|

واقعیت رویای من است

جواد ماه‌زاده

چند کتاب تازه روی پیشخوان این هفته آمده است. کتابی از گفت‌وگوهای صدرالدین الهی با پرویز ناتل‌خانلری، خاطرات اما گرشتین از مسکو دوران استالین، تجدیدچاپ شعرهای بیژن نجدی، شعرهای کردی/ فارسی فرهاد شاهمرادیان و نکات آموزنده اورهان پاموک درباره خواندن و نوشتن. نقد بی‌غش این کتاب حاصل دیدارهای طولانی و منظم هفتگی صدرالدین الهی با دکتر پرویز ناتل خانلری است که در این دیدارها استاد خانلری درباره چهره‌های ادبی معاصر از قبیل ملک‌الشعرای بهار، صادق هدایت، بزرگ علوی و صادق چوبک سخن گفته است. ابتدا درباره صدرالدین الهی بگوییم که یکی از روزنامه‌نگاران قدیمی و جزو بنیانگذاران کیهان ورزشی است. به‌عنوان خبرنگار از جبهه‌های جنگ اول لبنان و جنگ آزادیبخش الجزایر و بازی‌های المپیک گزارش تهیه کرده و در مجلات تهران مصور و سپید و سیاه پاورقی نوشته. این کتاب که به توصیه دکتر احسان یارشاطر تدوین شده، تصویری کامل و روشن از فضای ادبیات ایران در دوره‌های نیما و هدایت به دست می‌دهد. خود الهی می‌گوید که این کتاب حاصل یکی از پربارترین و شیرین‌ترین کارهای دوران روزنامه‌نگاری اوست. نثر خوشخوان و روانی دارد و در توصیف آدم‌هایی که به آنها پرداخته، صریح و روشن حرف زده است. برخی بخش‌های کتاب قبلا در مجلات سپید و سیاه و ایرانشناسی به چاپ رسیده ولی حالا به صورت یکپارچه و به هم‌پیوسته در کتابی که از لحاظ پرداختن به تاریخ ادبیات معاصر ایران مهم و کمیاب است از سوی انتشارات معین منتشر شده. نثر شیرین، درج فهرست اشخاص در پایان کتاب، حروف‌نگاری و صفحه‌بندی مناسب، نقد بی‌غش را به یکی از خواندنی‌های خوب آخر سال تبدیل کرده است. رمان‌نویس ساده‌نگر و رمان‌نویس اندیشمند در اینکه پاموک (نویسنده ترک) را با نام کوچک اورهان بنویسیم یا اورحان، بحثی نداریم. منظورمان همان است که شما هم می‌شناسیدش. او که رمان‌هایش با مشقت و دردسر زیادی در ایران منتشر شده، در این کتاب از تجربه‌های خواندن و نوشتن خود سخن گفته است. پاموک در این کتاب طوری حرف می‌زند که گویی با خودش صحبت می‌کند. نه دستورالعملی می‌دهد و نه کسی یا سبکی را نفی و رد می‌کند. به وفور به نویسندگان گذشته و کتاب‌های کلاسیک معروف ارجاع می‌دهد و برای تشریح مسایل موردنظرش مستقیم به سراغ نظریه‌ها نمی‌رود. او در این کتاب، تجربه نوشتن و جدی گرفتن نوشتن را به‌گونه‌ای بازگو می‌کند که خواه ناخواه می‌فهمیم داستان‌نویسی امری تفننی و از سر سیری نیست و باید همزمان، نوع زیست و نگرش را نیز تنظیم کرد. او همچنین از منابع بسیاری یاد کرده است تا غیرمستقیم بگوید که برای تبدیل‌شدن به یک نویسنده اندیشمند، تنها استعداد و قریحه داستان‌سرایی و اطلاع از فرمول‌های رمان‌نویسی کافی نیست و باید متناوب خواند و خواند. علیرضا سیف‌الدینی که خود هم داستان‌نویس است و هم مترجم آثار ترکی، این کتاب را در 176صفحه ترجمه و از سوی نشر نیلوفر منتشر کرده است. واقعیت رویای من است از بیژن نجدی در زمان حیاتش تنها یک مجموعه داستان منتشر شد با نام «یوزپلنگانی که با من دویده‌اند.» این کتاب در سال 74جایزه قلم زرین جایزه گردون را نصیب خود کرد. بقیه آثار این شاعر و نویسنده لاهیجانی پس از مرگ و به همت همسرش منتشر شد. یکی از این کتاب‌ها مجموعه اشعار اوست که از سال 1380 تا 1390 توسط سه ناشر مختلف به چاپ رسید تا امروز که به نشر مرکز رسیده است. بیژن نجدی چه در شعر و چه در داستان پیرو نوعی رئالیسم و سوررئالیسم بود. از معدود داستان‌نویسان خوبی بود که شعر را هم خوب می‌سرود و یا بالعکس از معدود شاعرانی که خوب هم داستان می‌نوشت. خوبی کتابی که پیش‌رو دارید، این است که به هوای انتشار شعرهایی که قرار است نظر مخاطب را جلب کند، نه درشت‌نگاری کرده و نه بر آن شده تا اشعار را تکه‌تکه و چند کتابی وارد بازار کند. نشر مرکز پیش از این سه مجموعه داستان از بیژن نجدی منتشر کرده بود و به نظر می‌رسد با این کتاب، کارنامه خود را کامل کرده است. خاطرات مسکو؛ عشق ناخواسته خاطرات «اما گرشتین» از زندگی در روسیه دوران استالین و همنشینی‌اش با نویسندگان و شاعران معترض آن روز، شاهدی دیگر بر مصائب روشنفکران روس در دوران دیکتاتوری کمونیسم است. خاطرات او از تبعیدها، ترس‌ها، مهاجرت‌ها و بگیر‌وببندهای آن دوران در کنار همراهی و نزدیکی‌هایش با کسی چون آنا آخماتووا و اوسیپ ماندلشتام، روایتی مستند و پر از نقطه اوج را در برابر خواننده گذاشته است. خاطرات اما گرشتین از آن روزگار پر ارعاب، سال‌ها بعد و زمانی نوشته شد که رژیم شوروی از هم پاشید و او جرات کرد مشاهدات و تجربیاتش را منتشر کند. بخش‌هایی از کتاب که به شرح بازجویی‌ها و تهدیدهای نیروهای امنیتی اختصاص دارد، مطمئنا برای خواننده ایرانی جذاب است. در جایی به‌نقل از دوستش گئورکی که به‌تازگی از زندان رهایی یافته، می‌نویسد: «داشتم از خیابان گورکی رد می‌شدم که یک نفر مرا به نام و فامیل صدا کرد. پشت سرم بود و از من می‌خواست که بایستم. نگاه کردم دیدم همان بازجویم در کولیماست. نمی‌دانم باورت می‌شود یا نه. ولی ما به قهوه‌خانه فیلیپوف رفتیم و سر یک میز نشستیم... او گفت نتوانسته مرا فراموش کند. گفت پاهایش باد کرده و آب آورده و حالا تنها می‌تواند بگوید که کاره‌ای نبوده است. خیلی آنجا نشستیم و او همواره تمام تقصیرها را به گردن دستورات مافوق‌هایش می‌انداخت. پرسیدم آن آب دهان داخل سوپ چطور؟ آن هم دستور مافوق بود؟ گفت می‌دانی؟ آخر تو خیلی سرسخت بودی...» اما گرشتین در «خاطرات مسکو» علاوه بر گزارش شرایط اختناق زمان خود، تصویر جالبی هم از روابط میان ادیبان روس به دست داده است. کتاب با ترجمه احسان لامع در 256صفحه از سوی بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.