فردا هشتادوپنجمین سالگرد تولد اخوان است
برزخ «امید» و ناامیدی
سعید برآبادی
«امید» مساله ماست؛ چه شاعرمان «م. امید» باشد و فردا روز تولدش باشد، چه سرمای بیبخار اسفند را به ریهها فرو دهیم و تکرار کنیم: «منم من سنگ تیپاخورده رنجور». امید مساله ماست چه امروز که حرف از امید است و چه آن روزها که آن را در سینه نگه داشته بودیم برای فردا و حالا در آستانه آن روز ایستادهایم. ما همزاد یک تناقض مشترکیم، مشترک با شاعری که آمده بود تا «وام بگذارد»، مشترک با مردی که «امید» امضا میکرد، روزهای بعد از کودتای مرداد را به نظاره نشسته بود و جز شعر سلاح دیگری در دست نداشت.
دکتر مرتضی کاخی دراز کشیده بر روی تخت، اولین ناامیدی من را به امید بدل میکند. میپذیرد که از روزهای رفته با اخوان ثالث سخن بگوید، نقبی به خاطرات بزند و از شرق، ساروق یادگاریهایش را در غرب بگشاید: «در انجمن ادبی خراسان شعر میخواند که یکی از بزرگان انجمن به او این نام را پیشنهاد کرد و اخوان به احترام او تا آخر عمرش همین تخلص را برای خود برگزید و این را خودش نوشته در کتاب باغ بیبرگی.» استاد میگوید، اخوان زیاد امیدوار نبوده اگرچه هیچوقت نیز ناامید نشده و مثال میزند: «زندگی را دوست میدارم/ مرگ را دشمن.» و کلیدواژه دشمن، کاخی را به شعر «مرد و مرکب» اخوان میکشاند که شاه را پس از انقلاب موسوم به شاه و ملت اینطور به توصیف مینشاند: «مرد و مرکب ناگهان در ژرفنای دره غلتیدند» و اشاره میکند به هوشیاری اخوان که برای اولینبار به پایان یکی از شعرهایش، تاریخ مرقوم میکند تا فراموش نشود چه روزی، این شعر را سرود.
اخوان «امید» داشته، «امید»ی که پس از کودتا رنگ باخته و دیگرگون شده: «خانه خالی بود و خوان بیآب و نان / و آنچه بود، آش دهنسوزی نبود». این را کاخی تاکید میکند و میرود سراغ داستان لودادن اخوان که عازم سفر رومانی بوده: «اخوان و شاملو برای یک برنامه ادبی به رومانی دعوت شده بودند، اما ظاهرا یکی از دوستان که بازداشت شده بوده، آنها را لو میدهد. میافتند در یک زندان و یک سلول و حسابی شکنجه میشوند.» بعد اما با ملاحظه سعی میکند عمق شکنجههای رفته بر اخوان را پنهان کند از چشم خواننده این کلمات: «طوری شکنجهاش داده بودند که تا سالها راحت نمیتوانست به دستشویی برود» و طبیعی است که در این شرایط، اخوان گذشته از روزگار «ارغنون»، بازگشته با ناامیدی روزگار اختناق پس از کودتا، طول میکشد تا طبع نازکش در «لحظه دیدار نزدیک است» عاشقانه بشود دوباره.
شعری هم که در ریشخند آن دوست سروده بود، بعدها به احترامش تغییر نام داد، شاید که کورسویی باشد از بازگشت او به دنیای امید، اگرچه در همان شعر گفته بود: «نومیدم و نومید و نومید / هر چند میخوانند امیدم».
گردانه بحث را میچرخانیم، من از اینجا پشت تلفن و استاد درازکشیده بر تخت با صدایی گرفته: «روزهای آخرش بود که من را صدا کرد و بعد از مقدماتی گفت بیا به من کمک کن، بچههایم را بفرستم خارج و به قالیچهای اشاره کرد روی زمین که یعنی پول آن بعلاوه مقداری که در بانک گذاشته بود باشد برای این کار. من چگونه میتوانستم بگویم که این پول حتی به اندازه بلیت سفرشان به ترکیه هم نیست.» فردا میشود تولد 85سالگی شاعری که چون همنسلانش رنجور بود «امروز هم با دستخالی آمدم من/ مانند هرروز / نفرین و نفرین / بر دستهای پیر محروم بزرگم». دستهایی که بعدها بوسهها خورد از آنها که هرروز میان امید و ناامیدی در برزخ ناپیدا نفس میکشند. 85سالگی شاعری که متولد لحظه زمان است؛ «پدر اخوان به او گفته که تاریخ تولدش روز تولد حضرت صاحبالزمان(عج) است و نام مهدی از اینرو به او داده شد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.