|

«احمد جلیلی»، رییس منتخب انجمن علمی روانپزشکان ایران در گفت‌وگو با «شرق»:

نویسندگان سریال‌های «سیما»، واژه «روانی» را معادل «ناسزا» به کار نبرند

زینب همتی

شاید امروزه باور این امر برایمان مشکل باشد که در قرون وسطی، کشیشان شش‌میلیون‌ بیمار روانی را سوزاندند تا ارواح خبیثه را دفع کرده و جامعه را از شر این بیماران رها سازند. از قرن 19میلادی به بعد، بیماری‌های روانی تعریف شد، اما هنوز هم اکثریت قریب ‌به‌اتفاق افراد جامعه حتی افراد تحصیلکرده مسایل روانی را به جای آنکه مربوط به حوزه پزشکی قلمداد کنند با معادل‌گرفتن «روان» با «روح»، آن را به حیطه ماوراءالطبیعه برده و از دسترس امور پزشکی خارج می‌کنند. این در حالی است که بیماری‌های روانی نیز همچون دیگر عرصه‌های پزشکی قابل پژوهش، مطالعه و معالجه‌اند. برپایی چهارمین همایش سلامت روان با عنوان «چالش‌های سلامت روان و غفلت همگانی» که ششم اسفند در تهران برگزار شد، فرصتی مناسب ایجاد کرد تا با دکتر «احمد جلیلی»، رییس منتخب انجمن علمی روانپزشکان ایران گفت‌وگو داشته باشیم. وی از دلایل غفلت در حوزه روانپزشکی و سلامت روان گفت و البته از ضرورت پیشگیری در این حوزه و در آخر بر نقش رسانه‌های گروهی در ارتقای سلامت جامعه تاکید کرد و گفت که برنامه‌سازان تلویزیون باید در فیلم‌های خود به‌جای تبعیت از فرهنگ عامه که در آن نگاه تحقیرآمیزی به بیماران روانی می‌شود، یک گام جلوتر از فرهنگ مردم حرکت کرده و نقش هدایت‌کننده و آموزشی داشته باشند. ادامه این گفت‌وگو را در متن زیر دنبال کنید. ‌‌‌ ‌ جناب دکتر عنوان همایش امسال سلامت روان «چالش‌های سلامت روان و غفلت همگانی» است، ریشه این غفلت را در جامعه چه می‌دانید؟ ریشه غفلت، نداشتن شناخت از این بیماری‌هاست. اول مرز قایل‌نشدن میان روان و روح و دوم شناخت نداشتن از بیماری‌های روانی و ترس از انگ دیوانه است - عنوانی که بهتر است به هیچ‌وجه استفاده نشود- که بیشتر مانع مراجعه به پزشک از سوی فرد بیمار و دوری اطرافیان از وی می‌شود. اشکالی که در شناخت بیماری‌های روانی ایجاد شده از اسم روان شروع می‌شود. در ادبیات، تاریخ و فرهنگ ما معمولا دو واژه روان و روح معادل هم به کار می‌روند اما در حوزه پزشکی مساله روان و روح دو مقوله متفاوت است. روان حاصل فعالیت سیستم عصبی ماست. اختلالات روانی وقتی به‌وجود می‌آید که در موادی که سلول‌های مغز به آن نیاز دارند، ‌ترشح زیادتر یا کمتر از حد طبیعی بوده و درنتیجه‌ تنظیم مواد در مغز دچار اختلال شود. در چنین حالتی بیمار دچار بیماری‌های روانی از قبیل افسردگی، روان‌پریشی، اضطراب، وسواس و... می‌شود. اما روح در حوزه متافیزیک جای دارد و حیطه مطالعه آن نه کار پزشک که بر عهده فلاسفه و کارشناسان مذهبی است. جامعه نیز از بیماری‌های روانی شناخت ندارد که بخشی از دلیل آن به موضوع روشن‌نبودن مرز روان و روح بازمی‌گردد. عموم مردم بیمار روانی را فردی تلقی می‌کنند که حرکات عجیب‌وغریبی دارد و حرف‌های نامربوطی می‌زند و تماس او با واقعیت قطع شده است. این در حالی است که 20 تا 25درصد افراد جامعه به بیماری‌های روانی از قبیل افسردگی، اضطراب و... دچار هستند و کمتر از یک‌درصد این افراد مبتلا به پسیکوتیک یا سایکوتیک (روان‌پریشی) با علایم توهم و هذیان هستند. اما نبود شناخت از این بیماری‌ها سبب شده وقتی به فردی گفته می‌شود که به روان‌پزشک مراجعه کند، می‌گوید، مگر من دیوانه‌ام! این مساله متاسفانه یکی از عمده‌ترین چالش‌های سلامت روان به‌شمار می‌رود. ‌ در مباحث پزشکی به‌ویژه روانپزشکی تاکید بر پیشگیری است. تا چه اندازه می‌توانیم از ابتلا به بیماری‌های روانی در جامعه‌مان پیشگیری کنیم؟ پیشگیری در حوزه روانپزشکی در سه‌سطح قابل طرح است. پیشگیری اولیه شامل تمام اقداماتی است که در حوزه دولت، ‌ارگان‌ها و نهادها صورت می‌گیرد و سبب کاهش بروز بیماری‌های روانی می‌شود. این سطح از پیشگیری در مسوولیت یک وزارتخانه یا یک نهاد به تنهایی نبوده، بلکه مربوط به گردش کار کشور است. این سطح از پیشگیری به ارتباط مردم با دولت و دولت با مردم و مردم با یکدیگر مربوط است. وضعیت اقتصاد، فرهنگ، اجتماع، ‌حوادث طبیعی، آلودگی‌های زیست‌محیطی به ویژه آلودگی هوا، مشکلات اقتصادی از قبیل تورم، بیکاری، سوء‌استفاده‌های اقتصادی و سوء‌مدیریت‌ها در سطح کشور و به‌دنبال آن انتشار اخبار مربوط به آن و درنهایت رها شدن موضوع بدون دستیابی به نتیجه‌ای خاص، همگی در موثر یا کم‌اثر بودن پیشگیری در حوزه سلامت روان موثر‌ هستند. برای توفیق این مرحله از پیشگیری، بسیاری از مسایل در یک جامعه باید به سامان برسد. این حوزه در اختیار روانپزشکان نبوده و مساله‌ای کلان در سطح کشور است. پیشگیری در سطح دوم (ثانویه) مربوط به زمان طلایی شناسایی و تشخیص بیماری روانی است. در صورتی‌که بیماری‌های روانپزشکی به‌موقع تشخیص داده شوند نه‌تنها می‌توان از مزمن‌شدن بیماری جلوگیری کرد، بلکه می‌توان با دیدی همه‌جانبه از ابعاد روانی، اجتماعی و تربیتی نسبت به درمان بیماران اقدام کرد؛ چون همان‌طور که می‌دانیم، بسیاری از بیماری‌های روانپزشکی با علایم روانپزشکی ظاهر نمی‌شوند که در اغلب موارد بیماران با شکایت از دردهای جسمانی مانند سردرد، قلب درد، درد در ستون فقرات و... به پزشکان مراجعه می‌کنند. این افراد که اغلب مضطرب هستند با علایمی از قبیل اختلال در خواب، ‌اشتها، کمبود و اختلال انرژی و کاهش یا افزایش ناگهانی وزن به پزشک و غیرروانپزشک مراجعه می‌کنند. تمام تاکید روانپزشکان بر پیشگیری در سطح دوم است که باید با آموزش به مردم به آنها این پیام را بدهیم که در صورت مشاهده علایم فوق هرچه سریع‌تر به روانپزشک مراجعه کنند. تربیت روانپزشکان متناسب با جمعیت کشور، افزایش کلینیک‌های سرپایی، افزایش تعداد تخت‌های بستری متناسب با جمعیت کشور، فراهم‌آوردن امکانات درمانی به میزان کافی، تدارک تیم روانپزشکی شامل روانپزشک، روانشناس بالینی، مددکار اجتماعی، روان‌پرستار و سایر افراد مورد نیاز در تیم درمان متناسب با تقاضای جامعه از جمله مباحثی است که در سطح دوم پیشگیری سلامت روان می‌گنجد و تنها حوزه‌ای است که دولت‌ها و انجمن‌ها می‌توانند در آن مانور زیادی دهند و اثربخش باشند. پیشگیری در سطح سوم مربوط به درمان و توانبخشی بیماران روانی است که بیماری‌شان مزمن شده است. باید سعی کرد با حداکثر توانبخشی آنها را به فعالیت روزمره بازگرداند تا از انهدام و زوال شخصیت آنها جلوگیری شده و از جامعه حذف نشوند. با توجه به این توضیحات باید گفت، عمده غفلت‌ها در سطح دوم پیشگیری‌ها اتفاق می‌افتد. ‌ با توجه به اینکه حدود 25درصد افراد جامعه به بیماری‌ها و اختلالات روانی دچار هستند، آیا در وزارت بهداشت بخش خاصی برای ساماندهی بیماران روانی اختصاص یافته است؟ در وزارت بهداشت باید ساختاری در سطح معاون بهداشت روان وجود داشته باشد که متاسفانه این معاونت هنوز شکل نگرفته است. ساختار موجود این وزارتخانه با وجود تمام تلاش‌های صمیمانه برای رسیدگی به امور بهداشت روان، کوچک‌ و محدود بوده و قادر به انجام امور بزرگ نیست. ‌ با توجه به اینکه در همایش‌های سلامت روان در کنار نام‌هایشان شاهد واژه «رسانه» هستیم، بفرمایید، رسانه‌ها به‌ویژه رسانه‌های تصویری همچون صداوسیما تا چه اندازه در امر توجه به سلامت روان و آگاهی‌بخشی به مردم طی سال‌های اخیر توفیق داشته است؟ این رسانه هم دارای نقاط قوت و هم نقاط ضعف است. نقاط قوت آن مربوط به اقدامات انجام‌شده در ارتباط با برنامه‌های سلامت‌محور با حضور روانپزشکان طی 10، 15سال اخیر در این رسانه است که باعث افزایش آگاهی مردم در حوزه شناخت بیماری‌های روانی و نقش و اهمیت سلامت روان می‌شود. اما در مساله انگ‌زدایی، صداوسیما به‌ویژه در حوزه فیلم و سریال از عملکرد مناسبی برخوردار نبوده است. پخش فیلم‌ها و سریال‌هایی که در آن شخصیت‌ها یکدیگر را با عناوین روانی و الفاظ مشابه مورد اهانت قرار می‌دهند، باعث شده روانی‌بودن در جامعه معادل ناسزا به کار برود، نه یک بیماری. این در حالی است که اگر به این مساله توجه کنیم که روان عبارت است از فعالیت مغز، پس وقتی فردی دچار بیماری روانی می‌شود، تفاوتی با بیماری قلبی، ریوی، گوارشی و... ندارد. با این حساب روانی بودن باید به‌عنوان یک اصطلاح پزشکی معادل ریوی‌بودن، قلبی‌بودن و گوارشی‌بودن تلقی شود. در همین ارتباط از نویسندگان سریال‌ها انتظار می‌رود به جای آنکه دنباله‌روی فرهنگ‌ معیوب جامعه باشند، نقش هدایت‌کننده و آموزنده داشته باشند. ‌ حضور نمایندگان رسانه‌ها در همایش سلامت روان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ با هدف تعامل با نمایندگان رسانه‌های گروهی اعم از خبرنگاران، گزارشگران، تهیه‌کنندگان و فیلمسازان از این گروه‌ها برای شرکت در این همایش دعوت شد که خوشبختانه همایش مورد استقبال آنان قرار گرفت و امید می‌رود تاثیر مثبت آن را در آثار این افراد شاهد باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.