امیررضا کوهستانی و «سالگشتگی» بهروایت «گاردین»
بازگشت سوررئال به سوژه عشق
برگردان: آینا قطبییعقوبی
امیررضا کوهستانی، کارگردان ایرانی با نمایشهای «سالگشتگی» و «رقص روی لیوانها»، تابوهای اجتماعی را بر صحنه، دور میزند. ایرانیان در مسایل مربوط به نزدیکی روابط عاطفی، چندان هم اهل بیان و نمایش نیستند؛ چه فیلم باشد و چه تئاتر یا حتی سایر هنرهای بصری، بیشتر هنرمندان ایرانی خواه در خانه باشند و خواه خارج از آن، کمتر بهوضوح به بیان مسایل مربوط به روابط نزدیک عاطفی رو میآورند. آنها احتیاط و استعاره را ترجیح میدهند که تاثیر پدیده فرهنگی خاص خود آنهاست. موقعیتی که به آنها اجازه میدهد در کنار سانسور رسمی به حیات خود ادامه دهند. یکی از بهترین نمونههای این پدیده، فیلم «جدایی» است که در آن زن و شوهر فیلم، نادر و سیمین، هیچگاه درباره مسایل خصوصی رابطه شخصی خود، در برابر دوربین حرف نمیزنند. آنها درباره مشکلات اجتماعی خود، بیماری پدر نادر، میل سیمین برای ترک کشور و مشکلات مالی بحث میکنند و از خلال همین بحثهاست که علت درخواست طلاق سیمین مطرح میشود. اما از آنجا که هیچ توضیح عمیقتری برای جدایی عاطفی آنها داده نمیشود، بنابراین مخاطب (علیالخصوص مخاطب غربی که با فرهنگ ایرانی و رمزگانهای هنری آن آشنا نیست)
نمیتواند بفهمد که واقعا میان این دو چه میگذرد. مثال بهتری از این ماجرا را میتوان در اجرای تئاتری امیررضا کوهستانی در سال 2001 یافت. او یک نمایش چشمگیر خودزندگینامهای درخصوص یک رابطه عاشقانه و نتایج آن را روی صحنه میبرد. او اخیرا در اینباره میگوید: «در سن 22سالگی من دیوانه موسیقی متالیکا و دختری بودم که از آن زمان تاکنون دیگر او را ندیدهام. سیدی متالیکا همیشه و بدون هیچ دلیل خاصی در حال پخش بود. روز یا شب، چه در حال نوشتن بودم و چه نه، صدای جیمز هتفلید، از اتاق من شنیده میشد. حتی روزی که آن دختر، در خانه مرا زد تا برای همیشه با من تمام کند، صدای این موسیقی در خانه پخش میشد. ما یک یا دوساعت حرف زدیم. همان صحبتهایی که دختران و پسران آن سن و سال، در هنگام تمامکردن رابطه به یکدیگر میگویند. با وجود آنکه من بهسختی صدای او را میشنیدم و وقتی چیزی میپرسیدم او نیز میپرسید: «چی؟چی؟»، من از جایم تکان نخوردم تا صدای موسیقی را قطع کنم. نمیتوانستم حرکت کنم. کلمات او مرا از پا انداخته بود و دیگر نمیتوانستم از جایم بلند شوم.»در رقص روی لیوانها، زن و مردی در دوسر یک میز رو به یکدیگر نشستهاند. آنها
بهسختی برای ارتباط و فهمیدن یکدیگر تلاش میکنند. با اینکه این نمایش در دوره اول ریاستجمهوری خاتمی که اغلب، دوران طلایی آزادی هنری در ایران نیز توصیف میشود، خلق و اجرا شده است، اما دیدن اینکه این نمایش که روابط نزدیک یک زوج، احساسات پرشور آنها و ناامیدیشان را آزادانه بازتاب میدهد، کمی تکاندهنده است. رقص روی لیوانها با استقبال خوبی مواجه شد و به مدت چهارسال در توری بینالمللی روی صحنه رفت. با اینحال سالهای زیادی را بدون بازگشتن به سوژه عشق گذرانده است و شک و تردیدهای فراوانی را نیز برای دست گرفتن دوباره پروژهای که 12 سال از عمرش گذشته و آغازگر زندگی حرفهای او بهعنوان یک کارگردان صاحبنام نیز بوده، داشته است. پاییز امسال در فستیوال اکتورال مارسی، کوهستانی نمایش تازه خود به نام سالگشتگی را به صحنه برد. نمایش با تهیهکنندگی مشترک گروه تئاتر مهر و فستیوال لَ بتی سوییس و همکاری فستیوال اکتورال، چند روز پیش از فستیوال اکتورال در ژنو رونمایی شد. «چند هفته پیش اتاقم را مرتب میکردم و بروشور قدیمی جشنواره هنرهای کانستن را پیدا کردم که در میانش یک کارت ویزیت قرار داشت و روی کارت ویزیت نام من به همراه یک
شماره تلفن چاپ شده بود. فلاشبک: سال2004 است و اجرای رقص روی لیوانها با موفقیت غیرمنتظرهای روبهرو شده، روز بعد از آخرین اجرایمان، فستیوال به من یک موبایل با سیمکارت بلژیکی و تعدادی کارت ویزیت داده که نام و شماره تازه بر آنها حک شدهاست. به زمان حال و سال 2013 برگشتم. به کارت نگاه کردم و به شماره روی آن زنگ زدم. مرد جوانی گوشی را برداشت. من به انگلیسی سلام کردم و او هم پاسخم را به انگلیسی لهجهدار داد. به فارسی گفتم که میخواهم با امیررضا کوهستانی صحبت کنم و او در پاسخم گفت که خودش است و من گفتم که میخواستم از شما برای اقتباس از رقص روی لیوانها اجازه بگیرم.»این حکایت سوررئال، بیانگر ساختار نمایش جدید است. صدای کوهستانی در این اثر بین سه شخصیت تقسیم شده است؛ کارگردان صحنه که تنها صدایش شنیده میشود، بازیگری که نقش گذشته خود را بازی میکند و صدای خارج صحنه دیگری که در ابتدا و انتهای نمایش، نامهای عاشقانه را برای معشوق از دسترفته خود میخواند. کوهستانی با استفاده از استراتژی روایتهای چندگانه و تلفیق گذشته و حال، میان خود و تاریخچه شخصیاش فاصله افکنده و مخاطب را درخصوص رابطه نزدیک عاطفی زوج، سردرگم
میکند. در سالگشتگی دو بازیگر، مهین صدری و حسن معجونی پس از سالها با یکدیگر مواجه میشوند. آنها به خواست کارگردان، فراخوانده شدهاند که دیویدی رقص روی لیوانها را دوبله کنند. این اتفاق در یک استودیوی ضبط صدا و با استفاده از تصویر ویدیویی نمایش رقص روی لیوانها که روی مانیتورهایی بر فراز سر بازیگران پخش میشود، رخ میدهد. کوهستانی اکنون سالگشتگی را در تهران نمایش میدهد. ممیزی ایرانی چه واکنشی به این اجرا خواهد داشت؟ خودش در اینباره گفته است: «وقتی آنها متن را خواندند، نمیدانستند چه بگویند. متن به نظرشان آنقدر شخصی بود که فکر کردند باید روی صحنه قضاوتش کنند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.