|

همراه با پرویز کلانتری در گالری‌های تهران

غرق در رویای تهران دهه 50

مریم امیرفرشی

جمعه 15آذر، خیابان دولت که الان شده شهیدکلاهدوز. نم باران و بوی برگ‌های خیس چنار که هوش از سر آدم می‌برد، کوچه نگار و تنها خانه‌ای که از ساخت و ساز چندین طبقه‌ای در امان مانده، خانه پرویز کلانتری است. با یک حیاط بزرگ که در آن خرمالوهای رسیده و قرمز به آدم چشمک می‌زنند. استاد من را به داخل دعوت می‌کند تا اولین گالری‌گردی، دیدن آثار خودش باشد؛ آثاری که کسی آنها را ندیده، و گویا ایشان تمایلی هم به نمایش آنها ندارند. می‌گوید: «من به سانسور در ایران احترام می‌گذارم.» این جزو عجیب‌ترین جملاتی بوده که در این سال‌ها از هنرمندی شنیدم با اینکه کاملا مخالف سانسور و ممیزی است. سوار اتومبیل می‌شویم و در طول راه درباره خیلی چیزها صحبت می‌کنیم، سیاست، روانشناسی، تاریخ هنر و خاطراتی که گاه‌و‌بیگاه وی برای موضوع صحبت از آنها نشانی می‌دهد. مقصد اول: تاریخ بازی مقصد اول، گالری اعتماد با عنوان «تاریخ بازی» 93اثر نقاشی در ابعاد 15×23 که توسط 93 نقاش از چهره 93سیاستمدار کشیده شده‌اند. در این میان پنج‌ سیاستمدار، ایرانی و بقیه متعلق به کشور‌های دیگر دنیا هستند. کلانتری می‌گوید: «چنین نمایشگاهی در طول عمرم در ایران ندیدم، چه عجب که یکجا نمایشگاهی با ایده متفاوت برپا کرده. الان اکثر گالری‌ها کارهایی را فقط به دیوار می‌آویزند و تنها انتظار فروش دارند.» گالری مملو از جمعیت است. در میان اسامی هنرمندان، چهره‌های سرشناس هم دیده می‌شوند. آیدین خانکشی‌پور، نمایشگاه‌گردان (کیوریتور) این مجموعه را پیدا می‌کنم تا استاد از او سوالاتی بپرسد. او می‌گوید: «هنرمندان شرکت‌کننده میانگین از سن 28سال تا 68سال دعوت شدند. و علت انتخاب ایشان فیگوراتیوبودن آنها بوده.» البته بعضی‌ها هم با شناختی که من دارم شامل این دسته نمی‌شدند. «در ادامه توضیح می‌دهد که این نمایشگاه به تأسی از حرکت لوسین فروید طراحی ‌شده و به مناسبت روز تولد 93سالگی وی. لوسین فروید در سال 2001 تصویر ملکه الیزابت را در این ابعاد عجیب نقاشی کرد و به خاطر این کار وی (ملکه الیزابت) 20بار به آتلیه وی مراجعه کرده.» کتاب نمایشگاه را از او می‌گیریم و به تماشای تابلو‌ها ادامه می‌دهیم. اکثر آثار، بازنمایی چهره سیاستمداران بودند که رد پای تکنیک و نگاه خالق اثردراثر واضح و مشخص بود. از میان این 93اثر یک اثر بوم سفید بود متعلق به مریم سالیانه که تابستان امسال از بین ما رفت. از کلانتری سوال کردم به‌نظر شما این روزها برگزاری بعضی نمایشگاه‌ها با سوژه‌های مثلا سیاسی یا حتی اجتماعی به‌نظر مُد نشده؟ چون طرفدار آن طرف آبی دارد و همه به سمت اجرای این سوژه‌ها روی آورده‌اند. او به شدت حرف من را رد می‌کند و می‌گوید: «اصلا مد بشود، چه اشکال دارد؟ نسل امروز درگیر است؛ درگیر پارادوکس‌های اجتماعی شدید که از آنها گریزی ندارد. من هم به‌شدت از سیاست متنفرم با اینکه زندگی‌ام به‌طرز حیرت‌انگیزی آلوده به سیاست بوده. اما در این شرایط که مردم خسته و منفعل شدند و مثلا آقای مهرجویی می‌آید و چنین اعتراض می‌کند، خوب است که به این بهانه‌ها مردم کمی درگیر باشند. لوسین فروید با کار خودش سیاست را کوچک جلوه داده، ملکه را هم، حتی تاجش را بزرگ‌تر کشیده که انگار برای تو بزرگ است!» اکثر آدم‌های حاضر پرویز کلانتری را به خوبی می‌شناختند و او با صبوری و رویی گشاده با تک‌تک آنها گفت‌وگو می‌کرد. در این بین احمد وکیلی نقاش و مدرس نقاشی را دیدیم که اتفاقا تصویر نلسون ماندلا را نقاشی کرده. به نظرش ایده این نمایشگاه خیلی خوب بود اما از لحاظ اجرایی، نمایشگاه را بسیار ضعیف دیده. وکیلی می‌گوید: «اکثر این نقاشان این‌کاره نیستند ما اصلا 93پرتره‌ساز در ایران نداریم، اکثر این کارها به گرافیک نزدیک‌اند و از لحاظ تکنیکی ضعف دارند» و البته پرویز کلانتری با نظر او مخالف بود. به نظر او همه چیز تغییر کرده و وضعیت جوانی امروز با جوانی دوره وی بسیار فرق دارد. می‌گوید جوان امروز اینترنت دارد، تکنولوژی دارد و آثار هنرمندان جوان امروز فوق‌العاده هستند، اما دیده نمی‌شوند. مکث کوتاهی می‌کند. ابروهایش کمی در هم گره می‌خورد. می‌گوید: «این جوان‌ها باید صبور باشند، باید گفت‌وگو راه بیندازند اشکال امروزی‌ها این است که همه چیز قبیله‌ای شده، نقاشان شاعر‌ها را نمی‌شناسند، موزیسین‌ها را نمی‌شناسند، جایی هم نیست که با هم گفت‌وگو کنند شاید به خاطر سانسور و این حرف‌هاست.» زمان ما؛ زمان آنها پرویز کلانتری با وجود 82سال سن، سرحال و با علاقه دعوت من را برای دیدن دو نمایشگاه دیگر پذیرفت. گالری شیرین و گالری محسن. گالری شیرین در بالای شهر تهران و گالری محسن تقریبا در مرکز شهر و با نگاه‌هایی متفاوت. در گالری شیرین باز همه ایشان را دوره کردند، یک سالن مجسمه‌های چینی و یک سالن نمایشگاه نقاشی ملاحت محب‌خواه که جوان پرکاری است و او هم سوژه‌ای اجتماعی را انتخاب کرده بود و با اینکه به نظرم کارش بهتر از نفر دیگر بود اما در جای مناسبی نمایش داده نشده بود. در این گالری من و او با هم بیشتر توافق نظر داریم. به نظر من مجسمه‌ها صرفا لوکس و تزیینی هستند و کلانتری هم کاملا موافق است. به نظرش می‌شد در سالن یک خانه مجلل از یکی از آنها استفاده کرد و نقاشی‌های ملاحت، حال امروز جوان امروز را داشت. سوژه نقاشی‌های ملاحت و ویدیو آرت وی طرح شنا در ایران است و جداسازی فضای مردانه و زنانه. به کلانتری می‌گویم: «زمان ما راهروی خواهران و برادران در دانشگاه از هم جدا بود.» می‌خندد و می‌گوید: «این موضوع را در کشورهای دیگر نمی‌فهمند خوب واقعا درک آن سخت است.» مرغ‌ها خیلی حرف دارند تا رسیدن به گالری بعدی، کلانتری از خاطرات قدیم تعریف کرد، خیابان نادری و دعوای هنرمندان در پاتوق‌های شبانه و چیزهایی که برای من به رویا می‌ماند. آرام و با لحنی بسیار دلنشین. گالری آخر: محسن، عکس‌های مهدی مقیم‌نژاد با عنوان «وساطت الهی» پنجمین و آخرین فصل از پروژه «واقع‌نمایی‌ها». فضای گالری محسن چندان شلوغ نیست و البته علت آن نزدیک‌شدن به ساعت پایانی نمایشگاه است. اگرچه عکس‌ها باب سلیقه من نبود اما استاد از عکس‌ها خیلی خوش‌شان آمد. کلی با مقیم‌نژاد درباره‌شان حرف زد من هم گهگاه مخالفتم را اعلام می‌کردم. عکس‌های مهدی مقیم‌نژاد، فتومونتاژهایی بودند که سوژه مورد توجه در آن نشانه‌های مذهبی بود، نشانه‌هایی به رنگ سبز، در فضاهایی واقعی، عجیب و وهم‌آلود، نکته مهم در درک آثار مهدی مقیم‌نژاد اول توجه به این آثار در مجموعه‌ای کلی و دوم ایجاد پرسش و خلق گفت‌وگو در تجربه دیدن این آثار است. ویژگی‌ای که آثار وی را از نزدیک‌شدن به امری تزیینی و مشابه رویکردهای انواع رسانه‌ها در دهه‌های اخیر به این مضامین، کاملا مجزا و متمایز می‌کند، نوعی تعلیق است، نوعی نگاه خیره که نه منتقد است نه تاییدکننده، عکس‌های مقیم‌نژاد بازنمایی واقعیت است آنطور که او از زاویه دوربین خود دیده نه شعاری است و نه حتی نوستالژیک. در ابتدای بازدید وقتی درباره حضور نمادها به صورت کلیشه از کلانتری سوال کردم، قاطعانه پاسخ داد: «عکاس کاملا مخالف همین موضوع است، وی با همین بخش از هویت دارد مقابله می‌کند، این هویت از نظر عکاس گرفتار، پیچیدگی هویت ایرانی در یک دوگانگی است» او در ادامه در مقابل عکسی که در آن پرنده‌هایی حضور داشتند که نماد به‌کاررفته در آیین‌های مذهبی هستند و با نمادهای دیگری ترکیب شده بودند، ادامه داد: «مرغ‌ها خیلی حرف دارند، یک سرشان در منطق‌الطیر است، آن 30 تا مرغ که شدند سیمرغ، شدند جدوآباد همین کبوترانی که امروز روی علم و کتل جا گرفته‌اند، این فضاها غمگین و مه‌آلود هستند اما جغرافیای ایران را خوب آدرس دادند.» البته آقای مقیم‌نژاد هم حرف‌هایی زدند اما چون نمی‌دانستند من درحال ضبط گفت‌وگو هستم، چیزی از آن را در این جا نمی‌نویسم. بعد از چهارساعت‌ونیم سر پاایستادن، گالری را ترک کردیم. کلانتری را به مقصد رساندم او دایم از من تشکر می‌کرد در صورتی که من واقعا ممنون او بودم؛ ممنون انرژی و نوع نگاهش به زندگی، و خضوعی که به نظر عجیب می‌آمد؛ در مقابل رفتار هنرمندان معاصری که با کمی شهرت، از پشت عینک‌های سفید یا سیاهشان دیگران را نمی‌بینند و هنوز یک دهه از عمر حرفه‌ای‌شان نگذشته، امر بر ایشان مشتبه می‌شود. نم باران دوباره شروع شد. من غرق در رویای تهران دهه50، در حال تجربه خیابان‌های تهران دهه 90 به مسیر خودم ادامه دادم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.