|

بازخوانی کارنامه دانشمند ایرانی «آپولو-۱۱»

پشت‌پرده فتح ماه

گروه علم: آبان سال‌جاری استاد «ابوالقاسم غفاری» از استادان مسلم ریاضی و فیزیک ایران که سال‌ها در بهترین دانشگاه‌های دنیا مشغول تحقیق و تدریس بود، درگذشت. وی به‌رغم جایگاه رفیع در محیط آکادمیک و دانشگاهی، برای هموطنان ایرانی‌اش چندان شناخته‌شده نبود؛ به‌ویژه در داخل کشور. به همین مناسبت با همسر (میترا غفاری) و دختر ایشان (ویدا غفاری) گفت‌وگو کردیم تا شما را با نقش دانشمندان برجسته ایران در یکی از برجسته‌ترین نهادهای علمی و تحقیقاتی دنیا آشنا کنیم. با تشکر از آنها که به‌رغم سوگواری در غم از دست‌دادن عزیزترین فرد زندگی‌شان، برای این گفت‌وگو نیز وقت گذاشتند. توجه شما را به این گفت‌وگو جلب می‌کنیم. ‌‌‌ ‌ زمانی که آقای دکتر به خارج از کشور رفتند، شرایط مثل امروز نبود و خروج از کشور چندان هم راحت نبود. آقای دکتر در آن زمان با چه مشکلاتی مواجه بودند و چه راهکارهایی را برای مقابله با این مشکلات پیش گرفتند؟ ویدا غفاری: ترک‌کردن ایران برای پدرم در دهه 1920 بسیار سخت و با مشکلات بسیاری همراه بود. در اولین سفر او مجبور می‌شود ابتدا با کشتی از بندرانزلی به روسیه برود. در آن زمان «یمین اسفندیاری» سفیر ایران در روسیه بود و به پدرم و دیگر دانشجویان بورسیه بسیار کمک کرد. در ادامه آنها با ماشین از روسیه به ترکیه رفته و از آنجا نیز به فرانسه رفتند. این سفرها روی‌هم‌رفته نزدیک به دوماه طول کشید. ‌ چه شد که به ناسا رفتند؟ میترا غفاری: هرساله یک کنگره بین‌المللی در یکی از شهرهای اروپا یا آمریکا برگزار می‌شد که آقای دکتر هم در آن زمان، در این کنگره‌ها شرکت می‌کرد. آقای دکتر از سال 1950 که این کنگره در دانشگاه هاروارد برگزار شد تا سال 1972 که در ونکوور کانادا برگزار شد، همیشه در این کنگره‌ها شرکت می‌کرد. آشنایی آقای دکتر با این موضوعات، از این کنگره‌ها شروع شد. سال 1956 که آقای دکتر به آمریکا آمد، به اداره استاندارد آنجا رفت و در آنجا با شخصی به نام دکتر «هیو درایدن» (معاون پیشین ناسا) آشنا شد. زمانی که ناسا تشکیل شد، از عده زیادی برای همکاری دعوت کردند که آقای «درایدن» هم با شناخت قبلی که از آقای دکتر داشت، او را به ناسا دعوت کرد. ‌ کار آقای دکتر در ناسا چه بود؟ ویدا غفاری: پدرم مدت‌های زیادی در ناسا بودند و مشاغل مختلفی داشتند. ایشان در دو سال اول فعالیت خود در ناسا، فقط مشاور بود و پس از آن به پروژه آپولو و سپس به پروژه ژوپیتر منتقل شد و بالاخره هم به‌دلیل مشکلات رفت‌وآمد به ایران، از ناسا تقاضای بازنشستگی کردند. وظیفه وی در آپولو، تعیین مسیر فضاپیما در جریان سفر به ماه بود تا فضاپیما بتواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن، حداکثر فعالیت را انجام دهد یا اگر اشتباهاتی در مسیرش رخ داد، آنها را اصلاح کنند. پدرم از ابتدای پروژه و از ماموریت آپولو-1، در ناسا استخدام شد. ‌ ماجرای اعطای نشان افتخار به وی پس از فرود موفق آپولو- 11 روی ماه چه بود؟ ویدا غفاری: آپولو 11 در جولای 1969 رفت به ماه و برگشت. در اواخر ماه ژوییه و زمانی که «ریچارد نیکسون» رییس‌جمهور وقت آمریکا بود، یک برنامه در کاخ‌سفید برگزار کردند. تعدادی از فعالان پروژه آپولو-11 از جمله پدرم را نیز به این برنامه دعوت کردند. ابتدا «نیکسون» سخنرانی می‌کند و پس از آن نیز مدال‌هایی که به همین منظور طراحی شده بود، به دست‌اندرکاران پروژه آپولو-11 اعطا می‌شود. در زمان دریافت مدال در کاخ ریاست‌جمهوری، پدر و مادرم هنوز با یکدیگر ازدواج نکرده بودند و من اینها را با توجه به خاطراتی که پدرم برایمان نقل کرده است، بازگو کردم. ‌ گویا ایشان در دوه‌ای با «اینشتین» نیز همکاری می‌کردند. درباره ارتباط ایشان با «آلبرت اینشتین» بگویید. ویدا غفاری: ایشان در پاریس دیپلم ریاضی‌فیزیک گرفتند. در ژوئن 1932 زمانی که لیسانس ریاضی را گرفتند، مطالعه فیزیک را هم شروع کردند، بعد از فیزیک هم به نجوم پرداختند و پس از آن هم در رصدخانه پاریس مشغول به کار شدند که البته کارشان بیشتر محاسباتی بود و کار رصدی انجام نمی‌دادند. وی بعدها نسخه‌هایی از تزی را که در پاریس نوشته بودند، به جاهای مختلفی فرستادند، از جمله یکی از آنها را برای «اینشتین» در پرینستون می‌فرستند که او هم در جواب، نامه کوتاهی به زبان انگلیسی برای پدرم می‌فرستد. «اینشتین» در این نامه نوشته بود: «بسیار جذاب است!» ‌ اطلاع دارید که آقای دکتر با «اینشتین» غیر از موضوع‌های علمی، درباره چیزهای دیگر هم گفت‌وگو می‌کردند یا خیر؟ میترا غفاری: گویا یک‌بار «اینشتین» از ایشان می‌پرسد که شما چرا نام کشورتان را از پرشیا به ایران تغییر دادید که آقای دکتر گفتند پرشیا یا پارس نام فقط یک بخش ایران است. البته پیش از آقای دکتر «غفاری»، آقای دکتر «قاسم غنی» هم با آقای «اینشتین» دیدار کرده بودند که «اینشتین» درباره دکتر «غنی» از او پرسید که آقای دکتر گفت شخصا ایشان را نمی‌شناسد ولی می‌داند شخص شناخته‌شده، مشهور و فرد بسیار بااطلاعی است و مدتی هم وزیر فرهنگ بود. ایشان حتی قوطی سیگار نقره‌ ساخت اصفهان را که برادرشان به او داده بودند، به عنوان یادگاری به اینشتین دادند که او در ابتدا قبول نکرد ولی بعد از اصرار آقای دکتر پذیرفت و آن را همراه با هدایای دیگر روی میز بزرگ اتاقش قرار داد. ‌ آقای دکتر «غفاری» به‌رغم اینکه چهره علمی شایسته و ماندگاری هستند، چندان در ایران شناخته‌شده نیستند. فکر می‌کنید این مساله به دلیل روحیات ایشان بوده که چندان مایل به مطرح‌کردن خود نبودند یا دلیل دیگری دارد؟ شناخت ایرانیان خارج از کشور از ایشان چه اندازه بود؟ ویدا غفاری: پدرم بسیار آدم متواضع و فروتنی بود. در ابتدا که ما او را مجبور به انجام گفت‌وگو می‌کردیم، فقط با دوستان ما که خواهان گفت‌وگو با او بودند، مصاحبه می‌کرد و پس از اینکه این مصاحبه‌ها منتشر شد و افراد زیادی او را شناختند، افراد بیشتری خواهان گفت‌وگو با او شدند. پس از اینکه ایشان جایزه گروه سینا را دریافت کردند، درخواست‌های مصاحبه بسیاری به دستشان رسید، اما در آن زمان به‌قدری ضعیف و خسته بود که نمی‌توانست مصاحبه‌ کند و سعی می‌کردیم با استراحت بیشتر از بدترشدن حالش جلوگیری کنیم. ‌ آقای دکتر در زندگی علمی‌شان مدال‌ها و نشان‌های علمی و معتبر زیادی گرفتند و بارها از وی تقدیر کردند. این تقدیرها چه تاثیری در روحیه ایشان داشت؟ میترا غفاری: البته آقای دکتر روحیه بسیار متواضعی داشت، اما در مجموع می‌توان گفت موفقیت‌های علمی بسیار زیاد ایشان، حسادت برخی را نسبت به وی برانگیخت، برای مثال وقتی در دانشگاه تهران به مناسبت درگذشت «اینشتین» برای او مجلس بزرگداشتی برگزار می‌کنند، به او اطلاع نمی‌دهند و او از طریق یکی از دوستانش از برگزاری چنین مجلسی خبردار می‌شود. با آنکه می‌دانستند ایشان یک‌سال با «اینشتین» همکار بود، ولی از او برای سخنرانی در آن مجلس یادبود دعوت نکرده بودند. برخی همیشه کاری می‌کردند که آقای دکتر را ناراحت کنند، برای مثال در مسکو یک کنفرانس علمی برگزار شد، ولی برای او مشکلاتی ایجاد کردند تا نتواند به این سفر برود، تا اینکه آقای دکتر گفت نترسید من کمونیست نیستم، بگذارید بروم. نکته جالبش این بود که برخی از اینها مثلا از دوستان آقای دکتر هم بودند و با ما رفت‌وآمد داشتند و حتی زمانی که ما به واشنگتن آمدیم، اینجا هم منزل ما می‌آمدند. ‌ لطفا کمی درباره آخرین جایزه دکتر «غفاری» توضیح دهید که این جایزه به چه مناسبت و توسط چه نهادی به ایشان اهدا شد؟ میترا غفاری: آخرین جایزه‌ای که آقای دکتر دریافت کردند، جایزه سینای تالار مشاهیر دانشگاه هاروارد بود. بنیاد سینا برای معرفی خود در وب‌سایتش نوشته است: «این بنیاد تاسیس شده تا ایرانیانی را که در حوزه‌هایی مانند هنر، تجارت و رهبری، مهندسی، علوم‌انسانی، پزشکی، بشردوستی و علوم، فعالیت‌ کرده‌اند و دستاوردهای برجسته‌ای داشته‌اند، شناسایی و به شکل رسمی از آنها تقدیر کند.» سینا (که گروهی از دانشجویان و استادان ایرانی آن را تاسیس کرده‌اند)، نهادی غیرسیاسی و غیرمذهبی است و هدفش این است که با تشویق و توانمندسازی، شرایط را برای بروز و ظهور بزرگان دیگری در آینده فراهم کند. البته در این مراسم، دانشجویان و استادان هم با اهدای یک جایزه جداگانه، از او تقدیر کردند. ‌ زمانی که ایشان در ایران یا آمریکا تدریس می‌کردند، رابطه‌شان با دانشجویان و همکاران‌شان به چه صورتی بود؟ میترا غفاری: آن مرحوم با دانشجویان ارتباط‌های صمیمانه و بسیار گرمی داشت و به آنها بسیار محبت می‌کرد از جمله اینکه بسیاری از دانشجویان برای دریافت معرفینامه به وی مراجعه می‌کردند. ارتباطشان با ایرانیان بسیار خوب و عالی بود، مخصوصا جوان‌ها او را بسیار دوست داشتند. ارتباط‌شان با همکاران نیز بسیار عالی بود، برای مثال مرحوم دکتر «مجتهدی» (رییس دبیرستان البرز) از دوستان نزدیک ایشان بودند. بسیاری از دانشجویان را آقای دکتر «مجتهدی» به مرحوم «غفاری» معرفی می‌کرد تا ایشان رزومه‌شان را تنظیم و به دانشگاه‌ها معرفی کند. بسیاری از جوانان هم به‌دنبال کار بودند و آقای دکتر با توجه به ارتباط‌هایی که داشتند و فرد شناخته‌شده‌ای بودند، کار مناسبی برای آنان فراهم می‌کرد، برای مثال در زمان گروگانگیری به بسیاری از دانشجویان سختگیری می‌کردند، اما او تا جایی که در توان داشت از دانشجویان حمایت می‌کرد. زمانی هم که از فرانسه به تهران آمد، رییس دانشگاه صنعتی از وی خواهش کرد که مجانی کار کند که وی حدود دو، سه‌سال بدون حقوق کار کرد که بسیاری از دوستانش به او خرده گرفتند که چرا رایگان و بدون حقوق کار می‌کنی؟ ما همه‌مان در ازای حقوق کار می‌کنیم و شما باید همین کار را انجام دهی. ‌ ارتباطات آقای دکتر با ایرانیان خارج از کشور چگونه بود؟ برخورد ایرانیان خارج از کشور با او چگونه بود؟ ویدا غفاری: پدر من هم قبل و هم بعد از انقلاب، حامی بسیاری از دانشجویان ایرانی بود. او تعداد زیادی از دانشجویان ایرانی را که به آمریکا می‌‌‌آمدند، به کالج «کمپل» در شمال کالیفرنیا معرفی می‌کرد. این کالج در نهایت به یک دانشگاه تبدیل شد. روزی پدرم از دکتر «کینگ»، رییس این دانشگاه می‌پرسد چطور شد که طی این مدت کوتاه، این کالج به دانشگاه تبدیل شد؟ دکتر «کینگ» در جواب می‌گوید: «همه اینها به دلیل تعداد زیاد دانشجویانی است که شما به این دانشگاه فرستادید، آنها هم تعداد زیادی از دوستان و اقوام خود را به اینجا آوردند و این شد که اینجا خیلی زود از کالج به دانشگاه ارتقا یافت.» البته تعداد زیادی از دانشجویانش نیز در «Research Triangle» تحقیق و پژوهش می‌کنند. کالج کمپل در ژوئن 1979 رسما به دانشگاه ارتقا یافت. البته مرحوم پدرم، به‌جز اینها حامی بسیاری از دانشجویان ایرانی در سراسر آمریکا بود. ‌ آقای دکتر زمانی که مشغول به کار بودند چه طرحی برای پروبال‌دادن به دانشمندان ایرانی داشتند تا آنها هم مثل خود ایشان پیشرفت کرده و در کارشان خبره شوند؟ ویدا غفاری: در سال 1958 که ناسا (سازمان هوافضای آمریکا) افتتاح شد، پدرم اولین ایرانی بود که به آنجا رفت. پدرم بود که به ناسا توصیه کرد آقای دکتر «کاظم امیدوار» را استخدام کند. البته در ابتدای کار پدرم آقای دکتر «امیدوار» را نمی‌شناخت، اما وقتی فهرستی از نام افراد باصلاحیت برای احراز یک سمت را دید، نام یک ایرانی توجهش را جلب کرد. وی با سفارت ایران تماس گرفت تا اطلاعات تماس و همچنین همه اطلاعات مربوط به مدارک تحصیلی‌اش را به‌دست آورد. بعدها و پیش از آنکه کمیته استخدام، استخدام‌شدنش را به وی اطلاع دهد، پدرم با او تماس گرفت و این خبر خوب را به او داد. علاوه بر این پدرم به بسیاری دیگر کمک کرد تا سمت مناسبی را در ناسا بگیرند. ‌ ایشان معمولا چه توصیه‌ای به جوانان می‌کردند؟ ویدا غفاری: توصیه او به جوانان و دانشجویان این بود که دلسرد نشوند و همیشه برای دستیابی به تحصیلات بهتر و بیشتر تلاش کنند. این گفته از پدرم در وب‌سایت سینا درج شده است که: «ممکن است هر کسی در زندگی‌اش با موانعی روبه‌رو شود که زندگی‌اش را با دشواری روبه‌رو کند؛ دشواری‌هایی مانند رقابت‌ها، کمبود منابع مالی یا موانع دیگر، اما هرگز اجازه ندهید این مشکلات شما را از دستیابی و رسیدن به تحصیلات دانشگاهی بازدارد.» ‌ بزرگ‌ترین سرگرمی و علاقه‌مندی دکتر چه بود؟ ویدا غفاری: وی پس از آنکه بازنشسته شد، دوست داشت به پیاده‌روی برود و وقتش را با دوستانش بگذراند و این برنامه تا ابتدای دهه90 عمرشان ادامه داشت. همچنین به خواندن مجله‌های «ساینس» و «فیزیکس‌تودی» علاقه‌مند بود و همیشه علاقه داشت که در کنفرانس‌های ریاضی و فیزیک شرکت کند. ‌ ایشان سال‌ها در کشورهای مختلف به‌عنوان دانشجو و استاد و محقق حضور داشتند. حضور در فرهنگ‌های مختلف برای ایشان سخت و ناگوار نبود؟ میترا غفاری: اتفاقا ایشان از سفر بسیار خوششان می‌‌آمد و همیشه دوست داشتند به دور دنیا سفر کنند و از اینکه در کشورهای مختلف باشند، بسیار راضی بودند و از دوران جوانی همیشه دوست داشتند که با فرهنگ‌های مختلف آشنا شوند. به نوعی می‌توان گفت آقای دکتر گردشگر بود و دوست داشت همه دیدنی‌های دنیا را ببیند. ‌ به تنهایی سفرمی‌رفت یا با خانواده؟ ویدا غفاری: برخی سفرها همراه با خانواده بود و برخی هم با دوستان و همکاران دانشگاهی. مرحوم پدرم در میان دانشمندان محبوب بود و با آنها نیز زیاد به مسافرت می‌رفت. ‌ زمانی که ایشان به اروپا و آمریکا رفتند، ایرانی‌های بسیار کمی در خارج از کشور بودند. در غربت احساس ناراحتی نداشتند؟ میترا غفاری: آقای دکتر در زمان رضاشاه همراه با تعداد بسیار کمی از دانشجویان به فرانسه اعزام شد که البته در آن زمان ایرانی‌های بسیار کمی در فرانسه بودند و آقای دکتر با همدوره‌ای‌هایشان دوستان بسیار خوبی بودند، برای مثال آقای «عبدالحسین نوشین» (پدر تئاتر نوین ایران) نیز از همدوره‌ای‌های آقای دکتر بودند. با آقای مرحوم «بازرگان» (که در یک گروه بودند) نیز دوست بودند. آقای «مرآت» هم در آن زمان سرپرست‌شان بود که بسیار مواظب و حامی آنها بود، البته در آن زمان گرایش‌های سیاسی بین جوانان و دانشجویان بسیار رایج بود و برخی هم به سمت گرایش‌های سیاسی مختلفی رفتند. آقای دکتر تعریف می‌کرد که وقتی درسمان تمام شد، آقای دکتر «مجتهدی» گفتند باید یک میهمانی بگیری. ایشان یک میهمانی گرفت که همه دوستانش جمع شدند و به او بسیار اظهار لطف و محبت کردند. زمانی که درسشان تمام شد و می‌خواستند به ایران برگردند، دوستانش به فرودگاه رفتند تا او را بدرقه کنند. آقای دکتر می‌گفت من در آن زمان احساس عجیبی داشتم، از یک طرف احساس وظیفه می‌کردم و می‌گفتم حالا که درسم تمام شده باید به وطنم برگردم و از طرف دیگر نمی‌توانستم دوری دوستان را تحمل کنم. به هر تقدیر با دوستانش ارتباط عاطفی بسیار عمیقی داشت. ‌ خلقیات و روحیات آقای دکتر چگونه بود؟ میترا غفاری: آقای دکتر، به قول آمریکایی‌هاold fashion بود یعنی به آداب و رسوم ما ایرانی‌ها بسیار پایبند بود. با آنکه ایشان از دوران دانشجویی در اروپا بودند و سال‌های زیادی را هم در آمریکا زندگی کرده بودند، معتقد بودند که فرزندان باید همه موارد را رعایت کنند که البته دختران ما نیز خوشبختانه طبق عادت‌ها و سنت‌های ایرانی رفتار می‌کردند و به همین دلیل هم آقای دکتر از فرزندانشان بسیار راضی بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.