گزارش نشست نقد و بررسی کتاب «درسنامه الاهیات مسیحی» با حضور شهرام پازوکی
کتابی جامع در گستره فراخ ادیان
هادی مشهدی
ویرایش پنجم کتاب «درسنامه الاهیات مسیحی»، به همت دانشگاه ادیان و مذاهب، چاپ و منتشر شده است. این اثر بر خلاف چاپهای پیشین، در دو جلد عرضه شده است. درسنامه الاهیات مسیحی یکی از معتبرترین منابع درسی در حوزه تئولوژی است که به همت آلیستر مکگراث نوشته شده است. این کتاب را بهروز حدادی، محمدرضا بیات، وحید صفری، علی شهبازی، اعظم مقدم و کوثر طاهری به فارسی برگرداندهاند. درسنامه الاهیات مسیحی، سهشنبه 26آذر، در مرکز فرهنگی شهر کتاب، با حضور شهرام پازوکی، بهروز حدادی، علی شهبازی و همایون همتی نقد و بررسی شد. جامع، علمی فرمال حدادی ذکر چند نکته را درباره کتاب و مولف آن، ضروری دانست. وی در اینباره تصریح کرد: اولین موضوع حایزاهمیت، زندگی شخصی مولف است. فعالیتهای مکگراث، متمرکز در رشته علوم طبیعی بوده است و نه الاهیات مسیحی؛ او ریشه الحادی داشته و بعدها به این حوزه متمایل شده است؛ حال آنکه بسیاری افراد شاخص در این حوزه، رویکردی عکس او داشتهاند. مکگراث، محقق، مدرس و نویسنده چیرهدستی است، اما با توجه به پیشینه علمی و اعتقادی وی، توقع اینکه الاهیدانی ترازاول باشد، بیجاست. اما چندین نقطه قوت در
کار او وجود دارد که بسیاری از الاهیدانان چیرهدست، از آن عاری هستند؛ اول اینکه مکگراث، مدرسی قوی است و در مناظرات بسیار خوب عمل میکند. دیگر اینکه او بهواسطه قدرت در نویسندگی، در طرح مباحث خود قدرتمند است. این رویکرد به یکی از نقاط قوت این کتاب نیز بدل شده است؛ مقدمات به دقت و ظرافت طرح شده و مطالعه آن برای دانشجویان آسان شده است. رویکردهایی مبتنی بر ادب آکادمیک! شهبازی نیز نکاتی در شرح مزایا و محاسن رویکردهای مولف و پیشینه فعالیت او و هم اثر مورد بحث، بیان کرد. وی گفت: مکگراث را میتوان مورخ دانست؛ کیفیت آثار او در این حوزه، شاهد بر احاطهاش به تاریخ دین هستند. از دیگر سو، میتوان او را یک فیلسوف دین دانست؛ آثار مکگراث، در حوزه فلسفه دین، جایگاه خود را یافته و همواره موثر بودهاند. مکگراث را دفاعیهپرداز دین در مقام متکلم، یا الاهیدان مسیحی نیز میتوان نامید. نقش او در این حوزه موثرتر و ادب آکادمیک وی کاملا نمایان است. تنوع و نقصان! همتی ضمن اشاره به دیگر منابع موجود در حوزه الاهیات مسیحی، در شرح اهمیت کتاب مورد بحث، تصریح کرد: کتابهای زیادی در این حوزه، به
زبانهای مختلف، نوشته شده است، اما هیچیک محبوبیت و توفیق این اثر را نداشتهاند. اساتید و صاحبنظران مراکز علمی و پژوهشی و هم دانشگاههای متعدد، بهویژه دانشگاههای آلمانیزبان این معنا را تایید کردهاند. سهویژگی عمده در شخصیت مولف، توفیق او در این امر و مزیتش نسبت به دیگر محققان و مولفان این حوزه را سبب شده است؛ اول اینکه مکگراث، خود، الحادش در جوانی را یادآور شده است؛ سابقه گرایش به مارکسیست دارد و بیخدایی را زیسته است. دیگر اینکه او جامع علم است؛ دکترای زیستشناسی ملکولی دارد، در حوزه علوم طبیعی متخصص است و در عین حال الاهیدان. شخصیتهایی جامع چون او، در دنیا محدود هستند. سوم اینکه وی متکلمی پرشور و غیرتمند است و در صحنههای فکری، فرهنگی و روشنفکری جامعه خود حضور دارد. مناظرات او با ملحدان این ویژگیاش را تایید میکنند. مناظرات مکگراث، با روشنفکران ملحد یا متفکران دیگر سنتهای دینی، باعث پختگی او شده است؛ او با «دنیل دنت» و «سم هریس» که هر دو از ملحدان معاصر هستند و دو عضو معروف «بیخدایی جدید» نیز مناظره داشته و با متانت، صبوری و بردباری با ایشان بحث کرده است. این سه ویژگی کمتر در یک فرد جمع
میشود. مکگراث نزدیک به 40اثر نوشته است. او در برخی سخنرانیهای گیفورد حضور داشته است، که تنها متفکران ممتاز به آنها دعوت میشوند. وی بهدنبال فعالیتهای متعدد در حوزه الاهیات مسیحی، جوایز و نشانهای زیادی اخذ کرده است. همتی در شرح برخی ویژگیهای کتاب درسنامه الاهیات مسیحی افزود: بخش اول کتاب در ترجمه فارسی، با نگاهی تاریخی، به نضجگیری و ظهور مسیحیت، بهویژه چهار قرن آغازین آن، نوشته شده است. این عصر، «عصر آباء» یا «پدران کلیسا» نام دارد که از «ژوستین شهید» و «سن برنارد» آغاز و به «آگوستین قدیس» ختم میشود. این قسمت قویترین بخش این کتاب است؛ توام با گزارشهای مستند، مفصل، دقیق و تشریحی از نظرات و دیدگاههای پدران کلیسا. مولف پس از آن، به قرون وسطا پرداخته و بحث خود را با «توماس آکویناس» ختم کرده است. پس از این مباحث، دوره «دینپیرایی» یا اصلاحات طرح شده است. از آنجا که مولف، خود پروتستان است، به دقت مضاعف این قسمت را نگاشته است. او آثار دیگری در این حوزه نیز نوشته است. پس از آن، دوره مدرن و معاصر، مورد بحث این اثر است که نقدهای من به مولف، بیشتر متوجه این قسمت از کتاب اوست. جلد اول پس از طرح مباحث
«الاهیات پویش» به پایان میرسد. وی ضمن تاکید بر چرایی ترجیح در استفاده از اصل برخی واژگان بر معادل فارسی آنها، نقدهای خود را تشریح کرد و گفت: جلد دوم، از بحث «خدای شخصوار» یا «خدای متشخص» و «خدای غیرشخصوار» آغاز میشود و با الاهیات فمینیستی ادامه مییابد. وسعت آثار فمینیستها در حوزههای مختلف حیرتانگیز است. اما مکگراث در زمینه الاهیات فمینیستی، بسیار محدود و گذرا و هم نارسا بحث کرده است. در این کتاب نقلقولهای محدودی از آثار تئولوگهای فمینیست ارایه شده است. حال آنکه قسمتهای مربوط به آیینها و آموزههای مسیحی، از جمله تثلیث، تلقی از کلیسا، آمرزش و سلسلهمراتب کلیسا، گاه بیهوده به درازا کشیده است. در مقابل، مباحث مهمی چون الاهیات زیستمحیطی که مولف خود در این حوزه متخصص است، به قدر کفایت تفصیل نیافته یا اصلا طرح نشده است؛ از جمله دیگر نقایص اینچنینی کتاب، میتوان به فقدان برخی مباحث در الاهیات مسیحی معاصر، چون الاهیات سکولار، اشاره کرد. مضطرب، اما خواندنی! پازوکی ارایه تعریفی اجمالی از تئولوژی و الاهیات مسیحی را ضروری دانست و در اینباره گفت: مسیحیت در ذات خود، دینی طریقتی و عرفانی
است؛ یعنی اگر سهگانه مشهور عرفای ما، شریعت، طریقت و حقیقت را مدنظر داشته باشیم، میتوان گفت یهودیت، دینی شریعتمحور است، مسیحیت، طریقتمحور، و به معنایی، اسلام دارای بعد سوم. عرفانمحوری مسیحیت، کاملا در تاریخ الاهیات مسیحی مشهود است؛ در بررسی این تاریخ تا انتهای دوره مدرسی، درمییابیم که چگونه بعد عرفانی یا طریقتی مسیحیت، بهتدریج ضعیف میشود و بعد نظری آن قوت مییابد؛ درواقع بعد معنوی آن، به بعد کلامی بدل میشود. به نحوی که میتوان گفت هیچ دینی به قدر مسیحیت در مباحث اعتقادی و کلامی بحث نکرده و متعرض آرا و اقوال مختلف واقع نشده است. وی تاکید کرد: تئولوژی مسیحیت، به اندازه فقه یهودیت قوت دارد. به نحوی که وقتی در قرن چهارم، مساله راستدینی، سنت و بدعت اهمیت یافت، مسیحیت به دینی کلامی بدل شد. در این قرن، بهتدریج، جنبه عرفانی مسیحیت، به سمت کلام و الاهیات از بعد عملی، به بعد نظری سوق یافت. از اینروی الاهیات مسیحی در ابتدا، عرفانی است و این رویکرد تا دوره آباء نیز ادامه یافته است. تئولوژی مسیحی، تاریخ تبدیل یک سنت دینی عرفانی است، به یک سنت کلامی. واژه تئولوژی را اگر به اختصار ترجمه کنیم، «علم خدا»
میشود که با برداشت ما، مطابق عرف اسلامی، متفاوت است؛ در اینجا مراد، علم ما به خداست. با توجه به وسعت معنایی این کلمه، برگردان آن به علم کلام نیز ناقص بهنظر میسد. کلام یکی از مباحث تئولوژی است. بهتصور من، عالمان به عرف معارف اسلامی، به دقت دریافته بودند که تئولوژی، به کلام، تعبیر و تفسیر و معنا نمیشود و میتوان گفت در اسلام، علمی با این عنوان نداریم. پازوکی بر تفاوت معنای واژه تئولوژی با میتولوژی نیز تاکید کرد و افزود: اولین مساعی متالهین و الاهیدانان مسیحی، در پی بازنمایی تفاوت میان تئولوژی و میتولوژی است؛ ایشان در پی تفکیک خدای مسیح، از خدای رومیها و یونانی بودهاند. واژه تئولوژی، به دلیل غلبه بعد عرفانیاش، تنها به خدا اطلاق میشده است، اما بهتدریج به علم مقدس تعبیر شده است. در این مسیر، مسیحیت تقریبا از حیث عملی خود تهی شده است؛ در واقع ارتودکسی و راستکیشی مسیحیت، در تئولوژی آنچنان غلبه کرده که تقریبا جایی برای زندگی مسیحی باقی نمانده است. وی در انتها به ذکر برخی ویژگیهای کتاب پرداخت و تصریح کرد: فصول مربوط به دوره اصلاح دینی، رفتهرفته شکل و صورتی دیگر یافتهاند؛ در واقع این فصول، دغدغههای
مولف را بر اساس سوابقی که از او یاد شد، بازتاب میدهند؛ از این پس لحن کتاب نیز عوض میشود و گویی مولف در جوشوخروش است تا از سویی، مبانی اعتقادی مسیحیت را نجات دهد و از دیگر سو دغدغههای عالم مدرن و اشراف خود بر آنها و رویکردهایش در مواجهه با آنها را بازگوید. از اینرو مباحث این فصول بسیار متنوع است. میدانیم که عالم مدرن، در غرب تحقق یافته و حتما مسیحیت در آن نقش داشته است. مباحث متعددی در طرح چگونگی سکولار و عرفیشدن مبانی مسیحیت در بستر مدرنیته، مطرح شده است. گاه بخش دوم کتاب، در قیاس با بخش اول آن مضطرب میشود؛ اما خواندنی است. در مورد ترجمه، بهنظر میرسد آنچه در جلد اول صورت گرفته، پختهتر است. جلد دوم، نیازمند ویرایش است؛ برخی جملات نقص دارند؛ اصطلاحات قدری شتابزده ترجمه شدهاند و گاه جملات بهلحاظ مضمونی، اشکالاتی دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.