|

اوکراین کانون رقابت شرقی - غربی در اروپا

اردشیر زارعی قنواتی

شکست نشست 29 نوامبر اتحادیه اروپا در «ویلنوس» پایتخت لیتوانی در چارچوب طرح«مشارکت شرقی» که با عدم‌امضای پیمان تجارت آزاد بین این اتحادیه و اوکراین رقم خورد بار دیگر بحث نگاه به شرق یا به غرب در اروپای شرقی و جمهوری‌های استقلال‌یافته از فروپاشی شوروی را در کانون خبرهای بین‌المللی قرار داد. با تصمیم کابینه اوکراین قبل از این نشست مبنی بر به تعویق‌انداختن امضای این توافقنامه «ویکتور یانوکوویچ» رییس‌جمهوری این کشور با تمام فشاری که از داخل توسط جناح اپوزیسیون و در خارج توسط اتحادیه اروپایی بر وی وارد می‌شد، همچنان بر عزم خود برای عدم‌امضای قرارداد تجارت آزاد با اتحادیه ایستادگی کرد. در شرایطی که به لحاظ تاریخی اوکراین بعد از استقلال خود در سال 1991 از شوروی سابق همواره کانون کشمکش دو گرایش شرقی و غربی بوده و فضای سیاسی - اجتماعی این کشور در قالب یک دوقطبی هویت ذاتی خود را تعریف می‌کند برای درک بهتر از وضعیت موجود، تامل در چرایی و موقعیت ساخت سیاسی - اجتماعی آن از اهمیت زیادی برخوردار است. اوکراین عینی‌ترین و شفاف‌ترین تصویر از تلاقی شرق و غرب در قاره اروپاست که به نوعی حلقه واسط یک زنجیر در حوزه ژئوپلیتیک منطقه نیز بوده و هرگونه سمت‌گیری به یک طرف می‌تواند موازنه سیاسی - اجتماعی در ساخت درونی و تغییر در عرصه ژئوپلیتیک را به دنبال داشته باشد. تصویر اوکراین در ساخت داخلی به خلاف تصور عمومی برخوردار از یک تناقض ماهوی و دوقطبی ذاتی در بطن مولفه دولت - ملت به شیوه مدرن است که عبور از آن بدون در نظرگرفتن حساسیت‌های ملی و منطقه در کوتاه‌مدت و میان‌مدت به آسانی انجام نخواهد گرفت. در شرق اوکراین به لحاظ اینکه اکثریت مطلق از نژاد اسلاو و تقریبا 40‌درصد آنان اصولا روس‌تبار هستند، مذهب مردم این منطقه همچون روس‌ها مسیحی ارتدوکس است، زبان بیشتر مردم شرق اوکراین، روسی بوده و به جهت همگرایی فرهنگی احساس مشترک با مردم روسیه دارند و مهم‌تر از همه اینکه شرق این کشور تقریبا تمام منطقه صنعتی کشور را در خود جای داده و از یک طرف طبقه کارگر، نهادهای سندیکایی و بخش مونتاژکاری یا وابستگی صنعتی آن تداوم رابطه نزدیک با روسیه را می‌طلبد. برعکس این موضوع، در غرب اوکراین بیشتر مردم پیرو مذهب کاتولیک بوده، زبان اوکراینی آلترناتیو زبانی است که بعضا حتی وقتی که دولت زبان روسی را به‌عنوان زبان دوم به رسمیت شناخت در غرب اوکراین صدای اعتراض بلند شد. در غرب این کشور ساخت اقتصادی بر مبنای کشاورزی است و به همین دلیل نزدیکی به اتحادیه اروپایی برای آنان هم منبع صادرات می‌تواند باشد و هم اینکه تقاضای کالای صنعتی و مصرفی هیچ دغدغه‌ای جهت تشدید بیکاری در صورت ورود صادرات اتحادیه ندارند. این عدم‌تجانس جغرافیای سیاسی و اقتصادی شرق و غرب اوکراین در کنار بازی‌های ژئوپلیتیک اتحادیه اروپایی و روسیه در طی رقابت‌های موجود دو اردوگاهی بنیان اصلی دوقطبی موجود در جدل‌های داخلی و خارجی اوکراین امروز است. تاکنون این موقعیت ویژه برای اوکراین به‌عنوان زنجیر واسط و کانون رقابت شرق و غرب در اروپا موجبات تهدید و فرصت‌های بسیاری بوده است. ترانزیت گاز روسیه از مسیر اوکراین به سمت کشورهای اروپایی و فروش گاز ارزان‌تر مسکو به کی‌یف در کنار خرید بخش اعظم تولیدات صنعتی این کشور توسط روسیه در کنار استفاده از امتیازات ویژه تحت عنوان اتحاد گمرکی توسط اوکراین در زمره فرصت‌هایی تلقی می‌شود که چرخ اقتصاد این کشور را تا به امروز به حرکت درآورده است. آنچه اتحادیه اروپایی می‌تواند به اوکراین بدهد با توجه به تجربه تاریخی درمورد دیگر کشورهای حوزه شرقی که به این اتحادیه پیوسته‌اند بیشتر در قالب یک «پرستیژ» است که بیشتر در حوزه دموکراتیزاسیون سیاسی و تردد آسان شهروندان به سمت اروپا را فراهم می‌کند در صورتی‌که این کشور در بازار اروپایی حرف چندانی برای گفتن نخواهد داشت. هم‌اکنون اوکراین از بسیاری از امتیازات اتحاد گمرکی با روسیه استفاده می‌کند و در صورت درنظرنگرفتن منافع مسکو در آینده و شروع تنبیهات روس‌ها، کی‌یف دچار یک فروپاشی اقتصادی و تنش حاد در دوقطبی موجود خواهد شد. اینکه اتحادیه اروپایی در نشست ویلنوس از زبان «خوزه مانوئل بارسو» رییس کمیسیون اروپا بعد از شکست مذاکرات با یانوکوویچ می‌گوید «ما به کشور ثالث اجازه مداخله در مذاکرات دوجانبه را نمی‌دهیم» با توجه به تبعات پیمان تجارت آزاد بین اتحادیه و اوکراین چندان با منطق سیاسی و حتی اقتصادی سازگار نیست. در صورت امضای این توافق عوارض گمرکی صادرات اروپا به اوکراین مشمول کاهش 85‌درصدی می‌شود و بعدا همین کالاها به واسطه اتحاد گمرکی با روسیه به سهولت وارد این کشور شده و می‌تواند اخلال و زیان بزرگ اقتصادی برای مسکو به دنبال داشته باشد. به‌طور حتم تا زمانی که تکلیف روابط بنیادین اتحادیه اروپایی با روسیه به سرانجام نرسیده است، مسکو اجازه این تداخل منافع را نداده و کی‌یف نیز قبل از آن باید تکلیف خود را نسبت به تعادل‌بخشی بین غرب و شرق در حال رقابت روشن کند. اینکه ویکتور یانوکوویچ در جواب منتقدان اروپایی خود می‌گوید:«برنامه ما تغییر نمی‌کند فکر می‌کنیم زمانی به این توافق خواهیم رسید که به اقداماتی دست بزنیم و راه‌حل‌هایی برای مشکلات اقتصادی بیابیم، آنوقت فرصتی برای امضای توافقنامه همکاری راهبردی با روسیه پیدا خواهیم کرد و این همان چیزی است که به آن نیاز داریم. ازاین‌رو سعی می‌کنیم روابط بین اتحادیه اروپا، روسیه و اوکراین را عادی سازیم. این وظیفه ماست» بخشی از یک واقعیت موجود است. اینکه هم‌اینک بسیاری در اتحادیه اروپا و غربگرایان اوکراینی که این روزها خیابان‌های کی‌یف را در اعتراض نسبت به رییس‌جمهوری، عرصه حضور خود قرار داده‌اند، آن را نمی‌بینند بیش از آنچه منطقی باشد رقص در صحنه احساس است. از آنجا که رهبران مسکو نسبت به نقض منافع ملی خود توسط اتحادیه اروپایی و گسترش آن به سمت شرق و در حوزه نفوذ خود به‌شدت معترض و خشمگین هستند، هرگونه اقدام یکجانبه توسط کشورهای اقماری این حوزه به‌خصوص زمانی که از امتیازات ویژه مسکو استفاده می‌کنند لاجرم با اقدامات تنبیهی سخت مواجه می‌شود. دولت اوکراین از یک سو این واقعیت ژئوپلیتیک را می‌داند و از سوی دیگر جایگاه رای‌دهندگان به«حزب مناطق» به‌عنوان حزب حاکم و موتلف خود حزب کمونیست در بخش شرقی اوکراین است که همواره روسیه را بر اتحادیه اروپایی ترجیح می‌دهند. اصولا اوکراین زمانی می‌تواند بدون دردسر به توافق تجاری با اتحادیه اروپایی برسد که قبل از آن توازن و تعامل لازم برای عدم نقض منافع همسایه بزرگ شرقی خود را فراهم کرده باشد در غیراین صورت مناقشه شرقی - غربی در اوکراین همچنان ادامه خواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.