روایتی از رمان «نگهبان» نوشته پیمان اسماعیلی
بلایی که سر نگهبان آمد
احمد غلامی
تلاش میکنم برای مزاح و در حد یک پاراگراف، داستانی آپارتمانی را به نثر محمود دولتآبادی روایت کنم. میدانم این تقلید ناشیانه است. «بر جای ایستاده لیوانها، بشقابها نشسته بودند. فنجانهای ریزودرشت با قوارههای جورواجور. زن قدبرافراشته در آشپزخانه اُپن. اما کمرشکسته، خسته، درهمریخته. مرد برخاست. دستبهکمر گرفت. خسته از بزم شبانه. برخاست و کوشید تا بتواند روی پاهای خود قرار بگیرد. اما نشد، نتوانست و بهناچار دست دیگر را ستون دیوار کرد. از بزم شبانه همهچیز درهم بود. چیزی بر جای نمانده. همه تپیده. همه افتاده. زن رد مردش را زد. اتاق را باید سامان میداد. با گونههایی از شرمگداخته، مردش را میپایید. میدانست او چه میخواهد: برجای ایستاده لیوانها، بشقابها نشسته بودند.» پیش از آنکه وارد بحث رمان «نگهبانِ» پیمان اسماعیلی شوم، بدون فروتنی و اغراق بگویم، بخشهایی از رمان نگهبان را دو یا سهبار خواندم تا از زبانش چیزها یاد بگیرم. یاد بگیرم چگونه میشود روی لحظهها تامل و داستان را ریزریز روایت کرد. نویسنده بارهاوبارها نشان میدهد در این کار مهارت بسیار دارد و این توانایی جایی خودش را به رخ میکشد که ناگزیر
است، داستان را در فضایی خالی و یکدست پیش ببرد. دشتِ سوزان جنوب از یکطرف، کوههای پوشیده از برف از سوی دیگر. در این فضای خودساخته، نویسنده ناچار میشود به آدمها و طبیعت نگاهی موشکافانه داشته باشد. او مدام رفتار سیامک، صارم و رازان را بازتکرار میکند و در هر تکرار، کلمات تازهای را در روایتش میگنجاند. این سختکوشی موجب پویایی زبان میشود و کلیشههای زبانی را به عقب میراند. پیمان اسماعیلی، نویسنده خوبی است و قدرت تخیل غریبی دارد که میتواند خالق نوعی ادبیات باشد. آنچه مینویسم شاید برداشت نادرستی از «نگهبان» باشد اما در صادقانهبودن آن تردید ندارم. دلم نمیخواهد سرهمبندی کنم و با مفاهیم کلی و الصاق آنها به داستان، دنیا و آخرت را بخرم. اینکه رمان نگهبان، داستان ترسها و دلهرههای بشری است یا کابوس و هراس بر آدمها و فضای داستان سایه انداخته است، گیرم که اینطور هم باشد، بقیهاش چی؟ برای نقد رمان به احساس خودم و واکنشهایم در برابر داستان پناه میبرم تا راهی برای گذر به نقد باز کنم. اگرچه این شیوه علمی نیست و کمتر جنبه تئوریک دارد اما بیان احساس است و ادبیات هم، همین خلقِ احساسهای تازه است و اگر احساسی
خلق شود، اثر هم میگذارد و برعکس، اگر داستان حس تازهای خلق نکند، عقیم میماند. چرا جلالآلاحمد از عقیمبودگیاش اینطور خشمناک است. و زمین و زمان را بههم میدوزد تا خلق کند، خالق شود تا احساساش تجلی بیرونی پیدا کند. اما داستان «نگهبان» در زبان خلق میشود و نویسنده نشان میدهد در این کار تواناست و همین زبان پاشنهآشیل داستان است. رمان تصاویری دارد که میتوانست تکاندهنده باشد، که نیست و جز یک مورد این اتفاق نمیافتد. فکر میکنم این اعتماد بیش از حد به زبان، کار دست نویسنده داده و او با غفلت از جنس زبانش انتظار خلق تصاویری را دارد که با این زبان ممکن نمیشود و عقیم میماند. مثلا او هرقدر میکوشد با کلمات منحصربهفرد تصویر ادریس را در اتاق سیمانی، هراسانگیز و رعبآور جلوه دهد، چندان موفق نمیشود و آدم را بیشتر یاد آدمخوارهای فیلمهای آمریکایی میاندازد. اصلا آنچه پدر این رمان را درمیآورد، عشق مفرط پیمان اسماعیلی به فیلمهای آمریکایی است. در صورتیکه زبان او اگر قرار باشد به سمتوسوی سینمایی برود که بتواند در آنجا خوش کند، شاید آن سینمای اروپایشرقی است. بگذریم که پیمان اسماعیلی در جاهایی که زبانش
در پی کشف و خلق ادبیات است و در قامت نویسنده ظاهر میشود، تا حدی رشکبرانگیز است. بگذارید همانطور که گفتم مانند خوانندهای علاقهمند با داستان پیش برویم و نقد داستان را بگذاریم برای منتقدان واقعی. با خواندن «نگهبان» احساسهای متفاوتی به سراغم میآید. تا صفحه 40 که خواندم، تصمیم گرفتم کتاب را زمین بگذارم و ادامه ندهم. گفتوگوها و فضاهای ساختگی آغازین رمان پسام میزد. اما خدا را شکر، داستان را ادامه دادم. رمان از صفحههای بعد از این جان گرفت، گفتوگوها پالایش یافت و داستان ضرباهنگی حرفهای به خود گرفت. در داستان غرق شدم، دیگر متن را نمیخواندم. کلمات را میبلعیدم و اگر در آن لحظه کتاب را میبستم و ادامه نمیدادم و کسی نظرم را میپرسید میگفتم: «عالی است!» اوج این مهارت و زیبایی در درگیری سیامک و شکیب است. وقتی که شکیب در تاریکی با چراغقوه بهدنبال سیامک میدود تا او را بکشد. باران بهشدت میبارد و فضا و حادثه و زبان روایت چنان گره جانانهای بههم خوردهاند که بیشک میتوان گفت، از ماندگارترین تصاویر (یا بخشها)ی رمان است. وقتی سیامک، شکیب را توی کانال لولههای نفت میاندازد و جنازهاش را توصیف میکند،
بهقدری اثرگذار است که قهرمانسازی از سیامک در جنگیدن با گرگها را باتسامح قبول کردم و آن را ترفندی برای جذابیت داستان فرض کردم، بهخصوص صحنهای که تبر را در هوا ول میکند و به سینه گرگ مینشیند. اما این روند با فرار سیامک، صارم و رازان برای رسیدن به لاجان تشدید میشود. عدهای جنوبی در تعقیبشان هستند و این تعقیبوگریز سرانجامی جز گلولهخوردن و پرتشدن صارم از کوه ندارد. و سقوط صارم همزمان با سقوط رمان است. حالا رازان (بچه صارم) میماند و سیامک. آنها خودشان را به اتاقک سیمانی میرسانند و پنهان میشوند. جنوبیها هم که گرفتار گرگها شده بودند، از راه میرسند اما سیامک در را باز نمیکند و آنها را با گرگها رها میکند. این صحنه بهشدت داستان «ما سهنفر هستیمِ» داوود غفارزادگان را بهیاد میآورد. البته منظورم نعلبهنعل نیست. بیشتر به شکل کلی و تم داستانی هر دو حادثه، نظر دارم. از زمان گلولهخوردن صارم داستان سینمایی میشود و من با افسوس و ناباوری داستان را میخواندم. ناباوری از اینکه پیمان اسماعیلی چطور دلش آمد این بلا را سر رمان بیاورد. همهاش منتظر بودم این جنگ و گریز با گرگها و آدمهایی که در تعقیب
سیامک بودند دست از سر داستان بردارند و بروند توی فیلمهای مسعود کیمیایی. اتفاقی که بیشتر به درد فیلمها میخورد یا بهتر بگویم از جنس سینماست. و پیمان اسماعیلی از ادریس و لایههای عمیقتر سردخوابی بگوید و داستان را در برهوت بیانتهایی که آغاز کرده رها کند. آخر جنس داستان این را میطلبید، اما متاسفانه سیامک کار را خراب میکند و دست به ایثارگری میزند. «نگهبان» همهچیز را برای رسیدن به یک اثر عالی دارد. آدمهایی که زیر پایشان نفت است. اما همین نفت زندگیشان را سیاه میکند. شکار کبکها و سردخوابی و آدمهای یخزده و پیشمرگها، همهوهمه میتوانستند بیشتر از اینها در داستان سهم داشته باشند. اما نمیدانم چرا نویسنده میرود سراغ چگونگی فرار سیامک از تهران. همه ما پذیرفته بودیم که سیامک آدم کشته و کارش به این برهوت کشیده است. چطور و چگونهاش، اینکه با اتوبوس آمد یا با اسب یا از طریق سنندج آمد یا از مهاباد چه اهمیتی داشت! گور بابای روشنک، ندا و صلاح که هیچ کمکی به سیامک و داستان نمیکنند. کاش بهجای این آدمها بیشتر درباره سیامک میگفت آنهم نه اینقدر کلی. از ادریس میگفت و از صارم و رازان. تنها چیزی که از صارم و
فرزندش، رازان در ذهن ما میماند این است که سربازی ریقو بهاشتباه مادرش را با تیر زده و پدر بعد از انتقام یعنی کشتن سرباز بهناچار فرار کرده. روشن است که رازان تکرار زندگی سیامک است. پیمان اسماعیلی را نمیبخشم، رمان نگهبان را از اوج به هبوط کشاند. ادبیات را با سینما تاخت زد و دلش نیامد خودش را در زبان پنهان کند. دستآخر اینکه جنس هر زبان توانایی بیانی را دارد که به روح آن زبان نزدیک است. به دشواری میشود با نثر محمود دولتآبادی داستان آپارتمانی نوشت و به دشواری میشود با زبان گلشیری داستانهای حادثهای ساخت. شاید این مهمترین اشکال رمان نگهبان است که زبانش در جاهایی که داستان به سوی حادثهسازی (اکشن) میرود، از بیان میافتاد. البته میدانم نمیشود حکم صادر کرد اما این بلایی است که سر «نگهبان» آمده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.