|

ماندلا قدیس نبود معلم مبارزه رهایی‌بخش بود

اردشیر زارعی قنواتی

بیش از یکصد شخصیت بین‌المللی و رهبران سیاسی جهان روز سه‌شنبه 10دسامبر در استادیوم «ساکرسیتی» شهر ژوهانسبورگ در مراسم بزرگداشت و یادبود «نلسون ماندلا» شرکت کردند. رهبر و اسطوره مبارزه با نژادپرستی در شرایطی آخرین ورق خود را بازی کرد که در مراسم یادبود وی از سراسر جهان رهبرانی با گرایشات متفاوت سیاسی در این مراسم منحصربه‌فرد در کنار هم قرار گرفتند. از سیاه تا سفید، از چپ تا راست، از محافظه‌کار تا رادیکال و از رقیب تا همکار بر صندلی‌هایی جای گرفتند که معلم تاریخ و مصلح اجتماعی بزرگ قرن بیستم سیاه‌مشق‌های بسیاری از آنان و اسلافشان را قبلا تصحیح و داوری کرده بود. در این مراسم بسیاری از رهبران سیاسی که شاید قرابت بیشتری نیز با تفکرات ضدنژادپرستی، آزادیخواهی و برابری‌طلبی «مادیبا» داشتند یا به دلیل کبر سن و ناتوانی جسمی یا به دلیل رقابت و حسادت‌های سیاسی در درون ساخت سیاسی جوامع خود فرصت آخرین حضور برای وداع با مردی که مدارا را در تداوم مبارزه بی‌امان با پلیدی و پلشتی می‌دانست از غایبان سرشناس چنین مراسم باشکوهی بودند. در طی چند روزی که از مرگ ماندلا گذشته است هزاران مطلب و سوگنامه در مدح مردی نوشته شد که بیش از آنچه هویت واقعی وی را نمایان کند از وی کلیشه ساختند که با توجه به روحیه وی شاید اگر زنده بود از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین کابوس زندگی خویش نام می‌برد. فارغ از این هیاهوها و تحسین‌های کلیشه‌ای در مدح یک «اسطوره مرده» شاید بزرگ‌ترین جفا در حق ماندلا فروکاستن وی در حد یک مداراجوی بی‌آرمان و ذبح او در برش‌های تاریخی حیات سیاسی - اجتماعی وی است که مادیبای جوان معترض، رهبر جنبش مسلحانه ضدنژادپرستی، اولین رییس‌جمهوری دوران‌ گذار آفریقای‌جنوبی و در دهه آخر عمر پشت‌کردن به قدرت و شروع دوران فعالیت اجتماعی‌اش را به نوعی در دگردیسی تاریخی وی تعریف می‌کند. بدون شک ماندلا همچون یک موجود ارگانیک و به مقتضای شرایط اجتماعی آفریقای‌جنوبی و جهان تمام این مراحل را طی کرده است اما نه به‌عنوان یک پازل با قطعات درهم‌ریخته که بیشتر در طول یک تکوین و تکامل اجتماعی با فرض شرایط عینی و درک نسبی و احتمالا اجتناب‌ناپذیر وضعیت زشت و زیبای محیط کنشگری خود، که توان و ناتوانی یا قدرت و ضعف در واقعیت تقابل بین آرمانگرایی و پراگماتیسم را تداعی می‌کند. در وهله اول اینکه آنان که از ماندلای جوان و رادیکال تا ماندلای پیر و مصالحه‌جو یک مرزکشی سیاسی و پایان یک نقطه در آغاز یک جمله قایلند هرگز به میراث واقعی وی و درک شرایط خاص آفریقای‌جنوبی توجه نمی‌کنند و به‌جای مادیبا، خود را در موضع ارزش‌گذاری جهت قضاوت درخصوص دوره‌های تکوینی وی قرار می‌دهند. در صورتی‌که ماندلا تا پایان عمر خود و تا روزی که می‌توانست بگوید و بنویسد همواره از کلیت میراث سیاسی - اجتماعی خود از ابتدا تا پایان دفاع کرده و هرگز از گذشته خویش دچار تاسف نشد و همیشه ضمن دفاع از آن دوران در توجیه «تغییر» در نوع مبارزه به تغییر شرایط و تمکین دشمن به مصلحت «آشتی ملی» استناد می‌کرد. در وهله دوم مادیبا خود بهتر از هرکس دیگر به صخره سخت شرایط عینی آفریقای‌جنوبی و ناتوانی در تغییرات بنیادین در ساخت سیاسی - اقتصادی کشور و محیط بین‌المللی آگاه بود و به همین دلیل بعد از اینکه فاز اول مبارزه برای لغو نظام «آپارتاید» را به سرانجام رساند با کناره‌گیری از هرم قدرت سیاسی نخواست تا آرمان‌های رهایی‌بخش و برابری‌طلب خود را در پای پراگماتیسم سیاسی قربانی کند. به یقین بزرگ‌ترین دستاورد ماندلا پیروزی در لغو نظام آپارتاید و هرگونه معیار سنجش بر اساس رنگ پوست بود که از آفریقای‌جنوبی سفید یک کشور فراتر از رنگ ساخت. مادیبا همچنین در رهبری کشور در بزرگ‌ترین گردنه تاریخ خود نیز نقش بی‌بدیلی بازی کرد و مبارزه سیاسی - اجتماعی را به یک انتقامجویی کور فرو نکاست. یک بدآموزی از میراث مادیبا طی سال‌های اخیر در جهان رواج یافته اینکه بدون لحاظ پروسه تاریخی تحولات آفریقای‌جنوبی مرتب از واژه «ببخش اما فراموش نکن» استفاده می‌شود درحالی‌که این مصالحه سیاسی در آفریقای‌جنوبی یک معامله سیاسی بین سفیدپوستان حاکم در زمان حاکمیت و تسلیم خودخواسته یا ضروری آنان به اراده اکثریت سیاه در ازای افشای حقایق توسط آنان بود. وقتی به واقعیت‌ها رجوع شود در کنار این دستاوردها و حداقل‌هایی از عدالت اجتماعی در نظام بعد از آپارتاید همزمان باید به وضعیتی که امروز آفریقای‌جنوبی را در راس هرم شکاف‌های طبقاتی و اجتماعی در جهان قرار می‌دهد هم توجه کرد. میراث سیاسی ماندلا در بدیل نظام آپارتاید حداقل در نوع ایجاد نظام اقتصادی تنها دستاوردهای حداقلی داشت و هم‌اکنون فاصله بین فرودستان و فرادستان در این کشور عمیق‌تر شده است. زمانی که «جاکوب زوما» رییس‌جمهوری و رهبر کنگره ملی در مراسم یادبود مادیبا سخنرانی خود را آغاز کرد بزرگ‌ترین قضاوت تاریخ درست در همان موقع با هو کشیدن و سوت‌زدن جمعیت حاضر واقعیت عینی خود را نشان داد تا دنیا شاهد باشد که در آفریقای‌جنوبی برای اکثریت مردم هنوز مبارزه عدالت‌طلبانه در غیاب رهبر کاریزماتیک خود همچنان ادامه خواهد داشت. ماندلا رفت اما مبارزه رهایی‌بخش وی برای نبرد با هرگونه نژادپرستی که این روزها دامنه‌های آن حتی جوامع مدرن اروپایی را در چنبره خود گرفته است ادامه داشته و میراث مادیبا به‌زعم عده‌ای «پایان تاریخ» در هیچ فازی از مبارزه نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.