مذاکره برای حل منازعه
حسین دهشیار . استاد دانشگاه
رفتار بازیگران در صحنه بینالمللی، ریشه در مجموعهای از مولفهها دارد. ماهیت جهتگیری و شدت رفتارها از ظرفیت تجزیهوتحلیل و شناخت کرانمندی برخوردار هستند. با درنظرگرفتن این واقعیت که ریشهها و بنیانهای حیاتبخش رفتارها، اساسا از خصلت دگردیسی بهرهمند هستند، پرواضح به چشم میآید که امکان تغییر در جوهره رفتارها را کاملا طبیعی ترسیم کنیم. با وقوف به این مهم که رفتارها، هویت تابع را دارا هستند و جایگاه مستقل را برای آنها نباید طراحی کرد متوجه میشویم که چرا تغییر و تحول در تمامی قلمروها بدون توجه به مکان، زمان و موضوع، واقعیتی اجتنابناپذیر و دایمی است. بازیگرانی که در قالب تعاملات خصمانه به ساماندهی روابط میپردازند دو گزینه در برابر دارند؛ این امکان را دارا هستند که به تشدید خصومتها دامن بزنند و از سویی دیگر از این قابلیت برخوردار هستند که حلوفصل منازعه را پی بگیرند. هرگاه دو سوی منازعه به این جمعبندی برسند که مدیریت بحران در چارچوب گزینه مذاکره باید دنبال شود به ضرورت باید در مسیری مشخص حرکت کنند. سازه هر منازعه بدون توجه به اینکه بازیگران درگیر، چه جایگاهی را دارا هستند و کدامین اهداف را پی میگیرند،
دارای سه جنبه است. این به آن معناست که در شکلگیری هر منازعهای یکی از سه عنصر «منفعت»، «درک»و «ایدئولوژی» از تاثیرگذاری فزونتری برخوردار است. پس برای حل هر منازعهای ابتدا بازیگران درگیر در بحران باید مشخص کنند که علت اساسی و کلیدی مناقشه چیست و بهدنبال اتفاقنظر در این مورد، تلاش را بر این قرار دهند که ریشه بحران را قطع کنند. هرگاه بازیگران با رفتارهای خود در صحنه بینالمللی، در مسیر دستیافتن به نتایج ناهمگن (تفاوت در منافع) گام بردارند انتظاری جز بهصحنهدرآمدن منازعه را نباید داشت. هرچه گستردگی ناهمخوانی پیامدهای موردنظر بازیگران فزونتر باشد، مناقشه شدیدتر و عمیقتر خواهد بود. اگر دو کشوری که درگیر بحران هستند به این باور دست یابند که باید به حلوفصل منازعه بین خود بپردازند باید در این مسیر گام بردارند که ناهمگنی بین نتایج مطلوبنظر خود در صحنه بینالمللی را تا حد ممکن کاهش دهند. برای اینکه ذهنیت حلوفصل بحران، موفقیت را تجربه کنند بازیگران باید رفتار مبتنی بر حاصلجمع جبری صفر (رقابت صِرف) در روابط بین خود را به کناری بگذارند و پیامدها و نتایجی را در رابطه با یکدیگر دنبال کنند که در شکل حداقلی
آن تعاملات ترکیبی (رقابت در کنار همکاری) و در شکل حداکثری آن تعاملات مبتنی بر حاصلجمع جبری مثبت (همکاری محض) را مطلوب بیابد. مناقشاتی که ریشه در ناهمگنی پیامدهای (تفاوت منافع) موردنظر بازیگران دارد تنها هنگامی بهطورواقعی و دایمی حلوفصل میشوند که دوطرف منازعه، تعریف متفاوتی از منافع ملی را در رابطه با یکدیگر به صحنه آورند. تا زمانیکه این مهم حیات نیابد هر نوع مذاکرهای تنهاوتنها منافع بازیگر توانمندتر، نافذتر و برخوردار از جایگاه رفیعتر در عرصه بینالمللی را تامین خواهد کرد. منبع دیگر حیاتبخش منازعه بین کشورها، فهم متفاوت آنان است. برخلاف بحرانهای بین بازیگری که برخاسته از ناهمگنی نتایج و پیامدهای موردنظر طرفین منازعه است، گاهی منازعات بین بازیگری به جهت پایبندی طرفین مناقشه به شیوههای متفاوت برای رسیدن به اهدافی است که کشورها در رابطه با آن اهداف، اشتراکنظر دارند. اما بهدلیل اینکه بازیگران فهم متفاوتی نسبت به جهان دارند، شیوههای متمایزی را برای تحقق اهداف مطرح میکنند. تفاوت شناختی کشورها بهطورکلی دو گزینه را محتمل میسازد. یک سوی طیف منازعه، مطلوبترین گزینه برای تحقق اهداف مشترک را همکاری
ترسیم میکند درحالیکه بازیگر واقعشده در سوی دیگر طیف، رقابت را گزینه غایی مطرح میکند. برای حلوفصل مناقشاتی از این دست، بازیگران باید تلاش را بر این قرار دهند که تفاوت شناختی را به حداقل برسانند. بحرانهایی که منشأ در فهم متفاوت بازیگران دارند از نوع «منازعات نرم» هستند و استعداد فزایندهای را برای حلوفصل به صحنه میآورند. این امکان نیز هست که سرچشمه بحران بین بازیگری، تمایز ایدئولوژیک باشد. جهانبینی متفاوت کشورها به جهت اینکه مدلهای ذهنی متمایزی را شکل میدهد، مناقشات شدیدی را در رابطه با سیاستها، اهداف و تاکتیکهای عملیاتی بین بازیگران به وجود میآورد. حلوفصل بحرانهایی که ماهیت ایدئولوژیک دارند بسی مشکل است مذاکرات برای حلوفصل بحران بین طرفین درگیر در یک منازعه ایدئولوژیک، به جهت اینکه بازیگران اساسا اعتبار فزایندهای برای گزینه رقابت قایل هستند و گزینه همکاری را هزینهآور تشخیص میدهند، نهایتی جز حاصلجمع جبری صفر را رقم نخواهد زد. با درنظرگرفتن تمامی نکات روی طیف مذاکرات، مناقشات «بینبازیگری» که ریشه در تفاوت شناختی دارند بیشترین استعداد را برای حلوفصل و منازعات برخاسته از تفاوتهای
ایدئولوژیک و کمترین استعداد را برای مصالحه به صحنه میآورند. در حدفاصل این دو، پرواضح است که مناقشات برخاسته از تفاوت منفعتی قرار میگیرند که امکان حلوفصل آنها تنها هنگامی امکانپذیر میشود که محاسبات بازیگران درگیر در بحران، آن را دیکته کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.