رابطه سرمایه و کار نزد کریستوفر آرتور
هستیشناسی وارونه سرمایه
فروغ اسدپور
ایرادی که کریستوفر آرتور در کتاب خود «دیالکتیک جدید و سرمایه مارکس» به نسلهای زیادی از پژوهشگران مارکسی میگیرد، این است که آنها کار و ارزش را بهنحوی «مثبت» با هم یکسان تلقی کردهاند در حالی که به نظر او باید آنها را همچون قطبهای «مخالفی» درک کرد که بهنحو دیالکتیکی در یکدیگر نفوذ میکنند. در زیر این نظر را توضیح میدهیم. آرتور از اینجا شروع میکند که نمایان شدن کار در فصلهای نخست «سرمایه» به معنای چیزی که ارزش تولید میکند هنوز مفهومی گنگ است. فقط دیرتر است که میفهمیم این وضعیت نتیجه شکست کار در مقابل سرمایه و پیروزی سرمایه در نبرد بر سر تابعیت کار است. این شکست نباید همچون شکست به معنای رایج آن، یکبار برای همیشه، انهدام کار تلقی شود بلکه شکست به معنای بلعیدهشدن عنصر ذهنی و علمی و توانمندیهای کار پیشاسرمایهدارانه در سرمایه و تسلیم تدریجی کار به فرادستی، مدیریت و فرماندهی آن در اوقات معمولی و نه انقلابی و استثنایی است. بنا به نظر آرتور از آنجا که در فصلهای نخست «سرمایه» با گردش کالاهای تولید سرمایهداری روبهروهستیم پس نتیجه میگیریم که کار مولد آنها هم با ارجاع به شکل ارزش و رابطه سرمایه
قابل بحث است. در سپهر گردش کالایی شاهد نوعی وارونگی هستیم به این معنا که ارزش مصرفی کالا که در همه جوامع پیشاسرمایهداری مهمترین وجه یک جنس بود به حامل ارزش مبادلهای آن یا به تجلیتیابی ارزش تبدیل میشود. در این حالت شاهد آن هستیم که تمام تفاوتهای کیفی بین کالاها به نحوی مجرد نفی میشوند و به این ترتیب تمامی آنها همچون تکهای از ارزش بهمثابه مقادیر کمی متفاوتی از آن با هم برابر و متحد میشوند. تا زمانی که وضع چنین است، کارهایی هم که با میانجی مبادله کالایی با یکدیگر پیوند مییابند، بههمین نحو خصوصیتی مجرد مییابند؛ یعنی از کارهای انضمامی پیکریافته در ارزشهای مصرفی آنها به سود کارِ به لحاظ اجتماعی لازم چشمپوشی میشود؛ چیزی که در فصلهایی که دیرتر میآیند بحث و بررسی میشود. به این ترتیب برای درک واقعی این خصوصیت انتزاعی کار سرمایهدارانه باید منتظر نظریهپردازی رابطه سرمایه و شالودهیابی آن در سپهر تولید شویم. از آنجا که بحث مارکس پیرامون کار مجرد به فصل یکم «سرمایه» محدود است همان جایی که مبادله کالاهای سرمایهداری موجب ایجاد خصلت انتزاعی کار میشود و مارکس بحث خود را در فصلهای دیگر ادامه
نمیدهد، آرتور با توسل به گروندریسه تلاش میکند مفهوم کار مجرد را نزد مارکس توضیح دهد. او در گفتاوردی که از مارکس میآورد، نشان میدهد به همان ترتیبی که سرمایه کالاها را نه برای خاطر ارزش مصرفی خاص و تکینشان بلکه برای اینکه جسمانیتیابی ارزش هستند، ارج میگذارد و خود را درگیر مخاطرات تولید ارزش اضافی و تحقق آن که خود جهشی مرگزاست، میکند، به همان ترتیب هم نسبت به کارهای متفاوت انضمامی بیتفاوت است. کار فقط باید قابلیت تخصیص به همه وظایف را داشته باشد و باعث ارزشافزایی ارزش شود. اهمیت کار انضمامی فقط به خاطر قابلیت آن برای تولید ارزش اضافی است. به نظر مارکس این فقط سرمایه نیست که به سرشت انضمامی کار بیاعتناست خود کارگر هم آن را یک ارزش مصرفی قابل واگذاری به سرمایه میداند که باید یک ارزش مبادلهای خاص را در شکل پول یا مزد نصیب او کند. بحث این نیست که ما با انبوهی از کارهای انضمامی اجتماعیشده روبهرو هستیم که در قید و بند صنوف و پیشهوری و محدودیتهای آنها نیستند و اگر جامعه آزادی تصور میشد جامعه میتوانست از تخصیص آنها به وظایف گوناگون به نحوی با برنامه و بدون ریختوپاش عظیم و وحشتناک سرمایهداری
بهره بگیرد بلکه منظور قابلیت سرمایه برای رهایی کار از قیدوبندهای کهنه قدیمی و تبدیل کار به وسیلهای در جهت خودگستری خویش، بدون توجه به وضعیت انضمامی کار نهفته در محصولات و اندازهگیری آن بر اساس معیارهای کمّی زمان کارِ به لحاظ اجتماعی لازم است. اینجا با دومین وارونگی هستیشناسانه روبهرو هستیم. به این ترتیب که حالا کارهای متفاوت انضمامی هم حامل وجه مجرد خود میشوند. یعنی تمام کارهای انتزاعی که دنیایی تفاوت و ناهمگونی را در خود بازتاب میدهند بهمثابه پیکرهایی برای حلول سرمایه یک تمامیت مجرد و یکسان را تشکیل میدهند که اگر به ارزشافزایی ارزش خدمت نکنند هیچ ارجی ندارند و تصدیق نمیشوند. و هنگامی که سرمایه طی سالهای طولانی نبرد موفق میشود نگاهی ابزارانگارانه را در خود کارگران نهادینه کند تا استفاده از نیروی کارشان را برای یک کاسه عدسی واگذار کنند، میبینیم که خصلت انتزاعی کار در سرمایهداری تا چه اندازه گسترش یافته است. بهاینترتیب کارهای انضمامی صرفا همچون نمونههایی از همانندی مجرد با یکدیگر در قابلیت مشترکشان برای ارزشافزایی در نظر گرفته میشوند. در اینجا با بیگانهشدگی کارگر در معنایی کاملشده
روبهرو هستیم. او نه تنها تحت حاکمیت سرمایه کار میکند بلکه نگاه و برداشت آن را هم از آن خود کرده است و کار خود را در انتزاعی محض همچون کارمزدی درک میکند. از ابژه کارش جداست، از تعیین هدف کار کردن محروم است، از برنامهریزی برای مصرف آن، از تصمیمگیری درباره کیفیت محصولی که تولید میکند، از تصمیمگیری بر سر شرایطی که تحت آن کار میکند، از مهارتزدایی کارش از همنوعان خود، بیگانه است. بیکرانی سرمایه اینجا هم خود را نشان میدهد. از آنجا که نیروی کار باید برای جذب هر چه بیشتر مواد خام توسط ماشینآلات تلاش کند و در این راه از میزان کار لازم او باید تا سرحد امکان کاسته و به میزان کار اضافی او افزوده شود با وضعیت خاصی روبهروییم که زمان انضمامی به حامل زمان مجرد تبدیل میشود؛ یعنی زمان کار لازم فقط به واسطه زمان کار اضافی تحمل میشود. در اینجاست که مارکس از تبدیل کارگر به لاشه زمان حرف میزند. به بیان خود مارکس کارگران همچون مصالح انسانی فرآیند تولید درک میشوند که تجلی سرمایه است و در ضدیت با آنها عرضاندام میکند. بحث بهطور کلی درهمتنیدگی مبادله و تولید، یا شکل ارزش و کار مولد ارزش است. گفتاوردی که
آرتور از مارکس میآورد به نحو خوبی بر این درهمتنیدگی صحه میگذارد که کار مجرد در واقع به واسطه شکل است که چنین شکلی به خود میگیرد. از یکسو «کالاها باید همچون زمان کار عام شیئیتیافته وارد فرآیند مبادله شوند و از سوی دیگر زمان کار افراد فقط بهمانند نتیجهای از فرآیند مبادله تبدیل به زمان کار عام شیئیتیافته میشود.» به این معنا کار مجرد در همان حین مبادله شکل میگیرد. آرتور در اینباره مینویسد: «پس کار مجرد بهمانند تعین شکلی کار زنده کارگر مزدبگیر و کار مجرد همچون کار مرده شیئیتیافته در کالا، یک چیز هستند که در یک مورد همانا همچون فعالیت و در مورد دیگر بهمانند نتیجه آن دیده میشود.» آرتور سپس میپرسد که در یک چنین وضعیت وارونهای که کار انضمامی به حامل کار مجرد تبدیل میشود، سوژه و ابژه جایشان عوض شده است، کار مرده بر کار زنده سیطره یافته است، وسایل تولید از کارگر استقلال یافتهاند و نظایر آن، آیا اصولا میتوان کارگران را عاملهای مولد نامید یا اینکه باید آنها را خدمتگزاران فرآیند تولید سرمایهدارانه و به بیانی ضدمولدشان نامید؟ این وارونگی هستیشناسانه در شکل ارزشی تولید و شیوه تولید مبتنی بر
آن، وضعیتی دو قطبی از درهمتنیدگی خصمانه سرمایه-کار جمعی، ایجاد میکند که بسته به اینکه از کدام سویه به موضوع نگاه کنیم، میتوانیم یکی را سوژه اصلی وضعیت بدانیم. از آنجا که سرمایه است که فرآیند تولید و کار را به خدمت خود میگیرد و بنا به نیاز خود آنها را از راه فناوریهای پیوسته و تغییر سازماندهی فرآیند کار دستخوش «انقلاب» میکند، میتوان آن را سوژه واقعی فرآیند تولید و کار دانست. در این حالت سرمایه است که مولد محسوب میشود، چیزی که مارکس آن را در «گروندریسه» هم تایید میکند. اما از سوی دیگر میدانیم سرمایه همان شبح یا روح است که دنبال جسمی برای سکنیگزیدن و واقعیتیافتن میگردد و با انتقال نیروهای تولیدی کارگر جمعی به کالبد بیجان خود زندگی میکند. هیولای خونآشامی که باید هر لحظه خون تازه بنوشد و محتوای زنده کار را به کار مرده تبدیل کند. حالا اگر از این منظر نگاه کنیم، میبینیم که قدرت مولد واقعی از آن کارگر جمعی است و سرمایه شبهسوژه محسوب میشود. این شاید همان چیزی باشد که هگل به این شکل توصیفش میکند که برخی چیزها را به دو نام میتوانیم بنامیم. چطور میشود فهمید که سرمایه یا کار کدامیک مولد است،
کدامیک سوژه واقعی است؟ این بحثی است که خود مارکس هم به کرات در سرمایه میکند. در اینجا با یک واقعیت پرتضاد روبهرو هستیم که در اندیشه و نظریهپردازی ما دخالت میکند. یعنی تضادهای خود واقعیت در نظریه هم خود را بازتاب میدهد. این بحث بسیار پیچیدهتر از بحث سوسیالیستهای ریکاردویی است که کار را مولد میدانند و نقشی برای سرمایه قایل نیستند. به این ترتیب با دو ذات و دو سوژه روبهرو هستیم که در هم نفوذ میکنند، بر هم تاثیر میکنند اما یکی قطب تعیینکننده است و آن هم قطب سرمایه است. آرتور برخلاف اتونومیستها گمان نمیکند که با فروکاستن سازوکارهای سرمایه به مبارزه طبقاتی بتوان تضادهای جامعه کنونی را که ناشی از حاکمیت سرمایه است حل کرد. واقعیت این است که سرمایه اهداف تولید، فرآیند سازماندهی کار، سرعت و شدت کار را تصمیم میگیرد اما با «کالایی صدادار» روبهرو است که با سرمایه از در مخالفت در میآید و سرمایه را از مسیر دلخواهش منحرف یا وادار به عقبنشینی میکند. چه سرمایه نمیتواند واقعا با ارزش مصرفی کار همچون همه کالاهای دیگر برخورد کند. چون خلع فاعلیت از کارگر به معنای مطلق کلمه هرگز ممکن نیست. در این مورد
با دیالکتیک منفیت روبهرو هستیم یعنی ارزشافزایی با غلبه بر مقاومت کار و بلعیدن قابلیتهای آن در سرمایه انجام میشود. کارگر جمعی جز با غلبه قطعی بر این هستیشناسی وارونه نمیتواند خود و جامعه را همراه خود آزاد کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.