به مناسبت جایزه میخالسکی برای محمود دولتآبادی
چگونه خاطرهها تسخیر میشود
نادر شهریوری (صدقی)
«کار من اول با ناچاری سرگرفت، بعد از آن با غرور دنباله یافت، چندگاهی است که با عقل حلاجیاش میکنم و در این منزل آخر هم خیال دارم با عشق تمامش کنم.»1 اینها حرفهای گلمحمد- قهرمان اصلی کلیدر- در روزهای آخر زندگیاش است. زندگی پرفرازونشیب گلمحمد هر بار نیاز به توجیهی پیدا میکند و هر بار گلمحمد شکلی از یک توجیه را برای برههای از زندگیاش میآفریند و با آن به زندگیاش معنا میدهد و در پایان داستان وقتی گلمحمد نمیخواهد خود را تسلیم دولت مرکزی کند آنگاه توجیهش، عشقی میشود که با آن زندگیاش را فدا میکند. اراده نمیتواند به جاهایی نیرو دهد که زمینه لازم در آنجا وجود نداشته باشد اما اگر زمینه لازمی موجود باشد آنگاه میتواند منابع نیروی موجود را برانگیزاند، آن را فعال ساخته سپس سرریز کند. در بعضی از نوشتههای دولتآبادی و در مهمترین کتابش کلیدر ما با مقولهای آزادکننده به نام «مازاد نیرو» مواجه میشویم. در «مازاد نیرو» نیرو از فرط اشباع سرریز میشود تا کار تا نهایت پیش رود. در این سرریز نیرو که میتوان آن را شوریدگی نام نهاد، حالی از شوروشعف حاصل میآید تا به آن حد که آدمی دچار نوعی آگاهی میشود که
حتی از تجربه دردها و مصیبتهای زندگی لذت میبرد و دلخواهانه خود را سوژه آن میکند. دولت مرکزی تنها گلمحمد را میخواهد، گلمحمد اما خود را تسلیم نمیکند و حتی نمیگریزد. او میماند به همراه عدهای از اقوام، دوستان و... جنگیدن با حریف را ترجیح میدهد. این جنگیدن نابرابر گلمحمد و دوستانش اگرچه در قالب ایستادگی در برابر زور توجیهی برای خود پیدا میکند اما موضوع واقعی سرریزکردن نیرو و تاکید بر تفاوت خاص این نیرو بر نیروی متمرکز اصلی است. سیدشرضای بلوچ، یاغی سالخورده دیروز و تفنگچی حکومت در امروز، حکم زنده یا مرده گلمحمد را در دست دارد. او میخواهد با بیان تجربههای خود، گلمحمد را قانع کند تا جنگ نکند زیرا از نظر او کشتهشدنش حتمی است. سیدشرضا قصد ناروزدن به گلمحمد را ندارد و میخواهد در همان حالی که اوضاع را برای او تشریح میکند گلمحمد را به اعتدال بازگرداند: «.... من با تو نان و نمک خوردهام... تو چه میخواهی بکنی گلمحمد؟ عاقبت تمکین میکنی یا تمکین نمیکنی؟! نه گمان کنی که من حکم گفتوگو با تو را دارم. نه! من حکم تیر تو را دارم.»2 نصیحتهای معقولانه سید شرضای بلوچ و اعتدال و هوشیاریاش، تاثیری بر
گلمحمد ندارد آن آگاهیای که در گلمحمد وجود دارد همراه با حالت سکر و سرمستی است که بر اعتدال و آگاهی متعارف سیدشرضای بلوچ و اساسا آگاهی موجود در جامعه چیره میشود. این چیرگی البته پیروزی بر طرف مقابل نیست بلکه همانا نپذیرفتن حکم مقابل و تاکید بر تفاوت است، تفاوت بر خاصبودن خود: «نیرویی که به اطاعت وامیدارد، نیروی دیگر با آنچه را خود نیست نفی نمیکند، بلکه تفاوت خاص خود را آری میگوید و از این تفاوت سرمست میشود. امر منفی در ذات حضور ندارد چنانکه نیرو کنشگری خود را از آن بگیرد برعکس، امر منفی از این کنشگری نتیجه میشود، از وجود یک نیروی کنشگر از آریگویی به تفاوتش امر منفی فرآورده وجود است.»3 گلمحمد با آریگفتن به تفاوتش. درواقع بر خود بودنش تاکید میکند. او میخواهد کسی شود که هست، از قضا این «خودبودن» گلمحمد را سیدشرضا در اتمامحجتی که با گلمحمد میکند اینگونه بیان میکند: «... تو از آن مردمی هستی که به خودت واقف شدهای و خودت را یافتهای فرق تو... با جماعت همین است که تو خودت را یقین داری، تو باور کردهای که آدمی، این را هم باور کردهای که بزرگی به ارث و آوازه نیست تو خود هستی... تو خودت را به
شمار آوردهای.»4 با وجود آنچه درباره کلیدر و دولتآبادی گفته میشود او در کاراکتر گلمحمد به دنبال «تیپ ایدهآل» نیست. ارایه تیپ ایدهآل از ویژگی رئالیسم سوسیالیستی است. منظور از تیپ ایدهآل، تیپی است که فضیلتهای زمانه را یکجا در خود دارد به بیانی دیگر این نوع رئالیسم در تیپ ایدهآل نوعی انسان تراز نو میبیند که میتواند الگو قرار گیرد و مهمتر آنکه بیانگر روح آوانگارد زمانه خود باشد؛ روحی که خود را بری از هر تنش و ناپاکی بر فراز همه قرار میدهد، در حالیکه گلمحمد شخصیتی واقعی است با خلقوخوی جنگاوری و مردانگی که مشابه تاریخی فراوانی در گوشه و کنار کشور و آنهم در برهههایی خاص از تاریخ کشورمان دارد. گلمحمد قهرمان است و نه چیزی بیشتر، که همانگونه که گفته شد مشابه زیاد دارد، آنهم در چرخه مداومی از جنگاوری که دایما تکرار میشود بیآنکه فصلی نو آغاز شود: «این شباهتهای تاریخی تاکیدی است بر چرخهای که مدام در حال تکرار است اما تم تاریخی داستان نیز جدای از این چرخه نیست. تم تاریخی کلیدر این مضمون کلی را القا میکند که به هر حال قهرمانان... همواره با ترتیبی خاص در یکدیگر تکرار میشوند و با هر تکرارشان
حماسهسرایی نوین خلق میکنند و هر حماسه، ریشه در حماسه قبل دارد و نیز شباهتهایی به آن.» 5 با این حال دولتآبادی در کلیدر به جای ارایه «تیپ ایدهآل» به دنبال ارایه تیپ متفاوت میرود؛ این تیپ متفاوت به بهترین شکل در گلمحمد خود را پیدا میکند، مقصود از تیپ متفاوت دقیقا توجه به مفهوم نیچهای آن است، تیپی که به تفاوت خود با جمع تاکید کرده و به آن آری میگوید. در این آریگویی نوعی سرمستی نهفته شده که خود را جشن میگیرد و بر ازدستدادن جان و زندگی خود تاسفی نمیخورد. این تیپ، حتی رنجکشیدهترینشان هم به تعبیر دولتآبادی «هم سرپا و به قامت است و زیباست.»6 این تیپ به دنبال تامل و بازخوانی گذشته نیست تا در پی تداوم ایدهای باشد. عملش همچون میلی مبهم و نابهنگام است. این خودشیفتگی تنها خودش را میبیند و تنها میخواهد خودش را تکرار کند. در آریگویی به زندگی و سرمستی رابطهای تنگاتنگ وجود دارد، در سرمستی سبکی وجود دارد، آدم سرمست سبک است زیرا خود را بسط میدهد. این میل بسطیافته در زندگی جریان مییابد. به نظر میرسد تلقی از این نوع زندگی با تلقی رایج از زندگی تفاوت داشته باشد. در تلقی رایج، زندگیکردن همان کاری است
که زندگان میکنند. آنان تا مادامیکه زندهاند ناگزیر به زندگیکردن هستند، اما این ناگزیری را نمیتوان آریگویی به مفهوم نیچهای آن به حساب آورد. بنابراین زندگی را باید از نو برای سنخی از «فردها» تعریف کرد و طبیعتا با این سوال مواجه شد که مقصود از این نوع زندگی چیست؟ زندگی خود را در هرجا پدیدار نمیکند. به بیانی دیگر زندگی تنها در برهههایی از زمان و مکان، خود را کامل عرضه میکند با این نگاه پدیدارشناسانه اکثر آدمها زندگی میکنند بیآنکه واقعا زندگی کرده باشند. زیرا زندگی برایشان به طور کامل پدیدار نمیشود و به اصطلاح دست خود را رو نمیکند. رخدادها و پیشامدها از جمله پدیدارهایی طی زندگیاند که در پدیداری خود، ولو برای لحظاتی کوتاه دست زندگی را رو و آن را کامل عرضه میکنند. با این تلقی، زندگی واقعی در کل ظهور نابهنگام رخدادهایی میشود که طی زندگانی رخ میدهد و آریگفتن به زندگی همانا آریگفتن به این رخدادهاست. گلمحمد به واقعهای که در زندگیاش پیش میآید و تمام آن را تحتتاثیر قرار میدهد آری میگوید و خود را با آن پیوند میزند. او گرچه کار خود را در پوشش مبارزه با ظلم و دفاع از عدالت عنوان میکند اما
توجیهش، توجیهی ندارد، او تنها به زندگی آری میگوید، از آنرو که به پیشامد آری میگوید: «... گلمحمد واقعا نمیداند هدفش از مبارزه با سیستم چیست... و فقط این را درمییابد که خواهوناخواه در مبارزهای قرار گرفته است که نه ضرورت اجتماعی آن را درک میکند و نه مقصد خود را از آن میداند.»7 در آدمی مثل گلمحمد آگاهی تاثیری بر چندوچون کارش ندارد، آگاهی برای او هر بار فقط شکلی از یک توجیه برای زندگیاش است نه آگاهی برای درک وضع موجود به منظور عبور از آن و نه آگاهی از نوع هملتی که به تردید در عمل منتهی میشود. گلمحمد نیرویی سرریزشده از جنس زندگی است که میخواهد در آریگفتن به تفاوتش با دیگران تنها خود را اثبات کند، او در این راه رسالتی برای خود قایل نیست و نه حتی آنکه خود را الگویی بداند وقتی ستار به گلمحمد میگوید: «رعیتهای بلوک آمدهاند با تو شور کنند...» آنها رو به تو دارند، گلمحمد در پاسخ به آنها و در کمال تعجب میپرسد: «چرا رو به من؟ خودشان مگر چلاق هستند؟ مگر من استغفرالله، پیغمبرم تا غم امت داشته باشم؟»8 در کلیدر اساسا دیالکتیکی شکل نمیگیرد، دیالکتیک دولتآبادی در کلیدر تنها یک تز دارد و نیروی
آلترناتیو یا به تعبیری برابرنهادی وجود ندارد تا از دل آن نیرویی جدید ظهور کند، درست مثل آدمی که تنها یک پا دارد، آدم یکپا به ناگزیر زمین میخورد منتها میتواند با غرور به زمین بخورد و احیانا افتخار بیافریند. گلمحمد قهرمانی است متفاوت با دیگران که به مسلخگاه میرود او میخواهد آریگو به تفاوت خود با دیگران باشد، همه ماجرای کلیدر حول اراده قهرمانی گلمحمد چرخ میخورد، گلمحمد یک پای داستان است و آن پای دیگر، سرنوشت است که از آن گریزی نیست. گلمحمد با سادهکردن زندگی و عاریساختن از دیالکتیک آزاردهنده و تز و آنتیتزهای سنگین وجود تاریخی به دنبال «خواست قدرت» که چیزی جز اعمال اراده نیست میرود، درواقع گلمحمد با ازدستدادن جان بهراستی یکهتاز رمان بلندبالای کلیدر میشود. به همین دلیل هرگاه گلمحمد به عنوان یک «فرد»- و نه کاراکتر- در کلیدر حضور نمیداشت، آنگاه رمان زیبای کلیدر خلق نمیشد. «فرد» ویژگی بارز رمانتیسم است، آدمی هر چقدر «فردتر» باشد بیشتر در تقابل با جهان قرار میگیرد تا به آن حد که نفی و اثبات فردی وجودش مستقیما با نفی و اثبات جهان گره میخورد اما جهان که محتاج فرد نیست و در پی اثبات هستی او
برنمیآید. با این مضمون، خصومت جهان به معنای نفی آدمی است و اثبات فرد آدمی به معنای نفی جهان است. گلمحمد با اثبات خود جهان را نفی میکند، او جهان را هیچ میگیرد از آنرو که خود را همهچیز میبیند. گریز به گذشته و همینطور گریز به آینده که آن را ناکجاآباد مینامند از ویژگیهای تخیل رمانتیک است، فرد رمانتیک برای تخیلات خود، توجیهاتی میآورد و کنش خود را همچون گلمحمد حول آن تبیین میکند، این، اما از اهمیت رمانتیسم چیزی نمیکاهد مهم در رمانتیسم نپذیرفتن اکنون جهان و اشتیاق به زندگی در عین نفی آن است، جان زیبا با مازادی که بر اثر کنش خود میآفریند خاطرهها را تسخیر میکند و این خود کم چیزی نیست. 1، 2، 4 و 8) کلیدر محمود دولتآبادی، صفحات 2735، 2669، 2668 و 1985. 3) نیچه و فلسفه دولوز ص 36. 5، 6 و 7) نقد و تفسیر دولتآبادی صفحات 55، 153 و 58.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.