|

خاورمیانه جدید و توافقنامه ژنو

فریدا قیتیس . فرنگیس بیات

باگذشت چند هفته از توافق هسته‌ای ایران و شش قدرت بزرگ جهانی، شواهد نشان می‌دهد که موضع ایران به‌طور قابل‌توجهی در مقابل رقبای منطقه‌ای‌اش تقویت شده است. توافقنامه موقت هنوز اجرا نشده است، اما توازن قوا در خلیج‌فارس و خاورمیانه هم‌اکنون در حال تغییر است. آنچه «طرح اقدام مشترک» خوانده می‌شود برای شش‌ماه شرایط را به‌گونه‌ای برای توافق نهایی با ایران آماده می‌کند. واقعیت این است که ایران توانسته است تحریم‌ها را کاهش دهد و چشم‌انداز توسل به نیروی نظامی را هم تعلیق کند، وضعیتی که باعث بازنگری در سیاست‌های دولت‌های عرب منطقه خلیج‌فارس شده؛ دولت‌هایی که آشکارا با سیاست‌های اتمی ایران مخالف هستند و نگرانی‌های دیگرشان نیز غلبه پیداکردن دولت شیعی در منطقه است. بعد از امضای قرارداد ژنو، وزیران‌خارجه منطقه دایما در حال رفت‌وآمد در پایتخت‌های یکدیگر هستند تا مناسبات را به‌گونه‌ای تجدید کنند. نگرانی اعراب - به‌ویژه سعودی‌ها- بعد از سقوط صدام حسین که بزرگ‌ترین دشمن ایران در منطقه به‌شمار می‌رفت، شدت گرفت. این نگرانی به‌ویژه در باب اوج‌گرفتن قدرت تهران و گسترش حوزه نفوذ این کشور در منطقه بود. به‌هرحال توافق موقت ژنو امضا شده است، بهار عربی به آشوب‌های پراکنده ختم شده است و متحدان سنتی آمریکا -که در حوزه دفاعی کاملا وابسته هستند- پاسخ اوباما به بحران‌های مصر و سوریه را نگران‌کننده می‌بینند، در نتیجه قابل‌اطمینان‌بودن واشنگتن برای آنها زیر سوال رفته است. دولت‌های حاشیه خلیج‌فارس نیز دغدغه‌های مشابهی دارند. یکی از روزنامه‌نگاران سعودی در روزنامه «الحیات» چاپ لندن می‌نویسد: «زمانی که نشانه‌های بهبود روابط میان تهران و واشنگتن بروز پیدا می‌کند، ما دچار وحشت می‌شویم.» در واکنش‌های اولیه، تقریبا همه همسایگان ایران از توافق ژنو ابراز رضایت کرده‌اند اما پشت این لحن مثبت، گزارش‌های بی‌شماری هم وجود دارد که می‌گوید سعودی‌ها، رویکرد تازه آمریکا را «خیانت» به خود تلقی کرده و تلاش می‌کنند کاخ‌سفید را متقاعد کنند که ایران روی قول خود نخواهد ایستاد. «نواف عبید» یکی از شاهزادگان سعودی در مورد توافق ژنو گفته بود: «به ما دروغ گفتند، خیلی چیزها از ما پنهان شده است.» با این حال، همه دولت‌های منطقه، با علاقه شدید در حال رصدو‌بررسی دیپلماسی چشمگیر ایرانی‌ها هستند تا بتوانند انتخاب‌های خود را دوباره آرایش دهند. آشکار است که عربستان - متحد آمریکا- تضعیف شده است و ایران که ایدئولوژی ضدآمریکایی را در همه سال‌های گذشته ترویج کرده بود، در حال تقویت‌شدن است. این رویداد بدون شک، باخت محضی برای قدرت منطقه‌ای آمریکا در خاورمیانه است. عربستان تلاش می‌کند تا آمریکا در جریان توافق نهایی با ایران به شدت سختگیرانه عمل کند. اما عربستان همانند سایر همسایگانش باید خود را برای واقعیت جدید آماده کند؛ واقعیتی که در آن ایران بیش از هر زمان دیگری قدرتمند به‌نظر می‌رسد: دولتی که به آستانه هسته‌ای‌شدن نزدیک شده، توانمندی هسته‌ای دارد و می‌تواند رشد اقتصادی خوبی به‌دست آورد. هدف طرح ژنو، کنترل بحران به‌وجود‌آمده بر سر پرونده هسته‌ای ایران بود و در این میان اجازه داد تا زمان کافی برای مذاکرات بیشتر به ‌دست بیاید. اما این توافق موجب شکل‌گیری آرایش جدیدی از موازنه ژئواستراتژیک در منطقه شده است که نه باب میل آمریکاست و نه متحدان این کشور.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.