|

درباره کتاب «به ملاقات هایدگر»

هایدگر و مساله نازیسم

پوریا شیبانی‌راد

«هایدگر کلاس‌هایش را با یونیفرم اس‌اس برگزار می‌کرده، دانشجویان هیتلری را آزاد گذاشته تا یک پلاکارد ضدیهود را در دانشگاه نصب کنند و حتی دسترسی استاد پیر یهودی‌اش هوسرل را به کتابخانه دانشگاه ممنوع کرده است»؛ اینها شایعات وخیمی بودند که پس از جنگ دهان‌به‌دهان درباره هایدگر می‌چرخید. کتاب «به ملاقات هایدگر» شامل دو بخش است. بخش نخست شامل خاطرات نویسنده از دیدارهایش با هایدگر است که پس از جنگ به‌طور اتفاقی مسوول «اندکی ابهام‌زدایی» از پرونده هایدگر می‌شود و بخش دوم گفت‌وگوهایی با ژان بوفره یکی از بزرگ‌ترین شارحان هایدگر در فرانسه است که علاوه بر گفت‌وگوهای جذاب در مورد فلسفه هایدگر و اصطلاحات فلسفی غامضش به مساله ریاست دانشگاه هایدگر و ارتباط او با ناسیونال‌سوسیالیسم می‌پردازد. جنگ‌جهانی دوم تمام شده و نویسنده، فردریک دوتوارنیکی، به جست‌وجوی هایدگر وارد فرایبورگ می‌شود. پس از ملاقات با هایدگر سعی می‌کند دیدگاه هایدگر در مورد ارتباطش با ناسیونال‌سوسیالیسم را جویا شود. دو توارنیکی از هایدگر نقل می‌کند که او در سال 1933 به امید رهایی مردم آلمان از فقر و هرج‌و‌مرج، به بیداری ملی درود فرستاده و احترام گذارده بود. او به درخواست همکارانش و به اتفاق آرا وظیفه ریاست دانشگاه را پذیرفته و همچون کسی که ماموریت، یا به بیان بهتر یک «بار» را می‌پذیرد این کار را با هدف حفظ استقلال دانشگاه در برابر هرگونه تسلط سیاسی و فارغ از حزب نازی و نیز هرگونه آیینی انجام داده بود. اما هایدگر با دانستن اینکه مجبور خواهد شد به سازش‌های دیگری تن در دهد در فوریه 1934 از جایگاهش کناره‌گیری کرده بود. دوتوارنیکی از قول هایدگر می‌نویسد: آنها تلاش می‌کنند معنای استعفایش از پست ریاست دانشگاه در سال 1934 را به فراموشی بسپارند. چرا می‌خواستند کلاس‌هایش در دانشگاه که بنیادهای ادعایی آیین رسمی حزب را به پرسش می‌کشید نادیده بگیرند؟ چرا به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده گفته‌های تمام کسانی را که می‌توانستند به روابط سرد هایدگر با کارمندان رژیم در مدت 10ماه ریاستش شهادت دهند و همچنین انتقادهایی را که او اغلب در دفتر کارش، در وزارتخانه‌ها و گاهی به صورت خصوصی مطرح می‌کرده انکار می‌کردند؟ نویسنده، بروشوری را به هایدگر نشان می‌دهد درباره اردوگاه داخائو حاوی زندانی‌هایی با مکان‌هایی وسیع مملو از استخوان و اجساد. همسر هایدگر اطمینان می‌دهد که هیچ‌یک از اطرافیانشان از وجود این اردوگاه‌ها و آنچه که در آنها اتفاق افتاده اطلاعی نداشته‌اند. هایدگر می‌گوید واژه‌ها از نامیدن چنین فاجعه‌ای قاصرند. مردم آلمان توسط یک گروه جنایتکار فریب خورده‌اند. دوتوارنیکی می‌گوید هایدگر پذیرفت که رودررو با زوال جمهوری وایمار، با حساب، روی نوآوری و بدون تجربه، خودش را رها کرده تا به سمت ایده مبهم سوسیالیسمی آلمانی کشیده و اغفال شود، بدون محاسبه کافی اوضاع و احوال تاریخی ناسازگار با هرگونه تغییرات معنوی، به‌ویژه بدون سنجیدن نقش افراد. همان‌طور که در خطابه ریاستش گفته، گمان کرده بود تغییر ژرفی در حال وقوع است که شاید نوع دیگری از زندگی و واقعیت معنوی جدیدی را میسر می‌سازد. او خودش را سرزنش می‌کرد که نتوانسته به‌موقع سرشت حقیقی شر، از جمله وزن تعیین‌کننده‌ نهیلیسم و خواست قدرت را ببیند. هایدگر معتقد بود حتی امروز نیز فاقد افقی هستیم که تمام این سنگینی را در آن ارزیابی کنیم. او به‌محض نمایان‌شدن اولین علایم حاکی از وخامت اوضاع استعفا داده بود. هایدگر گوشزد می‌کند که او تنها کسی نبوده که چنین توهماتی داشته. هایدگر فکر کرده بود با پذیرفتن پست ریاست قادر خواهد بود روح دانشگاه را نوسازی کند و ماهیت آموزش را با به‌حساب‌آوردن آنچه به‌نظرش اساسی می‌آمده و نیز در مسیری که نوشته و تدریس کرده بود، اصلاح کند: تلاش در جهت احیای مقام تفکر، ممکن‌کردن اندیشه‌ای تعمقی در باب دانش که بتواند به سوی نگرش کاملا متفاوتی درباره شناخت رهنمون شود، در مقابل شرحه‌شرحه‌کردن رشته‌های تخصصی‌ای که به شکل تصنعی کنار هم قرار داده شده‌اند. با چنین پس‌زمینه‌ای بود که او در نهایت در مقابل خواهش‌های همکاران دانشگاهی‌اش تسلیم شده بود. چیزی که پیش‌بینی نکرده بود این بود که همه با هم در مخالفت با او متحد شوند. هایدگر بر ناسازگاری فلسفه‌اش با جهان ناسیونال-سوسیالیست تاکید می‌کند. انتخابی که هایدگر در سال 1933 به‌نفع هیتلر انجام داده بود، حمایت از برنامه سیاسی یک حزب یا بینشی از جهان نبود، بلکه پشتیبانی از مردی بود که می‌شد انتظار داشت قد‌برافراشتن از ورای حزبش را بلد باشد و برای مدتی رهبر خیزش و بیداری وطن و گردآورنده تمام نیروهای سازنده شود، در مقابله با تمام کسانی که روی تجزیه وایمار و پیروزی کمونیسم حساب می‌کردند. در بخش دوم کتاب در یکی از گفت‌وگوها میان دوتوارنیکی و ژان بوفره، بوفره به دفاع از هایدگر می‌پردازد و معتقد است نازیسم در اروپا برای هایدگر چیزی نیست مگر سومین نمود پدیداری پس از بلشویسم روسی و فاشیسم ایتالیایی که بعدها توتالیتاریسم نامیده شد. همان‌طور که جمله‌های دیگری از درسگفتارهای هایدگر در دهه 30 نشان می‌دهند، ناسیونال-سوسیالیسم، آنگونه که وی آرام‌آرام شکل‌گیری آن را مشاهده می‌کند، یکی از صورت‌ها یا یکی از پدیدارهای نهایی و غالب «برخورد» یا تصادم میان تکنولوژی در مرحله بسط سیاره‌ای آن با انسان دوران مدرن است؛ انسانی که در پایان فلسفه بدل به سوژه‌ای شده که جهان ابژه‌ای است برای او. بوفره معتقد است برخلاف برخی ادعاهای دروغین، هایدگر هرگز در هیچ‌ درسگفتاری نگفته ناسیونال-سوسیالیسم، به‌عنوان سیستمی سیاسی، عظمت خاصی داشته، بلکه از نظر او «عظمت» ناسیونال‌سوسیالیسم مربوط به چیزی است که در آن مخفی است، یعنی «برخورد». بوفره معتقد است هایدگر حتی پیش از «راه‌حل نهایی»، انسان نازی را به‌عنوان یکی از شکل‌های نهایی انسان دوران مدرن، شاید نهایی‌ترین شکل تاکنونی آن، حتی شاید به‌عنوان تصویر نهیلیسم مطلق، ادراک می‌کرد. وی در هیتلرگرایی جوانه‌زدن چیزی خطرناک‌تر و قدرتمندتر را در پس «زیست‌شناسی خلاصه و بدوی» روزنبرگ دیده بود؛ به دست‌گرفتن آمرانه یک ملت به‌عنوان توده‌های زیست‌شناسانه و نژادی. از نظر هایدگر هیتلر صرفا یک «تخطی‌گر» مخوف یا یک «جانی بی‌فروغ» نیست. نژادپرستی هیتلری، به هیچ‌وجه بقایای ساده «امیال مبهم غریزی» نیست. بوفره می‌گوید: اشتباه هایدگر نه صرفا از امیدی سرخورده، بلکه بیشتر از انتظاری ناشی می‌شود که برآورده نشد. یعنی دانشگاه خودش سر خودش بشود، خودمختار و خودسر شود. در این خصوص بد نیست به سراغ دریدا برویم، سراغ خطابه‌اش با عنوان «سکوت هایدگر». دریدا ادعا می‌کند علاقه او به هایدگر از طریق بوفره نبوده که همه گمان می‌کنند کل میراث هایدگر را وارد فرانسه کرده بلکه برای رهایی از شر تفسیری بوده که توسط سارتر و مرلوپونتی از فلسفه هایدگر صورت گرفته. دریدا معتقد است برتری بوفره به سارتر و مرلوپنتی این است که به هایدگر وفادارتر بوده است. دریدا در سخنرانی خود بر اهمیت فلسفه هایدگر تاکید کرده و از منتقدان وی می‌خواهد علاوه بر مساله ناسیونال‌سوسیالیسم به متن هایدگر نیز توجه داشته باشند زیرا ذخیره فراوانی برای تفسیرهای دیگر در آن موجود است و به‌حق می‌طلبد که دست‌کم بتوان مطالعه‌ آثار او را شروع کرد. از هایدگر انتظار می‌رفت درخصوص رفتارش توضیح دهد و پوزش بخواهد. دریدا از خود می‌پرسد چه اتفاقی می‌افتاد اگر هایدگر چیزی گفته بود و چه چیزی می‌توانست بگوید؟ او معتقد است سکوت هایدگر مجالی برای کندوکاو و جست‌وجو در کار هایدگر را فراهم کرد. به زعم دریدا سکوت هایدگر به‌مثابه دعوتی است برای بازخوانی بی‌رحمانه فلسفه او، که این امکان را به منتقدان وی داد تا ورای یک عذرخواهی دم‌دستی و ساده برخوردی موشکافانه با کار او داشته باشند. دریدا معتقد است هایدگر فقط موقعی می‌توانسته ناسیونال‌سوسیالیسم را محکوم کند که این امر در زبان ممکن شود، بنابراین سکوت وی نشان از الکن‌بودن زبان دارد یعنی زبان او برای این مهم ناتوان بوده است. اما دریدا در پایان سخنرانی‌اش ادعا می‌کند متون هایدگر هیچ جنبه جزمی‌اندیشانه‌ای ندارند و متونی پویا هستند؛ متونی که می‌توانند این امکان را برای ما فراهم سازند چه چیزی را محکوم کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.