|

همراه با بهرام دبیری در گالری‌های تهران

هنر ناب، در سکوت معنا می‌یابد

مریم امیر فرشی

جمعه سرد. دل گرفته آسمان و هوای مالامال از عطر برف. با بهرام دبیری در آتلیه‌اش قرار گذاشته‌ام؛ آتلیه‌ای در فضایی متفاوت با دیگر فضاهای شهر. از میان باغچه‌ای عبور می‌کنم. حیاط خانه قدیمی‌مان را به یاد می‌آورم و زمستان‌های پربرفی که تا بهار هم تمام نمی‌شد. چندنفری در آتلیه وی حضور دارند. دبیری یک‌راست می‌رود سر اصل مطلب. کمی راجع به برنامه سوال می‌کند و نهایتا دیدار را به نیم‌ساعت بعد در گالری «هرندی» موکول می‌کند. قبل از رفتن از او قول می‌گیرم به گالری‌های دیگری هم سربزنیم. او درگیر کاری است بنابراین، من زودتر راه می‌افتم. با توجه به نزدیکی گالری «آن»، قبل از حرکت به‌سوی گالری هرندی و دیدن آثار علی گلستانه، سری به آنجا می‌زنم: شهر فرنگی از آینه. موشک‌های آینه‌کاری‌شده، تابلو‌هایی از تصاویر مایکل جکسون، مرلین مونرو و یک زن ایرانی، که همگی آینه‌کاری شده‌اند. زیر آنها به فارسی نوشته شده ساخت آمریکا و ساخت ایران. نگاهی شاید اعتراضی با درنظر‌گرفتن زیرپوستی بازار. هدفی در هاله‌ای از ابهام که بخش نگاه زیرپوستی به بازار و نمایشی‌بودن آنها، مفهوم غالب است. مقصد بعدی، گالری هرندی است که مریم فصیحی هرندی اداره‌اش می‌کند؛ در محله دروس. کوچک است، ولی صمیمی. نقاشی‌های گلستانه خیلی بزرگ نیستند و اغلب فروش رفته‌اند. میدان ساعت یزد، کوچه‌های تهران، خیابان‌های شهری در اسپانیا که همگی با مدادرنگی تصویر شده‌اند. گالری در هفته دوم نمایش، شلوغ نیست. به عبارتی غیر از من، بهرام دبیری و همراهانشان، بازدید‌کننده دیگری ندارد. اگرچه در همان نزدیکی این گالری، نمایشگاهی از ویدیو و اجرای هنرمندی معاصر برپاست که بازدید‌کنندگان بیشماری دارد. موضوعی که در نظر هنرمندانی همچون دبیری، میانبری است برای کسب شهرت و محبوبیت. دبیری پس از تاملی مقابل آثار با یک سوال سر حرف را باز می‌کند: «خب حالا شما چه می‌گویید»؟ و من ترجیح می‌دهم سوال‌کننده باشم: «خود شما چه می‌گویید؟» دبیری در یک جمله من را خلع سلاح می‌کند: «من می‌گویم که به دیدن نمایشگاهی آمده‌ای از نقاشی‌های یکی از بهترین نقاشان ایران.» او گفت‌وگو را باهدفی روشن آغاز کرده و اینطور ادامه می‌دهد: «کسی هم نمی‌خواهد که به ایشان توجه کند، وگرنه می‌توانسته. قصه مهم این است که دو گرایش عمده وجود دارد، همیشه هم وجود داشته و چیز تازه‌ای هم نیست، فقط کمی عمیق‌تر شده. یک گرایش انواع حراج‌ها و اسم‌ها و تبلیغات و قیمت و بازار است و در گرایش دیگر، هنر خالص قرار گرفته که خلوت است و صمیمی. گلستانه هنرمندی است که دچار این عوارض نمی‌شود. بدون تبلیغات، بدون جنجال، بدون قیمت‌های عجیب. و الان ما داریم کارهای نقاشی را می‌بینیم که نزدیک به 50سال مشغول فعالیت است. قیمت آثارش را در این نمایشگاه، یک‌ونیم‌میلیون تومان گذاشته؛ در شرایطی که برخی گالری‌های تهران، قیمت‌های عجیب‌وغریب برای آثار هنرمندان جوان می‌گذارند. می‌گویم: «آثار گلستانه در طول این 50سال نوعی مداومت در خود دارد، یک زبان شخصی که خیلی هم تغییر نمی‌کند، بیشتر به‌نوعی مراقبه شبیه است. آدم با نقاشی‌های وی احساس قرابت می‌کند با توجه به پرسشی که من همیشه در مورد هویت در نقاشی داشتم و به نظرم با به‌کار‌گیری نقش‌مایه‌های ایرانی صرفا در نقاشی، اتفاق نمی‌افتد، چیزی که مثل آفت به جان بعضی از نقاشان ایرانی افتاده. اما در برخورد با آثار گلستانه بدون زیاده‌گویی، نوعی ویژگی مشترک سرزمینی و قومی را درک می‌کنیم.» دبیری با طمانینه جواب می‌دهد: «این همان گرایشی است که قبل از انقلاب هم وجود داشت و بعضی به‌عنوان سقاخانه از آن یاد می‌کنند. به‌کار‌گیری بعضی نشانه‌ها که ممکن است بعضا خوب باشند و بعضا کلیشه‌ای، از ویژگی‌های آن است؛ نشانه‌هایی مثل بته‌جقه، ابروی پیوسته، خال بالای لب و متکا و... که هنوز هم استفاده می‌شود. ولی هویت تاریخی، مربوط به درون هنرمند است، نه هیچ عارضه یا نشانه بیرونی، چراکه هنر، خصوصا نقاشی، هنری است جهانی، هنر احتیاج به ترجمه ندارد؛ اگرچه ترجمه شعر کار سختی است. نقاشی، یک تصویر است که از همان ابتدا برای همه مردم جهان، ترجمه شده. اگر شما در این آثار حس سرزمین، یا خاک ایران را دریافت می‌کنید، این امری درونی در این هنرمند است. چیزی که بخواهد از گذشته و سنت آن را تقلید کند، نیست. به‌خصوص توجه به این پرسش که وقتی می‌گوییم سنت، منظور ما کدام دوره و سرزمین است، آیا منظور تنها صفویه یا قاجار است؟ ما درباره بیش از شش هزارسال تاریخ صحبت می‌کنیم، در نتیجه گفت‌وگو از نشان‌کردن یک دوره خاص به‌عنوان هویت که اغلب در هنر سقاخانه یا غیره می‌بینیم، از مقولات چالش‌برانگیزی است که در این سال‌ها مخالف و موافق زیاد داشته.» می‌پرسم: «خود نقاشان سقاخانه، مخالف این موضوع هستند و آثارشان را برگرفته از هویت شکل‌گرفته در بطن مردم می‌شمارند.» جواب می‌دهد: «من درمورد نام خاصی صحبت نمی‌کنم و حتی قصد قیاس نقاشان سقاخانه را هم ندارم در ادامه صحبت شما که گفتید این آثار بدون عنصر مشخصی حس ایرانی‌بودن دارد، به این موضوع اشاره کردم. نقاشی که خالق این آثار است، در این سرزمین رشد کرده، با این فرهنگ، با این بوها، با این چشم‌اندازها. به‌طور طبیعی اگر هر نقاشی در هرجا هست، متعلق به همان مکان است مگر اینکه آثاری را ببینیم که نمونه آن در حال حاضر در گالری‌ها بسیار است و نمی‌دانیم این هنرمند نیویورکی است، اهل چین است، یا جای دیگری. حتی از روی کاتالوگ این نمایشگاه‌ها می‌توان متوجه این موضوع شد.» هنرمندی که با سزان مقایسه می‌شود در یکی از زندگینامه‌های علی گلستانه خوانده بودم که او از شاگردان پتگر بوده، اما دبیری نظر دیگری داشت: «بعید می‌دانم. علی گلستانه همدوره آیدین آغداشلو است و این دو همزمان نقاشی را شروع کردند. اگر من بخواهم در یک مقیاس جهانی به مقایسه علی گلستانه بپردازم، می‌توانم تنها او را با سزان مقایسه کنم که پدر هنر مدرن است. با توجه به قدرتی که در استفاده از خطوط می‌بینیم، سادگی موجود در آثار، درعین استحکامی که در آنها هست فضا‌ها، حجم‌ها و فاصله‌های به کار رفته در آثار بدون اینکه دچار هیچ نوع تصنعی شود، دارای نوعی حس و شعور بصری بسیار مقتدر و نفیس است. پیکاسو جمله‌ای دارد که می‌گوید، اثر هنری مهم نیست، افسانه اثر هنری مهم است. علی گلستانه برای خود یک افسانه است. در تنهایی‌ای که در آن، زندگی می‌کند. نه اهل مصاحبه است، نه اهل سروصدا، تنها به کارکردن مشغول است و این مساله مهمی است. در دورانی که همه از طریق شلوغ‌بازی و جنجال، اسمشان را مطرح می‌کنند. در نتیجه آن چیزی که ذات هنر است و در خلوت اتفاق می‌افتد، هم در هویت علی گلستانه وجود دارد وهم در آثارش قابل‌رویت است.» هنرمند بی‌ادعا تکنیک این مجموعه آثار گلستانه، مدادرنگی است. به نظرم شاید استفاده از روش دیگری به انتقال بهتر مفهوم موردنظر نقاش کمک می‌کرد و میزان تاثیر‌گذاری بر مخاطب کاملا عوض می‌شد؛ نه از وجه ارزشی بلکه به لحاظ میزان تاثیر‌گذاری. اما دبیری باز هم مخالف است: «آیا می‌توانیم شکل دیگری را به حافظ برای انتخاب لغات پیشنهاد کنیم، که مثلا اگر این‌جوری شعر می‌گفتی، بهتر بود؟» او در ادامه به مسیر اولیه گفت‌وگو بازمی‌گردد: «همان‌طور که می‌بینید در این نمایشگاه 80درصد آثار به‌فروش رفته به دودلیل، یکی به‌دلیل دوست‌داشتنی‌بودن آثار و خوب‌بودنشان. دوم اینکه هیچ توهم و ادعایی در این کارها نیست. بعضی‌ها هستند که از راه قیمت‌گذاری می‌خواهند کارشان را مهم جلوه دهند. گلستانه از این آسیب برکنار است. برای او مهم است که مردم عادی آثارش را در خانه خود داشته باشند. این صمیمیتی است که هم در تکنیک او وجود دارد هم در رفتار او و هم در زندگی بی‌ادعا و کناره‌گیری‌اش. بعد از تحریر گالری‌گردیمان که تمام شد فهمیدم که دبیری خود نمایشگاهی انفرادی از نقاشی‌ها و طراحی‌هایش، درپیش دارد. گالری نگاه واقع در لواسان از امروز میزبان آثار این هنرمند خواهد بود. این نمایشگاه تا 20 اسفند در لواسان، ابتدای بلوار اصلی، خیابان شکوفه، خیابان نگار، انتهای کوچه گلزار، پلاک 32 دایر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.