|

به یاد منوچهر ستوده

نوری به تاریکی زندگی تاریخ‌سازان

شیرین بیانی . استاد تاریخ دانشگاه تهران

کس چو حافظ نگشاد از رخ اندیشه نقاب تا سر زلف سخن را به قلم شانه زدند این بیت در حقیقت وصفِ حال استاد ارجمندی است که قرنی را پشت سر گذاشته و در تمام طول سال‌های زندگی خود نیز در مسیر پیوند تاریخ و جغرافیا گام برداشته است. نکته مهم این است که تاریخ و جغرافیا پیوندی ناگسستنی دارند؛ و استاد ستوده، به جرات شاید بیش از دوسوم عمر پرمایه خویش را در همین پیوند نهاده است. هر شخصیت تاریخی، فرزند زمان و مکان خود است. اگر او را از آن زمان و آن مکان بردارند و در زمان دیگر و مکان دیگری جایش دهند، او آن نمی‌شد که شد؛ و آن نخواهد شد که خواهد شد. پس زمان تاریخ است و مکان جغرافیا. هر دو لازم و ملزوم یکدیگرند؛ و یکی را بدون دیگری نمی‌توان ارزیابی کرد. اقلیم، موقع سوق‌الجیشی، همجواری، دشتی، کویری، کوهستانی و دریایی‌بودن یا نبودن، روستایی یا شهری‌بودن یا نبودن، همه در تکوین شخصیت یک فرد و یک دوره موثر است و تاریخ‌ساز؛ و استادِ ما به کاویدن همین مسایل پرداخته‌اند؛ و زوایای تاریک زندگی تاریخ‌سازان، یا بهتر گفته شود، روند تاریخی دوران‌های گوناگون را با یاری‌گرفتن از جغرافیا، بر ما روشن ساخته‌اند. استاد ستوده با واقع‌گرایی و درایتِ علمی خویش، خیلی زود به این مهم پی برد. جاده‌های پرپیچ‌وخم ایران، این سرزمین شگفت را گام‌به‌گام پیمود. شهر به شهر و روستا به روستا، به تفکر، تعمق و پژوهش در آنها پرداخت تا تاریخ را در دل جغرافیا یا بهتر گفته شود، واقعه را در دل مکان خود جای دهد، که از آن بیرون آمده است؛ آن را بکاود و آثار ارزشمند خویش را عرضه دارد؛ تا ما بدون زحمت و بدون تحمل رنج راه، گرما و سرما و خستگی، در گوشه دنج خود بنشینیم و از حاصل کار پرارزش ایشان بهره‌مند شویم؛ و پژوهش‌های تاریخی خود را به پیش ببریم. استاد ستوده با جسم و جان تندرست و بانشاط؛ که آن نیز مقداری در همان جاده‌های پرپیچ‌وخم حاصل آمده، دیده‌ها، شنیده‌ها و برگرفته‌های خویش را گردآورده، در اختیار پژوهشگران نهاده است؛ و تصور می‌کنم که هنوز هم، البته نه به شدت گذشته، بلکه آهسته و پیوسته، در همان راه گام بر می‌دارد. یکی از شگردهای این استاد فرهیخته این بود که در میانه عمر، در گوشه امن، زیبا، خوش هوا و صفایی مأوا گرفت؛ و دور از قیل و قال زمانه، به کار ادامه داد. ایشان پند حافظ را به کار بست که فرموده است: «زین میان‌گر بتوان، بِه که کناری گیرند.» *این یادداشت، در مراسم نکوداشت صدمین سال تولد دکتر منوچهر ستوده که عصر سه‌شنبه 19 آذر، در تالار فردوسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران برگزار شد، قرائت شد و متن بازنویسی‌شده آن در اختیار «شرق» قرار گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.