رابینسون کروزوئه در شمسآباد
امیر جلالی
قلندر، شخصیت اصلی رمان «سگ سالی»، رمان تازه بلقیس سلیمانی از اعضای سازمان مجاهدین خلق است. مقارن با حوادث سال 60، از پخش و توزیع نشریات سازمان دست میکشد، تیغ موکتبریاش را در سطل آشغال خیابان هاشمی نافور میکند و به روستای خود، شمسآباد بازمیگردد. قلندر در طویله خانه پدری، به مدت 24سال جا خوش میکند. ظرف این مدت در معیت ککها و شپشها حوادث سیاسی را از طریق رادیو و اتفاقات زندگی خصوصیاش را از طریق سوراخی که در دیوار طویله کنده است، جزبهجز دنبال میکند. چشمهایش روزبهروز ضعیفتر میشوند، ستون فقراتش قوز میکند، نامزدیاش با صنم، دختر عمویش به هم میخورد. حسینعلی، پسر عمویش به نیروهای انقلاب اسلامی و داوطلبان جنگ میپیوندد. در نهایت در سیر حوادث 24ساله «سگ سالی»، نیروهای امنیتی قلندر را دستگیر میکنند و پس از طی مراحل اولیه، آزادش میکنند. از این بابت، میتوان قلندر را رابینسون کروزوئه شمسآبادی نام نهاد. بلقیس سلیمانی برای روایت «سگ سالی»، راوی دانای کل را برگزیده است. در همان پاراگراف اول رمان با جمله «فهمید این پارس برای تاراندن روباه یا شغالی بوده که به یکی از مرغدانیهای قلعه زده»، درمییابیم
که راوی دانای کل محدود به شخصیت اصلی یعنی قلندر است. در 24سال اقامت قلندر در گودال داخل طویله نیز چنین به ذهن مخاطب متبادر میشود که قلندر به محدودیت ادراکات و منابع حسی دچار است. ولی سیر رمان هیچ نشانی از این محدودیت ندارد. راوی برخلاف مقدمات فصلهای اول کتاب، خلف وعده میکند و به راوی دانای کل نامحدود، قلب ماهیت مییابد. جهش از راوی دانای کل محدود به نامحدود، عارضه داستاننویسی معاصر ایران است و ظاهرا با این همه تاکید بر عناصر فرمی و کار کارگاهی، این معضل همچنان به قوت خود ادامه دارد. هرچند از منظری دیگر، جهش از دانای کل محدود به نامحدود، جهشی گفتمانی است. گفتمان غالب، چنین اقتضا میکند که به مقتضای روایتی که بیانپذیر میشود، راوی خود سطح اطلاعاتش را دستکاری کند. «سگ سالی» نمونه مناسبی برای تحلیل این شیوه روایی است. راوی دانای کل، هرجا دلش بخواهد همهچیز را میداند و هرجا نخواهد از هیچچیز سر در نمیآورد. دلیلش هم روشن است. دانای کل محدود به ذهن راوی، راوی «همزمانی»ها است. اما راوی کل نامحدود که از همه امور سر درمیآورد، راوی «در زمانی»ها است. به عبارت سادهتر، قلندر امور جهان پیرامون خود را با وقفه
زمانی اندکی به راوی تقدیم میکند، اما مابقی آدمهای رمان در اختیار راوی دانای کل تاریخاند. با تامل بیشتر در نحوه چینش فصلهای کتاب درمییابیم که زمان برای راوی دانای کل محدود بسیار کند میگذرد، حال آنکه برای راوی دانای کل نامحدود، مدتی به اندازه 24سال، مثل یک چشم بههمزدن است. خلاصهاش اینکه راوی، دانای کل محدود به ذهن ِ «لحظه»های قلندر است و توامان، راوی دانای کل نامحدودِ «مدت»های قلندر نیز هست. آیا این دو نحو روایت، خبر از وجود دو راوی میدهند؟ یا اینکه ذهنیت راوی با دو طرز تلقی گفتمانی متفاوت، داستان را بازگو میکند؟ پارههای زیادی از «سگ سالی»، بر نقلهای ماه سلطان از حوادث اطراف و اکناف شکل گرفته است. یعنی در گام اول راوی دانای کل همهچیز را بر مبنای تحلیلها و ذهنیتهای قلندر بازگو میکند، در ادامه، مخاطب درمییابد که همه این اتفاقات را قلندر طویلهنشین به تنهایی درنیافته است، بلکه بر حسب صحبتهای ماه سلطان، این اطلاعات به دست میآید و اینها همه در حالی است که در کمتر صحنهای از رمان مواجهه قلندر با والدیناش، به مبادله اطلاعات زندگی روزمره منجر میشود. مثلا وقتی قلندر اوقات تنهایی خود را با
رادیو پر میکند و در نتیجه مصرف باتریها زیاد میشود و به دنبالش، وقتی پدر قلندر بهخاطر مصرف بیش از حد متعارف برای مغازهدار روستا دلیلتراشی میکند، برای مخاطب روشن نیست که این جزییات را از زبان چه کسی میخواند. نمونههایی از این دست در «سگ سالی» بسیار است و این به دلیل ناتوانی در داستاننویسی یا ضعف تکنیکی نویسنده نیست. دهه 60، همان دورانی که داستان در آن رخ میدهد، شدیدا بازنماییناپذیر است. با بضاعت و امکانات داستاننویسی ایران ظرف یک دهه گذشته سازگار نیست. دهه 60، در عرصه روایت تابع وضعیت «نه هنوز... نه دیگر» است. دهه 60، به دلایل بسیار، هنوز تاریخ نیست. در عین حال، دهه 60، دیگر زندگی روزمره یا سیاست جاری هم به حساب نمیآید. بنابراین، بازنمایی این دوران بدون دستکاری ممکن نیست. راوی به ناچار دوشقگی را میپذیرد و بر حسب مقتضیات داستان گاه در هیات دانای کل محدود به ذهن قلندر درمیآید و گاه مثل دانای کل نامحدودی میشود که از سیر تا پیاز همه چیز خبر دارد. فراموش نکنیم که قلندر از اعضای سازمان مجاهدین خلق است و از سال 60 تا 84 را در گودال حفرشده در طویله خانه پدریاش سر میکند. او آنقدر آنجا میماند تا
«سیاست» به «تاریخ» مبدل گردد. ظرف این مدت از سازمان و اهدافش دل میکند. درمییابد که همه تحلیلها و وعدههای رهبران سازمان پوچ از آب درآمدهاند. مثلا، قلندر ته گودال، پیوستن سازمان مجاهدین خلق به عراق را درک نمیکند. در جنگ و لطمات ناشی از آن، سازمان مجاهدین خلق در کنار ملت و مصایب ملت نیستند. قلندر با حیوانات زندگی میکنند. به جمعکردن ککها در شیشه مشغول است. هرچه زمان میگذرد، فاصلهاش با جهتگیریهای سیاسی سازمان هی بیشتر و بیشتر میشود. وضعیت راوی در«سگ سالی» شبیه به وضعیتی است که لوییس کارول در «دو ساعت» مطرح میکند. راوی دانای کل محدود به ذهن قلندر مصداق ساعتی است که هر روز یک دقیقه عقب میماند، اما راوی دانای کل نامحدود، شبیه به ساعتی است که کاملا از کار افتاده است. همانطور که لوییس کارول شرح میدهد، در ظاهر ساعت راوی دانای کل محدود به درد بخورتر است، ولی این راوی فقط وقفههای 24ساله را میتواند روایت کند، درست مثل آن ساعت لوییس کارول که هر روز یک دقیقه عقب میماند و در ادامه درمییابیم که برای میزان نشاندادن وقت به دو سال زمان نیاز دارد. از یک جنبه، هر دو شکل روایت با هم شباهت دارند و آن
اینکه هر دو شیوه به ساعتهایی خراب شبیهاند. روایت هیچگاه واقعه را همزمان شرح نمیدهد. راوی در معرض هر واقعهای یا ساعتش کاملا به خواب میرود یا زمان را پس و پیش نشان میدهد. اما راوی سگ سالی، ترجیح میدهد با ساعت بهخوابرفته احوال جهان پیرامون قلندر را به اطلاع مخاطب برساند و ساعت عقبمانده به عوالم و مکنونات ذهنی قلندر اختصاص دارد. به این ترتیب با خیال راحت یقین حاصل میکنیم که تاریخ چیزی را میداند که سیاست از آن بیخبر است. علاوه بر این، تاریخ به خطاکاران بخشش بیشتری در قیاس با سیاست بروز میدهد. پس مطابق با تجویز طنزآلود لوییس کارول، چه بهتر که به ساعت خوابیده تاریخ آنقدر خیره بمانیم تا بالاخره زمان با مکان عقربههای ساعت جفت و جور دربیاید. قلندر بعد از اینکه دستگیر میشود، دوش میگیرد، پلشتی 24سال طویلهنشینی را از تن پاک میکند و پس از چند روز استراحت در سلولی که سقفی بلندتر از گودال طویله دارد، دوباره به صحنه زندگی بازمیگردد. حالا درست آن هنگامی از روز است که زمان با عددی که ساعت بهخوابرفته نشان میدهد، کاملا منطبق است. قصه «آنها» به سر رسید.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- دو ساعت لوییس کارول: کدامیک بهتراند، ساعتی را که فقط یکبار در سال میزان است یا ساعتی که دو بار در روز؟ جواب شما این است: «بیبروبرگرد، دومی.» بسیار خوب، حالا حواستان را جمع کنید. من دوتا ساعت دارم: یکیاش اصلا کار نمیکند و دیگری هر روز یکدقیقه عقب میماند: کدامیک را ترجیح میدهید؟ پاسخ میدهید: «بیتردید، ساعتی که عقب است.» حالا دقت کنید: ساعتی که هر روز یکدقیقه عقب میماند، باید 12ساعت، یا 727دقیقه عقب بماند تا دوباره میزان شود، در نتیجه ظرف دوسال فقط یکبار میزان خواهد بود، حال آنکه ساعت خوابیده، غالبا مصادف با وقتی که نشان میدهد، یعنی دو بار در روز، میزان خواهد بود. پس برای اولین بار، تناقض یقه شما را میگیرد. میگویید: «قبول، اما چه فایده که ساعت دوبار در روز میزان باشد، ولی من ندانم وقتش چه موقعی فرا میرسد؟» چرا متوجه نیستید، فرض بگیریم آن ساعت، سر ساعت هشت خوابیده، در این
صورت راس ساعت هشت، ساعت میزان خواهد بود. در نتیجه، این ساعت، سر ساعت هشت میزان خواهد بود. جواب میدهید: «درست، متوجهام.» بسیار خوب، پس شما برای بار دوم به تناقض دچار شدید: پس تا میتوانید سعی کنید خودتان را از مخمصه بیرون بکشید، تا مگر این بار به تناقض دچار نشوید. لابد به سوال کردن ادامه میدهید: «حالا من از کجا بفهمم که کی ساعت هشت میشود؟ ساعت خودم که نشان نمیدهد.» صبور باشید: شما میدانید که هر وقت ساعت هشت باشد، ساعتتان میزان است، بسیار خوب؛ پس روال کار شما به این منوال است که یکسره باید به ساعت خود چشم بدوزید، و آن لحظهای که ساعت میزان باشد، ساعت هشت خواهد بود. شما میگویید: «ولی...». ولی بی ولی، هرچقدر بیشتر بحث کنید، بیشتر از موعد مقرر جا میمانید، پس بهتر است بس کنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.