|

میزگرد دوم: روزنامه‌نگاری

اندیشه‌های کامل‌نشده معتمدنژاد

میزگردی با موضوع روزنامه‌نگاری، با حضور چهار استاد ارتباطات در ساعت 6:45 بعدازظهر 23 آذر برگزار شد. در این میزگرد، وضعیت حوزه روزنامه‌نگاری در ایران بررسی شد و دکتر محمدمهدی فرقانی جلسه را اداره می‌کرد. منشور چهارپایه معتمدنژاد محمدمهدی فرقانی . عضو هیات علمی دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه‌طباطبایی نزدیک به 180‌سال از انتشار نخستین روزنامه در ایران می‌گذرد و ما با همه فرازوفرودهای این مدت، در کشور روزنامه داریم. اما در این 180‌سال، به دلایل مختلف ما هنوز نتوانسته‌ایم یک ساختار حرفه‌ای روزنامه‌نگاری پیدا کنیم. این دغدغه را دکتر معتمدنژاد همیشه مطرح می‌کردند. در‌ سال 1881 میلادی در فرانسه قانون مطبوعات به تصویب رسید و اولین قانون مطبوعات ما نیز اقتباس از همان قانون بود و 50‌سال بعد، در فرانسه اولین آیین‌نامه حقوق حرفه‌ای مطبوعات تصویب شد اما هیچ‌گاه ساختار سیاسی در ایران اجازه نداد که چنین مقرراتی به تصویب برسد. ما نیاز به شکل‌گیری چنین ساختاری داریم و دکتر معتمدنژاد تلاش‌های فراوانی در این زمینه داشتند و برای همین بود که چهار پیش‌نویس حقوقی را با موضوعات استقلال حرفه‌ای، میثاق اخلاقی، شورایعالی مطبوعات و پیمان دسته‌جمعی کار مطبوعاتی تهیه کردند. در ‌سال 86 که آیین‌نامه کار حرفه‌ای مطبوعاتی را در کنار دکتر معتمدنژاد مورد تجدیدنظر قرار دادیم، هنر ایشان این بود که یک آیین‌نامه دولتی را به یک منشور حرفه‌ای تبدیل کردند؛ آن آیین‌نامه به کلی تغییر شکل داد و به شمایی از نظام جامع مطبوعات تبدیل شد که به شکل آیین‌نامه نظام حرفه‌ای روزنامه‌نگاری، حداقل حقوق روزنامه‌نگاران را مطرح می‌کند. منشوری که دکتر معتمدنژاد مطرح کردند، شامل چهار حوزه بهبود فضای عمومی آزادی مطبوعات، استقلال حرفه‌ای، آموزش تخصصی و تحکیم استقلال اقتصادی بود و هر یک نیز اهمیت خاص خود را داشت. در فضایی که از دکتر معتمدنژاد تجلیل می‌شود، باید این نکته را هم متذکر شد که از سازمان صداوسیما برای سه دوره متوالی نزد ایشان آمدند و خواستند که برای معرفی ایشان به‌عنوان چهره ماندگار علوم ارتباطات همکاری کنند اما هر سه‌بار، ایشان این مساله را نپذیرفتند. ناهمخوانی نظام رسانه‌ای فعلی با اندیشه‌های معتمدنژاد حسن نمکدوست‌تهرانی . رییس مرکز آموزش موسسه همشهری هرچه روزنامه‌نگار خوب در زندگی سراغ دارم، همکار و دانشجوی دکتر معتمدنژاد بوده‌‌اند. من این افتخار را داشتم که در دوره کارشناسی‌ارشد و دکترا، ایده‌های دکتر معتمدنژاد را بر اساس رهنمودهای ایشان فقط بنویسم و تلاشم این بود که عینا همان را که ایشان می‌خواهند پیاده کنم. خاطره‌ای از دکتر معتمدنژاد دارم که کاملا شخصیت ایشان را نشان می‌دهد؛ چند‌سال پیش، بنا شد که ایشان چند سند و میثاق حرفه‌ای را تهیه کنند و از من خواستند که سند مربوط به پیمان دسته‌جمعی کار را تدوین کنم. ایشان به دقت اصول را توضیح دادند و من هم طبق دستور ایشان عمل کردم. در یک روز بخصوص، ایشان اصرار داشتند که تا آخر شب سند به دستشان برسد، چندبار سند را اصلاح کردم و برایشان فرستادم و آخرین‌بار ساعت 12 شب بود که اصلاح‌شده سند را به منزل ایشان ارسال کردم. فردا به من تلفن کردند و گفتند که نظرت درباره این سند چیست. گفتم به نظرم سند خوبی است اما چند نکته هم دارد. گفتند که پس چرا اینها را اعمال نکردی یا چرا آنها را برایم ننوشتی. گفتم شما استاد من هستید و به من گفتید که چه مسایلی را بنویسم اما ایشان گفتند که اگر به موضوعی انتقاد کنید، من خیلی خوشحال خواهم شد. دولت که تغییر کرد، روزی دیدم که پیش‌نویس آیین‌نامه حرفه‌ای روزنامه‌نگاری منتشر شده است. خیلی از موضع پایین و با صدای لرزان، خدمت ایشان گفتم که با برخی از موضوعات هماهنگ نیستم. گفتند نظرتان را بگویید و این متن پیش‌نویس است و تازه در مرحله اول است و اگر نظر خود را نگویید، اشتباه کرده‌اید. چنین شد که من متن مفصلی را درباره این پیش‌نویس منتشر کردم و کسی که به من جرات این کار را داد، خود آقای دکتر معتمدنژاد بودند. کمی که گذشت، یک روز از روزنامه «شرق» با من تماس گرفتند و گفتند که در میزگردی درباره این پیش‌نویس به‌عنوان مخالف شرکت کنید و در آن میزگرد دکتر معتمدنژاد هم به‌عنوان موافق حضور دارند. با ایشان تماس گرفتم که اگر ممکن است، من نیایم. گفتند که اتفاقا حتما باید بیایی. بنابراین می‌بینید که ما استادی داریم که ایشان را هم به‌عنوان استادی قبول داریم اما بسیار علاقه دارند که اگر کسی نظری مخالف دارد درباره بحثی که اصلا ایشان به راه انداخته‌اند، کسی که دیدگاه دیگری دارد‌، نظرش را مطرح کند. اتفاقا موضوع آن میزگرد چاپ شد و پس از چاپ هم ایشان با من تماس گرفتند و تشکر کردند. در این میان، باید به یک نکته اشاره کنم و آن این است که آنچه به‌عنوان آیین‌نامه حرفه‌ای یا نظام جامع رسانه‌ها یا قانون آزادی اطلاعات در مجلس تصویب شده، از کلیدواژه‌هایی استفاده کرده است که آقای دکتر معتمدنژاد استفاده کرده‌اند و وارد ارتباطات ایران کرده‌اند اما باید بگوییم که هیچ‌یک از آنها هیچ نسبتی با اندیشه‌های دکتر معتمدنژاد ندارند. از آن منظومه زیبایی که دکتر معتمدنژاد خلق کردند، برخی کسان فقط یکسری کلمات را وام گرفتند و می‌خواهند یک مساله دروغین را برای کشوری که دکتر معتمدنژاد به آن عشق می‌ورزید، وانمود کنند که از سوی ایشان ابراز شده است. دانشجویان باور نکنند که این اسناد همان‌هایی بوده که موردنظر دکتر معتمدنژاد بوده است و با این پیش‌فرض که اینها گره‌گشا هستند، درباره‌اش بحث نکنند. آنچه بر نظام رسانه‌ای کشور می‌رود، سنخیتی با دکتر کاظم معتمدنژاد ندارد و با حقوق مردم و آزادی رسانه‌ها ارتباطی ندارد. اینها بزک پیش‌پاافتاده‌ای است که دکتر معتمدنژاد با آن سنخیتی ندارد. نگاه آسیب‌شناسانه معتمدنژاد به روزنامه‌نگاری یونس شکرخواه . سردبیر همشهری‌آنلاین و عضو هیات علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران ما هم می‌توانیم روزنامه‌نگاری را جدا نگاه کنیم و هم این مقوله را از چشم دکتر معتمدنژاد ببینیم. من دومی را ترجیح می‌دهم. به گمانم، دکتر معتمدنژاد با یک آسیب‌شناسی تاریخی به روزنامه‌نگاری نگاه می‌‌کردند. پایه روزنامه‌نگاری ایشان نقد به دموکراسی لیبرال غربی بود. نگاه رادیکال و چپ دکتر از همان مقطع روزنامه‌نگاری در سرویس خارجی کیهان شروع می‌شود. واقعیت این است که ایشان به روزنامه‌نگاری Main Stream (جریان مسلط) اعتقاد نداشتند اما راه را تخریب روزنامه‌نگاری و روزنامه‌نگار را هوچی و دنباله‌رو قدرت خواندن، نمی‌دانستند. دکتر معتمدنژاد می‌گفت که از راه فنی و حرفه‌ای هم می‌شود تا حدی این ماجرا را تعدیل کرد. می‌توان گفت که به بسیاری از ما، دکتر خط داده است که در چه زمینه‌هایی از ارتباطات فعالیت کنیم. ایشان می‌گفتند که به روزنامه‌نگاری تحلیلی باید بیشتر از روزنامه‌نگاری خبری بها داد. برخلاف آنچه گفته می‌شود، نقدی هم بر دانیل لرنر و نظریه نوسازی داشت و گفت که روزنامه‌نگاری آنها برای شرایط سرمایه‌داری مهیا شده است، نه جامعه ایران. اما ما هنوز داریم روی همان مدار حرکت می‌کنیم. توجهی که دکتر معتمدنژاد به روزنامه‌هایی مثل لوموند هم داشتند، از همین توجه ناشی می‌شد که به روزنامه‌نگاری تحلیلی بیشتر توجه داشت تا روزنامه‌نگاری خبری. بنابراین باید گفت که رادیکالیسم دکتر معتمدنژاد را نمی‌توان با غرزدن بر سر مطبوعات خالی کرد. نوع روزنامه‌نگاری‌ای که مدنظر دکتر معتمدنژاد بود، این نبود که اکنون جاری است. آنهایی که به ایشان نقد وارد می‌کنند، باید نگاه کنند که چه کسی روزنامه‌نگاری تحلیلی را وارد ایران کرد؟ مگر چه کسی ژانرهای مختلف روزنامه‌نگاری را به ما معرفی کرده است؟ جایگزینی که دکتر معتمدنژاد برای روزنامه‌نگاری مدنظر داشت، نوع فعلی روزنامه‌نگاری نبود بلکه انواعی بود که نمونه آن روزنامه‌نگاری تحقیقی است نه روزنامه‌نگاری خبری. معتمدنژاد ابتدا یک روزنامه‌نگار حرفه‌ای بود سیدفرید قاسمی . پژوهشگر تاریخ ارتباطات می‌توان دکتر معتمدنژاد را در چند عدد و رقم خلاصه کرد؛ مثلا 79‌سال و شش‌ماه و 23روز عمر، 17 کتاب، 37جزوه درسی، پنج مقدمه بر کتاب‌های دیگران، 30مقاله یا همکاری با 10مجله علمی. اما این عدد و رقم‌ها چیزی را از دکتر معتمدنژاد نمی‌رساند. زمان بدرقه دکتر در بهشت‌زهرا، خبرنگاری پرسید که ایشان را در دو کلمه خلاصه کنید، گفتم پایدار و بی‌آزار. بدون شناخت تاریخ آموزش روزنامه‌نگاری در ایران این پایداری برای ما روشن نمی‌شود. برای عالم جفا این است که در تعریف او غلو و اغراق کنیم. بنابراین بهتر است از مویه‌سرایی پرهیز کنیم چون مویه مربوط به عوام است؛ برای خواص و بزرگان باید کارنامه‌شان را با مستندات تاریخی مرور کرد تا قدر و قیمتشان شناخته شود. ما بیش از 200‌سال تاریخ ارسال انواع محصل به خارج از کشور را داریم که بسیاری از آنها را به‌عنوان روزنامه‌نگار می‌شناسیم. اگر اینها را نگاه کنیم، می‌بینیم که دکتر معتمدنژاد با نفر دوم هم حتی فاصله بسیاری دارد. اینطوری است که می‌توانیم شخصیت واقعی ایشان را درک کنیم. باید این را هم ذکر کنم که ایشان در ابتدا یک روزنامه‌نگار تجربی بوده‌اند و از اول درس روزنامه‌نگاری را نخوانده بودند. دکتر معتمدنژاد دکترای حقوق داشت که در ‌سال 36 دکتر مصباح‌زاده با یک امتحان سرپایی یک مطلب از لوموند را به ایشان می‌دهد و چند دقیقه بعد ترجمه‌شده‌اش را تحویل می‌گیرد. دکتر معتمدنژاد به کیهان می‌رود و در روزنامه کیهان بین‌ سال‌های 36 تا 40، به‌طور پیوسته آثار ایشان را می‌بینیم و مشخص است که یک روزنامه‌نگار حرفه‌ای تمام‌عیار هستند. این را هم از همکاران ایشان در آن‌سال‌ها می‌توان دید و هم از تورق کیهان در آن‌سال‌ها. سخنی نیز باید از نجابت دکتر معتمدنژاد گفت و اینکه دوستان آنقدر که دنبال «ماتلار» بودند، دنبال دکتر معتمدنژاد نبودند. سرنوشت دکتر معتمدنژادها سرنوشت علم در این کشور است. تازه او خوشبخت‌ترین و خوش‌شانس‌ترین مدرس دوره خودش بود؛ خدا می‌داند که دکتر الهی و دکتر مرزبان در همین ساختمان دانشکده علوم ارتباطات چه کارها که نکردند. متاسفانه سیاست تا آشپزخانه فرهنگ هم نفوذ می‌کند و به همه به چشم سیاست نگاه شده است. برای اینکه یک رشته بماند، دکتر معتمدنژاد انگ را به جان خرید، تشکل به وجود آورد، بیانیه منتشر کرد و آبرویش را کف دستش گذاشت و با چندنفر از همکارانش به جاهای مختلف رفت تا این رشته نمیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.