تجربه جذاب دیدن فیلم مستند
سحر عصرآزاد
جشنواره بینالمللی سینما حقیقت که از معتبرترین جشنوارههای سینمای مستند در منطقه به شمار میرود امسال هفتمین دوره خود را پشتسر گذاشت؛ جشنوارهای منحصر به فرد که توانسته جایگاه سینمای مستند را با وجود کمبود امکان نمایش عمومی، تا حد زیادی رونق ببخشد. ضمن اینکه تعدد فیلمهای ایرانی حاضر در این جشنواره لزوم توجه بیشتر به سینمای مستند و فراهم کردن شرایطی برای دیده شدن این انرژی، همت و خلاقیت را برجسته میکند. امسال از میان آثاری که در بخشهای مختلف جشنواره به نمایش درآمدند فیلمهای برجسته و کنجکاویبرانگیز؛ به واسطه نام و سابقه فیلمساز یا سوژه انتخابی، کم نبودند. از این میان طبعا آثاری که توانستند پیش فرض اولیه را به یک تجربه جذاب برای مخاطبان بدل کنند، فیلمهای موفق جشنواره محسوب میشوند که نگاهی کوتاه به برخی از این آثار داریم. «از ایران یک جدایی» ساخته مشترک آزاده موسوی و کوروش عطایی، اهمیت اصلی خود را فقط از پرداختن به چگونگی دریافت جایزه اسکار اصغر فرهادی با فیلم «جدایی نادر از سیمین» نمیگیرد. این تنها امتیاز اولیه فیلم است که در اجرا با تکیه بر ساختاری هوشمندانه، ریتمی پویا و روایتی پرانرژی تبدیل
میشود به اثری مستقل که یادآور یک خاطره جمعی است. در واقع فیلم به این دلیل اهمیت پیدا میکند که ورای روایتی که از خط سیر رسیدن به جایزه اسکار ارایه میدهد - و اتفاقا در بخشهایی خدشه دارد و از واقعیت مستندی که همگان به خاطر دارند لابد به الزاماتی چشمپوشی کرده - میتواند تجربه جمعی یک ملت را بازسازی کند و در این بازسازی به شدت متکی بر واقعیت است چراکه میتواند دوباره همان حس غرور ملی مردمانی را زنده کند که سالها از وجهه جهانیاش سرخورده بود. علاوه بر آن با پوشش گسترهای وسیع از اقشار جامعه که همه مخاطبان«جدایی...» بودند و هر یک تحلیلی از فیلم و موفقیت آن داشتند، تصویری جامع و در عین حال جزیینگر از جامعهای ثبت میکند که متفاوت از تصویری است که تلاش میشود به شکل رسمی از آن بهعنوان «مخاطب عام» ثبت شود. «سپیده دمی که بوی لیمو میداد» ساخته آزاده بیزار گیتی، تلاش دردناک یک فیلمساز برای ثبت تصویری از زخمهای دیده و نادیده زنان سردشت از بمباران شیمیایی است. فیلم با محوریت چند زن کرد که هر یک به نحوی آسیبدیده بمباران شیمیایی و عوارض آن هستند، بیشباهت نیست به نیشتری که درون زخمی کهنه و عمیق فرو رفته تا با
احساس این درد یادمان بیاید چه آتشهایی هنوز زیر خاکستر روشن و سوزان است. زنان کردی که هر یک به گونهای سالهاست درد این عارضه را بر دوش میکشند؛ از مادری که صحنه خودکشی دختر شیمیاییاش را بازسازی میکند تا مادری که با دو پای معیوب سه نوجوان شیمیاییشده را سرپرستی میکند و دو زنی که با وجود عوارض دردناک شیمیایی خود را به دوختن لباسهای کردی سرگرم میکنند و هنوز روح زندگی در وجودشان جریان دارند، بیشباهت نیستند به اسطورهها و افسانههایی که وجوهی از حیات زمینی و ماورایی را توأمان دارند. «ابراهیم در آتش» ساخته مشترک کیوان علیمحمدی و امید بنکدار، یک مستند پرتره از سویه نادیده زندگی شهید سیدابراهیم اصغرزاده است. شهیدی که در طول 10 سالی که از شهادتش بر اثر سقوط هواپیما هنگام ساخت یک مستند گذشته، فیلمهای مستند متعددی از زندگیاش ساخته شده است. اما اهمیت این فیلم آن است که به سویه عاشقانه شخصیت آن شهید میپردازد آنهم به مدد نامههایی که به همسرش؛ نوشین خدامی نوشته است. این مستند برای فاصله گرفتن از ساختار متعارف مستندهای پرتره از گفتوگوهای اطلاعاتی مستقیم فاصله گرفته و با ساختاری دراماتیک زندگی شهید اصغرزاده
را بهعنوان فردی که بعد از 10 سال با آثار و اندیشهاش همچنان زنده و پویاست، از دریچه نگاه یک بازیگر دنبال میکند. سحر دولتشاهی بهعنوان هنرمندی که دغدغه بازی در نقشهایی را دارد که هیچوقت تمام نمیشوند، چرایی این مانایی را دنبال میکند و قطعه گمشده شخصیت آن شهید را که قرار گرفتن بین یک عشق زمینی قوی و یک عشق معنوی قوی بوده، پیدا میکند. «خون مردگی» ساخته محمد کارت، از آن دسته مستندهایی است که سوژه ملتهب و جذابی دارد. محور قرار دادن یک گروه خلافکار شناسنامهدار در شهر شیراز که مشخصههای منحصربهفردی دارند، بهعنوان ایده اولیه میتواند جذاب باشد. اما رفتن به دل این گروه خاص و خطرناک و فراهم کردن شرایطی که از افکار، عادات و دغدغههایشان حرف بزنند و در عین حال خودشان باشند - به شهادت چاقویی که همیشه همراه دارند - فراتر از جذابیت اولیه تبدیل به جسارتی خلاقانه میشود. خلاقانه از این جهت که فیلمساز - همچون بسیاری از آثار اینچنینی - مقهور جذابیت سوژه نشده و به بهای واقعگرایی همه آنچه را ثبت کرده، در فیلم نیاورده است. در واقع ساختار حسابشده فیلم جذابیت سوژه را دوچندان کرده و به همین دلیل فیلم فراتر از التهاب،
جسارت و جذابیت، گرم و یکدست و ساختارمند است. کافی است سکانس آببازی بچهها در رختشویخانه را به یاد بیاوریم که چگونه در آغاز و پایان فیلم سرنوشت آن کودکان را به این گروه شرور پیوند میدهد و در نمایی از فیلم شخصیت محوری پس از سرخورده شدن از تغزیهخوانی کنار همین آب روان به خلسهای مرگوار فرو میرود. «کمی بالاتر» ساخته لقمان خالدی، به زندگی رفتگری میپردازد که آرزو دارد جایگاهش را به کمی بالاتر ارتقا دهد آن هم با رماننویسی. زندگی واقعی قهرمان تنهای این مستند آنچنان با مولفههای درام عجین شده که میتواند تبدیل به یک فیلم بلند سینمایی شود بدون آنکه تخیل در آن نقشی داشته باشد. مردی که از سوی جامعه، مردم و خانواده پس زده شده اما در عین دمخوری روزانه با زبالهها، در جستوجوی راهی برای دستیابی به جایگاهی کمی بالاتر است و این جایگاه را حق خود نمیداند. کبوترهای روی پشتبام تنها موجوداتی هستند که بدون تمسخر به داستانهای او گوش میدهند و امید پرواز را در دلش زنده نگه میدارند. فیلم با تکیه بر جزییاتی ناب که از گفتوگوی رو در رو با قهرمان فیلم شکل میگیرد، لایههایی پیچیده از درون او را کنار میزند که به واسطه
عکسالعملهای لحظهای در موقعیت ثبت میشوند. مثل آمدن سرباز برای بردن کبوترها به علت شکایت همسایهها که سکانسی غریب و نفسگیر را روی پشت بام شکل میدهد. فریادهای مرد نیمه مجنون در مقابل سکوت سنگی و نگاه بیتفاوت همسایگانی که گویی به تماشای صحنهای از یک نمایش نشستهاند با تکیه بر موقعیت دوربین و فیلمساز نسبت به این رویارویی، لحظهای منحصربه فرد را رقم میزند. «شاهجهان» ساخته حسن نقاشی، به زندگی پرویز شاهجهان بنیانگذار نخستین بانک ایرانی میپردازد که به خاطر کمک به مشروطه خواهان و عقاید ملیگرایانه ترور شد. اما ویژگی مهم فیلم فقط این سوژه اولیه بکر نیست بلکه ساختار و فرم روایی و تصویرسازی انتخابی است. فیلم در بخشی که در زمان حال اطلاعات مستقیم میدهد متکی بر حرفهای تنها بازمانده خانواده شاهجهان است که خاطرات مستند خود را بازگو میکند. در بخش دیگر که به نظر قطب تعیینکننده و دراماتیک کار است فیلمساز با تکیه بر نامهها، عکسها و اسناد موجود، نریشنی را برای شاهجهان در نامههایی که خطاب به همسرش خورشید نوشته، انتخاب کرده که این خط مستند را دراماتیزه میکند. علاوه بر آنکه اتفاقها و کنش و واکنشهای بیرونی
مثل مذاکره، مجادله، برخورد، ترور و... را با تکیه بر عکسهای واقعی و چیدمانی از حضور اشیا در مکان بدون تاکید بر چهره و گاه حتی حضور فیزیکی آدمها ثبت میکند؛ ترکیبی که در پایان مخاطب را با این حس مواجه میکند که ورای یک مستند، ناظر یک فیلم تاریخی دراماتیک با جزییاتی جذاب و پرداختشده بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.