض به‌خودی‌خود، عنوان مجرمانه‌ای که مستحق اعدام باشد نیست... من شخصا از ایشان برای دادگاه عالی قضات استفتاء کردم که آیا قاچاقچیان موادمخدر مستحق اعدام هستند یا خیر؟ که ایشان فرمودند: «چنانچه حمل اسلحه، شرارت و فساد کنند.» یعنی ایشان، نفس مفسد را به تنهایی به‌عنوان یک جرم مستقل [با مجازات اعدام] قبول نداشتند.
خاطره‌ای از امام به‌خاطر دارید که با ایشان در مورد یک مصداق مشخص مفسدفی‌الارض صحبت کرده باشید؟
[در زمان حضور حضرت امام در نوفل لوشاتو] من شب‌ها در پاریس می‌خوابیدم. آنجا روزنامه‌ای عربی با عنوان «السفیر» به چاپ می‌رسید. یک روز دیدم مصاحبه‌ای با امام انجام داده و این پرسش را مطرح کرده بود که در صورت پیروزی، شما با شاه چه می‌کنید؟ امام در پاسخ فرموده بودند که اقل عقوبتش حبس ابد است.
من همیشه صبح‌ها بعد از نماز از پاریس می‌رفتم نوفل‌لوشاتو خدمت امام. بعد از خواندن آن روزنامه، همان اول صبح رفتم خدمت امام. ایشان پرسیدند، خبری شده؟ من هم گفتم، بله. در روزنامه امروز صبح خواندم که شما اقل عقوبت شاه را حبس ابد عنوان کردید. ایشان فرمود: «ما به چشممان ندیدیم که کسی را کشته باشد. ایشان آمر به قتل است.» خب اگر قرار است کسی مفسد باشد، شاه که دیگر فرد اکمل و اتم آن است. ببینید، مذاق امام این بود. مبنای فقهی آن هم همان‌طور که خدمتتان عرض کردم و در «تحریرالوسیله» آمده اینگونه است که فردی اسلحه بکشد، در جامعه ایجاد رعب و وحشت کند و در زمین فساد کند. در قرآن هم که از همه مهم‌تر است اینگونه آمده... در این 9 سالی که من در شورایعالی قضایی بودم، احکام اعدام را هم بعد از اینکه مراحل آن در دادگستری انجام می‌شد، نظارت می‌کردم تا ببینم با اصول مطابقت دارد یا خیر که در خیلی از موارد هم می‌شد، ایراد می‌گرفتم و به دیوانعالی کشور برمی‌‌گرداندم تا مجددا رسیدگی کنند. در آنجا هیچ‌وقت یادم نمی‌آید که حکمی را که به‌عنوان مفسدفی‌الارض باشد، امضا کرده باشیم. چون دادگاه‌ها موظف بودند طبق «تحریرالوسیله» عمل کنند. اما چون اصرار برخی از بزرگان این بود که برخی که مستحق اعدام هستند، اعدام شوند، امام به فتوای آقای منتظری ارجاع می‌دادند.
اعدام‌هایی که در زمان شما در زمینه حمل موادمخدر انجام می‌شد، هیچ‌کدام صرفا به دلیل حمل مواد انجام نمی‌گرفت؟
ما به صرف حمل موادمخدر، فردی را اعدام نمی‌کردیم. کسانی اعدام می‌شدند که اسلحه داشتند و با ماموران درگیر می‌شدند، آنجا بود که جزو محاربون قرار می‌گرفتند. البته حمل موادمخدر هم جرم است و کیفر دارد اما مجازات آن اعدام نیست. ببینید، اعدام در اسلام حساب دارد. درواقع موارد اعدام در اسلام معین است. بنده و آقایان، محمدی‌گیلانی، ابطحی‌کاشانی و قاضی خرم‌آبادی جزو هیات عفو امام بودیم که اتفاقا بسیاری از افراد را هم عفو می‌کردیم. یادم هست در یک سالی به مناسبت 22 بهمن، 15هزارنفر را آزاد کردیم که به ما گفتند، خب یکباره در زندان‌ها را باز کنید دیگر.
در چه شرایطی زندانیان مشمول عفو می‌شدند؟
ما افرادی را برای مصاحبه به زندان‌ها می‌فرستادیم و اگر می‌فهمیدیم که کسی برگشته و واقعا اصلاح شده است، او را عفو می‌کردیم.
اساس شکل‌گیری زندان در دین اسلام بر چه مبنایی است؟
اساس شکل‌گیری زندان در اسلام برپایه تادیب و اصلاح است. اگر ما قصد اصلاح فردی که مثلا چکش پاس نشده است را داریم، نباید او را با دزد و قاچاقچی یکی کنیم... ما در کنار برخی قوانین سختگیرانه اسلام، گذشت و عفو و رحمت را هم می‌بینیم. ما نباید همیشه با افراد برخورد کنیم. اساس، اصلاح مجرمان است.
نگاه اسلام به سلول‌های انفرادی چیست؟
نظام ما یک نظام اسلامی است. انقلاب هم برای احیای اسلام و قوانین اسلامی در این مملکت صورت گرفت. هدف ما هم چیزی جز این نیست امروز، حکومت ما یک حکومت اسلامی است و ما باید به قوانین اسلام عمل کنیم. قوه قضاییه باید بداند که زندان برای تادیب است.
اگر چک شخصی - به‌خاطر نداری - برگشت می‌خورد، نباید زندانی شود. شخص مقروض را به خاطر نداری نباید زندانی کرد یا مثلا اگر فردی توان پرداخت دیه را ندارد نباید زندانی شود، آیه صریح قرآن است که به فرد مقروض مهلت دهید تا توان پرداخت پیدا کند. از مسلمات اسلام است که زندانی کردن شخصی به‌خاطر نداری و بدهی که توان پرداخت آن را ندارد، جایز نیست. همه فقها و از جمله امام در مورد این مساله فتوا داده‌اند.
یعنی در زمان تصدی شما زندان انفرادی نداشتیم؟
یک بار بی‌خبر به اوین سر زدم و چند تایی سلول انفرادی دیدم که بعد از اعتراض من سلول‌های انفرادی را جمع کردند.
بعد از آن هم موضوع را با امام در میان گذاشتم که ایشان هم فرمودند، کار خوبی کردی. توجه داشته باشید که اگر نظام ما اسلامی نبود، هر کاری می‌توانستیم انجام دهیم اما چون ما مقید به اسلام هستیم باید به مرّ اسلام عمل کنیم.
در اسلام از زندان برای اصلاح و تادیب متهم و مجرم استفاده می‌شود. تحت هیچ شرایطی نباید زندان مصداق شکنجه تلقی شود، از آن رو که شکنجه در اسلام، حرام است. ما باید پایبند این مهم باشیم. مردم نیز باید مقید به اسلام باشند و البته بیش از مردم نیز حاکمیت و نظام باید به مرّ اسلام عمل کند.
در مراجعاتی که نمایندگان شما به زندان‌ها داشتند، خبر از شکنجه نمی‌دادند؟
خیر. کسی گزارش شکنجه به ما نداد. فقط آقای مجید انصاری که نماینده ما بود گفت، مسوول زندان رجایی‌شهر، چشمان 200 نفر را می‌بندد تا ساعت‌ها فکر کنند. ما مسوول زندان را خواستیم و سریعا عزلش کردیم.
 شما خودتان به زندان اوین سرزده نمی‌رفتید؟
من یک‌بار دیگر هم بی‌خبر رفتم و دیدم که محکومیت 200 نفر تمام شده و اینها را نگه داشته‌اند. به ایشان گفتم که اگر این 200 نفر را تا فردا آزاد نکنید، دستور می‌دهم تا دستگیرتان کنند. آقای موسوی‌اردبیلی به من گفتند این چه برخورد تندی است که با ایشان می‌کنید؟ من هم گفتم معنا ندارد افرادی که محکومیت‌شان به پایان رسیده است را در زندان نگه داریم. انجام نداد؛ عزلش می‌کنیم. این شد که آنان را آزاد کردند. بعد از آن هم آقای لاجوردی ماندند تا اینکه به این نتیجه رسیدیم که ایشان باید بروند.
چرا شورایعالی قضایی، زودتر ایشان را عزل نکرد؟
ببینید شما الان با خیال آسوده در اینجا نشستید و نمی‌توانید آن روزها را به‌خوبی درک کنید. آن زمان منافقین افراد را مثل برگ خزان ترور می‌کردند.
بعضا ترور کور انجام می‌دادند؛ یعنی، نه شخص خاص بلکه کافی بود طرف حزب‌اللهی باشد تا ترورش کنند. مردم عادی را ترور می‌کردند. کاسبی که ریش داشت و عکس امام را پشت شیشه مغازه‌اش نصب کرده بود را ترور می‌کردند. در مراکز عمومی بمب‌گذاری می‌کردند؛ بیش از 10هزار غیرنظامی را ترور کردند و به شهادت رساندند. اصلا معرکه‌ای به پا بود و منافقین وضعیت عجیبی درست کرده بودند. منافقین به‌عنوان جنایتکار شناخته می‌‌شدند و واقعا هم خیلی جنایت کردند.
آن زمان در دستگاه قضا تعداد استعفا‌ها و آمدوشد‌ها هم بسیار بود.
در یک دوره‌ای آقای ربانی‌املشی دادستان کل بود که به همراه عده‌ای دیگر استعفا دادند و امام هم استعفا آنها را پذیرفت.
پس کنار گذاشته نشدند بلکه خودشان استعفا دادند.
بله. بعد از ایشان هم آیت‌الله صانعی دادستان کل شدند. آقای جوادی‌آملی هم رفت. آقای موسوی‌اردبیلی هم رییس دیوانعالی کشور بود. من و آقای مقتدایی و آقای سیدابوالفضل میرمحمدی هم شورایعالی قضایی را تشکیل می‌دادیم.
علت استعفای آقای موسوی‌تبریزی چه بود؟
تداخل بین کار دادستان کل و دادستان انقلاب. نمی‌توانستیم دو تا دادستان کل داشته باشیم. به هر حال دادگاه انقلاب هم جزیی از دادگستری به شمار می‌رفت. هم در زمان آقای ربانی و هم در زمان آقای صانعی تداخل میان دادستانی کل و دادستانی انقلاب، مشکلاتی را به وجود می‌آورد. این شد که ما از آقای موسوی‌تبریزی خواستیم که استعفا دهند و ایشان هم پذیرفتند. به هر حال همه مشغول کار خود بودند تا اینکه امام رحلت کردند و ما هم بعد از یک ماه خودمان استعفا دادیم و آیت‌الله‌خامنه‌ای هم آقای یزدی را تعیین کرد. ما هم رفتیم آن کار اصلی خودمان که درس و بحث بود را ادامه دادیم.
چندی پیش آقای ناطق‌نوری، در گفت‌وگویی گفته بودند که امام مخالف برگزاری مراسم برای دکتر شریعتی بودند، آیا این موضوع صحت دارد و شما آن را تایید می‌فرمایید؟
خیر. چون امام اصلا در این‌جور مسایل ورود نمی‌کردند. دکتر شریعتی که فوت کردند من و حاج آقا مصطفی عازم عمره بودیم، پس از آن ما به همراه حاج احمد آقا رفتیم بیروت خدمت امام موسی‌صدر، بعد از آن نیز به اتفاق حاج احمدآقا و آقا مصطفی به سوریه رفتیم. در آنجا به ما گفتند در مراسم چهلم دکتر شریعتی شرکت کنید و چون سه روز تا چهلم مانده بود و حاج آقا مصطفی باید به نجف می‌رفتند، من و ایشان برگشتیم عراق و حاج احمدآقا در سوریه ماندند و بنا شد که در مراسم چهلم دکتر شریعتی هم شرکت کنند.
بنابراین شما می‌فرمایید به‌رغم اطلاعات ارایه‌شده از سوی آقای ناطق‌نوری، امام نظر مخالف پیرامون برگزاری مراسم برای دکتر شریعتی نداشتند؟
خیر. ببینید، بی‌دینی در دانشگاه مد بود، دو نفر خدمت بزرگی انجام دادند و دینداری را در دانشگاه مد کردند؛ یکی مهندس بازرگان بود و یکی هم دکتر شریعتی. این دو، دینداری را در دانشگاه مد کردند، در حالی که پیش از آن بی‌دینی مد بود و خود این کار، بزرگ‌ترین خدمت است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.