میزگرد اول: ارتباطات
ارتباطات ایران در پیچوخمهای دشوار
میزگرد با موضوع ارتباطات، با حضور چهار استاد ارتباطات و یک استاد جامعهشناسی در ساعت 5:45 بعدازظهر 23آذر برگزار شد. در این میزگرد، وضعیت حوزه ارتباطات در ایران بررسی شد و اداره جلسه برعهده دکتر مهدی محسنیانراد بود. وضعیت منحصربه فرد ارتباطات در ایران مهدی محسنیانراد . عضو هیات علمی دانشگاه امامصادق(ع) ما وضعیتی کاملا منحصربهفرد در جهان در حوزه رسانه داریم؛ مثلا در هیچ تلویزیونی در جهان صدای موسیقی پخش نمیشود بدون اینکه آلت موسیقی نشان داده شود. در هیچ کشوری، آنچه در قانون مطبوعات مشخصشده با آنچه اعمال میشود، اینهمه فاصله نیست. در هیچ کشوریدرصد دانشجویان ارتباطات شاغل در رسانهها، چنین کم نیست. شیوه ارتباط در رسانههای ما دانشگاهی نیست بلکه تجربی است. در تمام طول 35سال گذشته که تلویزیون به رادیو تبدیل شد و رادیو به خطابه، نیازهای ارتباطی جامعه ایران نادیده گرفته شده است تا حدی که مسوولان صداوسیما در سالهای گذشته در جلسات خصوصی اعلام میکردند که تلویزیون ایران بخشی از بینندگان خود را از دست داده است. ما در ایران پدیدهای داریم به نام مرگ زودرس مطبوعات و به این
معنی است که میانگین عمر مطبوعات در ایران بسیار پایین است. همچنین در هیچ کشوری مثل ایران شاهد اینگونه اصرار بر انحصاریبودن رادیو و تلویزیون نیستیم. دکتر معتمدنژاد از اینکه فقط تابلوی دانشکده ارتباطات بر دیوار نصب شده اما عملی در این زمینه صورت نمیگیرد، رنجیدهخاطر بود. در زمان انقلاب فرهنگی، دانشکده علوم ارتباطات عملا تعطیل شد و روزی که همراه دکتر معتمدنژاد به ستاد انقلاب فرهنگی رفته بودم و ایشان در ضرورت وجود رشته ارتباطات سخن گفتند، مسوولان وقت اعلام کردند که این رشته را آمریکاییها آوردهاند و اصلا ارتباطات رشته علمی نیست. بنابراین دانشکده منحل شد و اتاق بزرگ دکتر معتمدنژاد را در طبقه چهارم دانشکده علوم اجتماعی به سالنی منتقل کردند که یکمیز داشت و هشتصندلی هم دورش بود و تا مدتها اوضاع برای گروه ارتباطات به همین گونه بود. راهحل این است که این دانشکده به حالت اول خود بازگردد و به دانشکده علوم ارتباطات، مثل سابق، تبدیل شود. راهحل دیگر برای ساماندهی وضعیت ارتباطات در ایران نیز این است که از نظر حرفهای، باید میثاق حرفهای یکپارچه مطبوعات، رادیو و تلویزیون تصویب شود تا ارتباطات به تدریج به حالت طبیعی
خود بازگردد. زمانی که میثاق حرفهای مطبوعات نوشته میشد، میپرسیدیم که چرا این را تبدیل به میثاق حرفهای رسانهها نمیکنید. دکتر معتمدنژاد میگفتند که برخی حساسیت دارند به نام رسانه و بگذارید از همین مطبوعات که حساسیت دربارهاش کمتر است، شروع کنیم. اما بنده عرض میکنم که طرح دکتر معتمدنژاد این بود که چنین میثاقی برای همه رسانهها بهصورت یکپارچه اعمال شود و انحصار رادیو و تلویزیون برای همیشه تمام شود. اخلاقیبودن، عین پروژه معتمدنژاد محمدامین قانعیراد . رییس انجمن جامعهشناسان ایران ارتباطات را به دو معنای ارتباطات معرفتی و ارتباطات اجتماعی میتوان طبقهبندی کرد. در جامعهای که امکانات ارتباطات معرفتی وجود نداشته باشد، امکان ارتباطات اجتماعی هم نیست. دکتر معتمدنژاد در 50سال پیش، بهطور هوشمندانهای چرخش دو نظریه معرفتی و اجتماعی ارتباطات را متوجه شدند. ایشان در سالهایی که تحولات 1968 رخ میداد، در فرانسه بودند و به خوبی نبض تاریخ را شناختند و بعد از آن بود که به پیشگامی ایشان، دانشکده علوم ارتباطات به وجود آمد. اینکه چطور متوجه این چرخش معرفتی شدند، شاید به این ربط داشته باشد که ایشان
بین رشتههای حقوق، علوم سیاسی و روزنامهنگاری در رفتوآمد بودند. در روزگاری که روزنامهنگاری، کاری روشنفکری محسوب نمیشد، او رشته حقوق را رها کرد و به روزنامهنگاری پا گذاشت. او البته حقوق را رها نکرد و تا آخر حقوقدان ماند اما حقوق را به سطح نظام اجتماعی کشاند و تبدیل به اخلاق حرفهای و حقوق رسانهای و حقوق ارتباطی کرد. یکی از ویژگیهای شخصیتی ایشان که مدام از آن یاد میشود، اخلاقیبودن ایشان است. اخلاقیبودن برای دکتر معتمدنژاد زایدهای برای پروژهاش نبود بلکه عین پروژهاش بود؛ او میخواست اخلاق را در جامعه رواج دهد و تصورش این بود که با حقوق و سیاست نمیشود بهعنوان یک روشنفکر کار چندانی انجام داد. نمیدانم از کجا و چطور ایشان وارد وادی روزنامهنگاری شد؛ میتوان این را یک اتفاق تاریخی دانست که البته به نفع همه ما تمام شد. درباره وضعیت ارتباطات در ایران، باید به سیر جهانی این رشته با سه موج حول نسبت جامعهشناسی و ارتباطات صحبت کرد: موج اول ژانر آمریکایی و ژانر آلمانی ارتباطات بازمیگردد که اولی بر جامعهشناسی ارتباطات تمرکز دارد و به فرهنگ پاپ و افکار عمومی به جای نخبگان توجه دارد و دومی به جامعهشناسی
معرفت تاکید بر نخبگان و تحلیل طبقاتی میپردازد. در موج دوم، جامعهشناسی در یک طرف قرار میگیرد و ارتباطات در یک طرف و جداگانه مسایل را تحلیل میکنند. در موج سوم، ما در جامعهشناسی با یک چرخش ارتباطی مواجهیم و در ارتباطات با چرخشی معرفتی. در ژانر ارتباطیای که دکتر معتمدنژاد پی میگرفت، روشنفکر، پیشتازی نقش خود را از دست میدهد و به جایش ژورنالیست مینشیند. در حقیقت، روزنامهنگاری پلی است بین قدرت و مردم. بنابراین سوژه تغییر برای ایشان روزنامهنگاری است که اسمش را میگذارد ژورنالیسم اخلاقی. در عمل هم این را میبینیم؛ در دوره اصلاحات دکتر معتمدنژاد خیلی کار کرد؛ از او میپرسیدند که نتیجه چه شد، پاسخ میداد که اجرا نشد. میپرسیدند چرا، میگفت لابد سرشان شلوغ است و گذاشتهاند برای بعد. بعدها میپرسیدند که هنوز امیدوارید، ایشان پاسخ میداد وظیفه روزنامهنگار ایجاد امید در جامعه است. نام معتمدنژاد با احیای دانشکده علوم ارتباطات میماند حسین افخمی . عضو هیات علمی دانشکده ارتباطات دانشگاه علامهطباطبایی دکتر معتمدنژاد حقوق عمومی را وارد رسانهها کرد و تاکیدش بر سه مبحث آزادی اطلاعات، دسترسی
روزنامهنگاران به اطلاعات و دسترسی عموم به اطلاعات بود. در واقع آنچیزی که دولتهای رفاه در 50سال گذشته تحت عنوان آموزش عمومی، بهداشت عمومی و دیگر حوزههای عمومی دنبال میکردند، دکتر معتمدنژاد در رسانههای عمومی پی میگرفت. ایشان بهدنبال رسانههای عمومی بود و با هریک از دانشجویان دکترا نیز یکی از جنبههای این موضوع را پیش میبرد. باید تاکید کرد که رسیدن به رسانههای عمومی، پیشنیازهایی دارد که یکی از آنها سیستم سیاسی کشور است. باید گفت که اهداف ایشان محقق نمیشود مگر نهادهای اجتماعی مثل احزاب سیاسی به وجود بیایند. دکتر معتمدنژاد رسانهای را میخواست که تکثر داشته باشد. اگر نهادهایی مثل احزاب نباشند، اگر برای سالها تشکلهای صنفی حضور داشته باشند نیز، نمیتوان به هدف رسید. به همین ترتیب، اگر بهداشت عمومی یا آموزش عمومی تضعیف شود، رسانههای ضعیفی هم خواهیم داشت، بنابراین برداشت من از سخنان و برنامهها و درسهای دکتر معتمدنژاد، مدل رسانههای عمومی بود. باید گفت تاریخ روزنامهنگاری ما در عین اینکه تاریخ کوتاهی است، بسیار هم عجیب است. ما در همین تاریخ، کشتن فجیع روزنامهنگارانی مثل فرخییزدی یا صوراسرافیل را
داریم. دکتر معتمدنژاد استادی بود که در بسیاری از حوزهها تنها حرکت کرد و طعنهها تحمل میکرد. اگر دولتی به ایشان علاقه داشته باشد، نمیخواهد نام خیابانی را به نامش بگذارد بلکه کافی است جایی به او بدهید که کتابخانهاش به تاراج نرود. هنوز زمان زیادی از درگذشت دکتر عبداللهی نگذشته و دیدیم که با کتابخانه ایشان چطور برخورد شد. کافی است که کتابهای ایشان در کتابخانه همین دانشکده علوم اجتماعی علامه در چند قفسه بیشتر قرار بگیرد و دانشجوها از آن استفاده کنند. دکتر معتمدنژاد نسبت به دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه حق آبوگل دارد و این ساختمان و دانشکده باید به دانشکده علوم ارتباطات تغییر نام بدهد و اینچنین است که یاد و نام دکتر معتمدنژاد باقی خواهد ماند. رسانهها؛ ناتوان در کاهش تنش مسعود کوثری . مدیرگروه ارتباطات دانشگاه تهران ما با یک انفجار بیمعنایی زودرس در جامعه ایران مواجه شدهایم. روزنامههای ما شکل روزنامههای گهگاهی را پیدا کردهاند که اگر روزی خبری باشد، آنها خوانده میشوند و اگر خبری نباشد، کاغذهای رنگینی هستند که روی دکهها میمانند؛ یعنی گاهی و بهصورت اتفاقی خوانده میشوند.
همینطور شاهد روزنامهنگاری موبایلی و پشتمیزی هستیم که مصاحبهکننده اصلا از دفتر روزنامه خارج نمیشود و بهصورت رودررو با مصاحبهشونده روبهرو نمیشود تا حرکات چهره و ارتباطات غیرکلامی او را حس کند. بنابراین بیشازپیش به سوی بیمعنایی میرویم. در حوزه رادیو و تلویزیون نیز با یک جامعه ذرهای مواجهیم که تلویزیون نمیتواند این ذرات را به هم پیوند بدهد. پس اتفاقاتی مثل ماجرای فیسبوک لیونل مسی و خانم مجری در مراسم قرعهکشی جامجهانی رخ میدهد. همچنین ما با رسانههای زیرزمینی که بیشترین موجهای رسانهای با آنها ایجاد میشود، روبهرو هستیم یا انواع مختلف رسانههای پارتیزانی که در حوادث مهم ظاهر میشوند. در این اوضاع، میشود این سوال را مطرح کرد که آیا رسانههای فعلی ما دارای کارکردهای انسجامبخش که از رسانهها انتظار داریم، هستند. در حقیقت، ما یک جامعه پرتنش ذرهای داریم که رسانهها قادر نیستند آن را از تنش خارج کنند. درباره تلاشهای دکتر معتمدنژاد نیز باید گفت، ایشان در دورهای وارد عرصه ارتباطات شدند که پارادایم نوسازی در جهان حاکم بود و میبینیم که فضا و نوع نگاه به رسانهها بسیار از این پارادایم متاثر
است. من فکر میکنم که برای جامعه ایران باید وارد پارادایم جدیدی شویم و به یک نسبت جدید بین رسانه و جامعه برسیم که در پارادایم نوسازی ملاحظه نشده است. دکتر معتمدنژاد در تمام عمرشان حتی در زمانی که جامعه اطلاعاتی را مطرح میکنند، آن را در قالب آنچه سازمانهای بینالمللی بهعنوان حق ارتباط تعریف میکنند، میشناسانند. اما به نظر میرسد که این حق ارتباط را با توجه به شرایط ایران باید مورد چالش قرار بدهیم. ضرورت تشکل فراگیر ارتباطات محمد سلطانیفر. مدیر تحقیقات رسانهای مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیصمصلحتنظام چند ویژگی را از دکتر معتمدنژاد میتوان وام گرفت که برای ارتباطات ایران بسیار مناسب است. ایشان هیچگاه وارد فضای قدرت نشدند. با وجود اینکه با تفکرات برخی دولتها قرابت فکری داشتند، هیچگاه در کنار قدرتها قرار نگرفتند و اعتقاد داشتند که رسانهها قدرت ضدقدرت هستند به این شرط که از این قدرت بتوانند خوب استفاده کنند؛ ضد قدرتی هستند که شاید در حکومتها و ساختارهای حکومتی شکل میگیرد و میخواهند آن را اعمال کنند. برخی از همکاران ما شاهد بودند که دکتر معتمدنژاد خواهان این بودند که واحدهای
کوچکتر رشتههای دانشگاهی و انجمنها تحت یک چتر بزرگتر و انجمن قدرتمندتری قرار گیرند. این از خواستههای مهمی بود که اگر عملی شود و دانشجوها و جزایر کوچک دور هم جمع شوند، میتوان در زمانهایی که لازم است و حوزه ارتباطات با بحران مواجه است، قدرتی باشیم در برابر مسایلی که به وجود میآید. به این ترتیب است که مثلا میتوانیم قانون مطبوعات را تغییر بدهیم یا جلوی سوءاستفادههایی را که احزاب از رسانهها انجام میدهند، بگیریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.