تاریخ علم و اهمیت آن در گفتوگو با «یونس کرامتی»
علم در گذر تاریخ
زینب همتی
«یونس کرامتی» دانشآموخته رشته مهندسی برق، کارشناسارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی و دکترای تاریخ علم دوره اسلامی است. از سال 1370 عضو مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی است و بیش از 300 مقاله پژوهشی از وی در دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، فرهنگ آثار ایرانی-اسلامی، ایرانیکا و دانشنامههای دیگر به چاپ رسیده است. از او تاکنون آثار بسیاری منتشر شده است مانند کارنامه ایرانیان، نخستین گامهای جبر (درباره جبر و مقابله خوارزمی)، هواشناخت (بررسی سه رساله کهن فارسی درباره آثار علوی)، در قلمرو ریاضیات (بررسی مفتاحالحساب «غیاثالدین جمشیدکاشانی»)، «ابوریحان بیرونی»، نگاهی به تاریخ ریاضیات و نجوم در ایران، شیفته هندسه زندگی (مروری بر زندگی و آثار «ابوالوفاء بوزجانی»). درباره موضوع تاریخ علم و زمینههای فعالیت این رشته گفتوگویی با او انجام دادیم که در ادامه با هم میخوانیم. پژوهشگر تاریخ علم چه کار میکند؟ همچنان که تاریخنگاران گزارشگر رویدادهای گذشته یک سرزمین و سرگذشت یک دودمان فرمانروایی یا یک ملت هستند، پژوهشگر تاریخ علم یا تاریخنگار علم هم گزارشگر سرگذشت
علم است و در این راه به ناچار باید به خاستگاههای هر علم و سیر تحولات و پیشرفتهای آن و شکستها و پیروزیهای دانشمندان توجه کند. این فعالیتها میتواند در قالب انتشار متن ویراسته یک متن کهن علمی، پژوهش درباره زندگی و کارنامه یک دانشمند، تنظیم گاهشمار اهم تحولات یک رشته علمی و بررسی تطبیقی تناقضهای راهیافته به منابع و کوشش برای تشخیص درست از نادرست و نزدیک شدن به حقیقت تا حد ممکن، نمود پیدا کند. منظور شما از بررسی تطبیقی تناقضها چیست؟ اجازه دهید با یک مثال منظورم را روشنتر بیان کنم. در مثلثات مسطحه و کروی قضیهای مشهور به قضیه سینوسها کاربرد بسیار دارد. در اواخر سده چهارقمری/10 میلادی چند ریاضیدان ایرانی، از جمله «ابونصر عراق» (استاد ابوریحان بیرونی)، «ابوالوفای بوزجانی»، «کوشیار گیلانی» و «خجندی» مدعی کشف این رابطه بودند. «ابوریحان بیرونی» در مقدمه کتاب مقالید علم الهیئه (یعنی کلیدهای دانش کیهانشناسی) به تفصیل درباره نقش هر یک از این چهار ریاضیدان بحث کرده و پس از بررسی آنها، در نهایت روشن کرده که استادش «ابونصر عراق» نخستین کسی بوده که این رابطه را در آثارش به کار برده است. به
نمونههای مشهور دیگری نیز میتوان اشاره کرد مانند کشف حساب دیفرانسیل و انتگرال توسط «نیوتن» یا «لایبنیتس» (یا هردو به صورت مستقل؟! ) برخی از این تناقضها را در نوشتهها و آثار امروزی نیز میبینیم، مانند نسبت دادن کشف گردش زمین به دور خورشید به اخترشناسان ایرانی یا غربی. این تناقضها از کجا سرچشمه میگیرد؟ بسیاری از مطالبی که امروزه درباره کشفیات شگفتانگیز دانشمندان قدیم میخوانیم، ناشی از استنباط نادرست افراد غیرمتخصص از متون کهن است. به طور مثال درباره موضوع گردش زمین به دور خورشید، امروزه در متون غیرتخصصی تاریخ علم میخوانیم که «ابوسعید سجزی» آن را کشف کرده و «ابوریحان» نیز از او پیروی کرده است. سالها پیش در گزارشی که در نامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی منتشر شد، به تفصیل درباره این برداشت نادرست بحث کردهام. در واقع موضوع این است که «ابوریحان بیرونی» در کتابی درباره ساخت اسطرلاب، از اسطرلابی که «ابوسعید سجزی» ساخته، سخن میگوید که به نظر او بر پایه نظر کسانی ساخته شده که «حرکت شرقی روزانه» را به زمین نسبت میدهند و نه آسمان. کافی است کسی مقدماتی درباره نجوم کهن خوانده باشد تا بداند
که مقصود از «حرکت شرقی روزانه» همان حرکت ظاهری خورشید و ستارگان طی شبانهروز است که امروزه میدانیم علت آن گردش زمین به دور خود است و نه به دور خورشید. با این مثال به نظر میرسد تاریخ علم هم مثل خیلی از حوزههای دیگر، یک حوزه تخصصی است؟ اگر بخواهیم دقیقتر بگوییم، باید گفت تاریخ علم مجموعهای از چند تخصص میانرشتهای است. حتی حوزههایی مانند تاریخ ریاضیات و تاریخ نجوم با آنکه بسیار به هم نزدیک هستند، در سطوح عالی به متخصصان جداگانه نیاز دارند. پیشینه کار تخصصی در حوزه تاریخ علم به چه زمانی بازمیگردد؟ پژوهش در تاریخ علم، سابقه دیرینهای دارد. «ائودموس رودسی» یکی از نخستین کسانی است که کتابی در تاریخ هندسه نوشت. در ایران نیز «ابوریحان بیرونی» از پیشگامان برجسته تاریخ علم است که اتفاقا روش کار او به روش کار پژوهشگران امروزی شباهت بسیاری دارد. در سدههای اخیر، پژوهش در تاریخ علم نخست به صورت شاخهای از شرقشناسی مطرح شد. انتشار متن عربی برخی آثار علمی مانند «قانون» ابنسینا و «تحریر اصول اقلیدس» نصیرالدین طوسی در اواخر سده 16 و آثار دیگر در سده 17میلادی از جمله این پژوهشها
بود. در سده 18میلادی شمار پژوهشگرانی که روی تاریخ علم تمرکز بیشتری داشتند، افزایش یافت. سده 19 و نیمه نخست سده 20 میلادی را باید عصر زرین پژوهش اروپاییان در تاریخ علم دوره اسلامی به شمار آورد. از جمله این پژوهشگران میتوان به «فرانتس ووپکه» آلمانی و «هاینریش زوتر» سوییسی (تاریخ ریاضیات)، «لویسین لُکلِّر» فرانسوی (تاریخ پزشکی)، «کارل شوی» آلمانی (تاریخ نجوم) و «آیلهارد ویدمان» آلمانی (تاریخ تکنولوژی) اشاره کرد. در این میان نباید «جورج سارتن» بلژیکیالاصل آمریکایی که میتوان او را بنیانگذار رشته تاریخ علم به شمار آورد و «سیریل لوید الگود» را که متخصص تاریخ پزشکی ایران بود، از قلم انداخت. در ایران پژوهش تاریخ علم از چه زمانی آغاز شد؟ پژوهش در تاریخ علم ایران، تا مدتها بیشتر در قالب انتشار متون کهن علمی، آن هم به همت ادیبان علاقهمند به این متون، مانند شادروان جلال همایی بود. شاید یکی از کهنترین پژوهشهای اصیل تاریخ علمی ایران در سده حاضر، کتاب گاهشماری در ایران قدیم اثر «تقیزاده» باشد. شادروان «غلامحسین مصاحب» نیز در سال 1317 کتاب جبر و مقابله خیام را با مقدمهای مفصل درباره تاریخ
ریاضیات منتشر کرد که ویرایش دوم آن در 1339ش با اصلاحات و افزودههای بسیار منتشر شد. اما بیگمان پرکارترین پژوهشگر ایرانی تاریخ علم، شادروان «ابوالقاسم قربانی» (1380-1290ش) بوده است که آثار مهمی چون زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی، کاشانینامه (زندگی و کارنامه علمی «غیاثالدین جمشید کاشانی»)، بیرونینامه (زندگی و کارنامه علمی «ابوریحان بیرونی») و جز آن نوشت. وضعیت کنونی پژوهشهای تاریخ علم در ایران چگونه است؟ خوشبختانه تاسیس پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران در اواخر دهه 70شمسی و جذب دانشجو در این پژوهشکده از سال 1384، تاریخ علم را بهعنوان یک رشته دانشگاهی در ایران مطرح کرده است. این پژوهشکده در این مدت، سالانه معمولا در دو گرایش مختلف تاریخ علم، بیش از 10 دانشجو در مقطع کارشناسیارشد پذیرفته است. از سال 1386 نیز دوره دکترای تاریخ علم دوره اسلامی در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تاسیس شده است. امید میرود با جذب فارغالتحصیلان این رشتهها در دانشگاهها و مراکز پژوهشی، پژوهشهای اصیل تاریخ علم در ایران رونق گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.