از خیرهشدن به ماه تا تماشای مادری که سیاراتش را بلعید
پرواز به آسمان از دل کویر
علی گنجی
فاصلهاش از ما زیاد است؛ زیادتر از هر فاصلهای که بتوان تصورش کرد. شاید مثل «تکشاخ» باید 20هزارسال را با سرعت نور طی کرد تا به مقصد رسید. اما اکنون در برابر چشمان است. پاها روی زمین سرد و تاریک کویر و چشمها محو تماشای آسمان. مهم نیست دمای هوا چند درجه زیر صفر است. قبل از سفر، ترس از مار و عقرب تا مرز پشیمانی و ابطال سفر میرود اما اکنون یا سر به آسمان است و مشغول تماشای صور فلکی مثل «دلفین» یا با تلسکوپ و دوربین دوچشمی ستارهای تعقیب میشود. همهجا تاریک است؛ حتی نور کمِ چراغقوه آلودگی نوری ایجاد و کار رصد را خراب میکند. تنها نوری که دیده میشود، چراغهای بیشمار کوچکی است که سرتاسر آسمان را فراگرفته. سایههای تاریک دیگر اعضای گروه رصد گاهی به چشم میخورد که ثابت و بدون صدا، عظمت مقابل چشمانشان را تخمین میزنند. رصد آسمان و ستارهها و اجرامش از ابتدای پیدایش بشریت تاکنون با او همراه بوده است. با چشمدوختن به آسمان، تقویم و گردش روزها را به دست آورده یا مسیر راه را در اقیانوس پیدا کرده است. گاهی اوقات نیز وسیلهای برای طالعبینی و جادو بهکار رفته است؛ صورت فلکی شکارچی نشانی بوده است برای سرما و صورت
فلکی دیگر نشانه زمان مناسب برای کشت محصول. رصد در ایران با نامهایی چون فضلبن نوبختاهوازی و محمدبنموسی خوارزمی در سال 212 هجری تا غیاثالدینجمشید کاشانی در سده نهم هجری گره خورده است. اکنون نیز در ایران، در کنار متخصصان و دانشجویان رشتههای مربوط به نجوم و اختر فیزیک، علاقهمندان بسیاری رصد و دیدن آسمان را مهمترین و لذتبخشترین تفریحشان قرار دادهاند و با دوربین و تلسکوپ به دور از شهر میروند. «مهمترین وسیلهای که برای رصدکردن لازم است و متاسفانه جزو وسایل اولیه بهحساب نمیآورند یک جفت چشم سالم است.» این را علیرضا میگوید که از علاقهمندان به نجوم است و آن را بهطور حرفهای دنبال میکند: «تمام صور فلکی، تقریبا تمام سیارات منظومه شمسی به شرط آنکه آدرسشان را بدانیم، بعضی کهکشانها مثل آندرومدا که اکنون در زمستان، ساعت هشت شب قابل رویت است و چندین مورد دیگر را میتوان با چشم غیرمسلح مشاهده کرد. متاسفانه عدهای فکر میکنند برای شروع نجوم حتما وسیلهای لازم است. اما برای شروع و برای حداقل سال اول، یک جفت چشم، البته برای بعضی عینک و یک نقشه آسمان کافی است.» مورد بعدی که از ملزومات رصد است، هوای تمیز و
بدون آلودگی و دودوغبار است. ابر و مه نباید باشد و آلودگی نوری وجود نداشته باشد. در نزدیکی شهرها که نور شهر در ذرات آسمان وجود دارد، قدر آسمان پایین میآید؛ به این معنا که توانایی دیدن بعضی ستارهها از دست میرود. کافی است کمی از شهر دور شد، مثلا در تهران به هر سمتی رفت، شهریار و کرج و دماوند، تا آسمان برای رصد مناسب باشد. بعد از این شرایط، باید نقشه آسمان را همراه داشت و به نقشهخوانی مسلط بود و دانست که چه جرمی را کجا میتوان یافت. بعد از مهیابودن این شرایط است که مهمترین وسایل، دوربین دوچشمی و تلسکوپ بهشمار میروند. دوربین دوچشمی که از وسایل مهم رصد است، دارای دو مشخصه است. دوربین 20در80 اولین عدد بزرگنمایی ابزار و دومین عدد قطر عدسی شیئی است. دوربین دوچشمی برای شکار و طبیعت گردی نیز بهکار میرود که دارای دهنه 30 یا 40 است اما دوربین دوچشمی مناسب برای رصد به دهانه بزرگتر از 60 نیاز دارد. دوربین دو چشمی برای رصد دقیق یک شیء نوری مثل خوشه پروین یا بررسی دقیقتر یک کهکشان بهکار میرود. قیمت این دوربینها با توجه به اندازه و شرکت تولیدکننده، از 400هزار تا یک و نیممیلیونتومان است. برندهای مطرح در
ایران هم آسمان شب و سلسترون است. پایه مناسب برای دوربین و وزن آن، از دیگر نکات لازم توجه در خرید لوازم رصد است. تلسکوپ وسیلهای است که بعد از دوربین دوچشمی و برای رصد دقیقتر و حرفهایتر مورد نیاز است. تلسکوپهای ارزانقیمت در حد صدهزارتومان در بازار وجود دارند اما برای رصد کاربردی ندارند زیرا دهانه آنها از چهار و ششاینچ کوچکتر است و حتی برای رصد ماه نیز به زحمت کاربرد دارد. تلسکوپ در انواعی چون انعکاسی و شکستی (با کاربرد عدسی یا آینه در ساخت) موجود است که قیمت آنها از دو تا سهمیلیون شروع میشود و گاه به چند 10میلیونتومان میرسد. کار با تلسکوپ بسیار سختتر از کار با دوربین دوچشمی است. یک فرد آماتور باید حدود یکسالونیم با چشم غیرمسلح و دوربین دوچشمی آسمان را رصد کند و آن را خوب بشناسد تا بتواند با تلسکوپ کار کند. خیلی از علاقهمندان به نجوم، در اوایل مطالعات و کارشان دست به خرید تلسکوپ میزنند که به دلیل ناتوانی در نصب و پیداکردن یک جرم آسمانی، از نجوم زده میشوند. با تلسکوپ میتوان سیارات منظومه شمسی و دیگر سیارات و همچنین سحابیها را مشاهده کرد. ابتدا باید از رصد اجرام سادهتر شروع کرد و
پلهپله به مشکلترین و پیچیدهترین رصدها رسید. نقشههای جدید موجود در سایتهایی مثل heavens/above که نقشه آسمان را در لحظه و ساعت خاص به منجم میدهند، به رصد کمک شایانی میکند. عامل مزاحمی برای رصد دقیقتر وجود دارد که همان جو زمین است. جو زمین اجازه تصویربرداری شفاف از بعضی اجرام و پدیدهها را نمیدهد. این اجرام و پدیدهها را تلسکوپهای بیرون از جو میتوانند رصد کنند که یکی از بهترین و معروفترین آنها هابل است. بعد از تلسکوپهای بیرون از جو، میتوان به تلسکوپهای بزرگی که در رصدخانهها وجود دارند، اشاره کرد که دقیقترین وسیله رصد امروزی هستند. اکتشاف زندگی و پدیدههای جدید عامل محرک بسیاری منجمان برای خیرهشدن به آسمان است. مهرداد که در دانشگاه شفیلد انگلستان اختر فیزیک میخواند، در اینباره به «شرق» میگوید: «ما باید بدانیم اطرافمان چه میگذرد. شهابسنگی به زمین میخورد و درهای عمیق به وجود میآورد. گاهی اوقات ممکن است برخورد یک جرم حیات زمین را نابود کند. پس ما باید بدانیم چه تهدیدهایی به سمتمان میآید تا بتوانیم کاری انجام دهیم. ناسا ادعا میکند میتواند 10سال جلوتر هر جرمی را که به سمت زمین میآید
گزارش دهد. اما جدا از استفاده و کاربرد علمی، رصد بهعنوان تفریح و سرگرمی بهکار میرود. در مسایل مذهبی دین هم کاربرد دارد که برای مسلمانان مهم است.» علیرضا از علاقهمندان به نجوم در اینباره میگوید: «بخش مهمی از فقه به نجوم و رصد باز میشود. مثل رویت هلال و غروب و طلوع آفتاب که تعریف نجومی و شرعی دارد، مثلا ما برای ایام قمر در عقرب (یعنی ماه در برج یا صورت فلکی عقرب باشد که در هر ماه هفت یا هشت روز اینگونه است) توصیههای مذهبی و احادیث متنوعی داریم که عنوان میکند بهتر است کارهای مهم در ایام قمر در عقرب انجام نشود، مثل بستهشدن نطفه و رفتن به سفر.» اما رصد کاربردهای شگفتانگیزتر و جذابتری نیز دارد.«وقتی کسی به آسمان میپردازد، دیگر روی زمین نیست.» محمد بسیار به نجوم علاقهمند است و میگوید: «انسان متوجه میشود دنیا بسیار بزرگتر از آن چیزی است که بتواند تصورش را کند. علاقه و کنجکاوی سرک کشیدن به نقاط مختلف آسمان، باعث میشود فرد نجوم را دنبال کند و علاقهمند شود. وقتی یک سیاهچاله در حال تشکیلشدن است یا یک ستاره فرومیپاشد، منظرهای ناب رقم میخورد که هرکسی را سر جایش میخکوب میکند. وقتی میفهمید یک
نقطه در آسمان در واقع یک کهکشان با میلیونها ستاره و سیاره است، حال عجیبی پیدا میکنید. این عظمت انسان را فرامیگیرد و او را به فکر فرو میبرد.» رصدکردن به گردشگری هم راه یافته و تورهای تخصصی در اینباره به وجود آمده است؛ محمد درباره تجربهاش از تورهای رصد میگوید: «تورهای رصد بهترین وسیلهای است که میتواند با کمترین هزینه شما را از آلودگی دور کند و شروع مناسبی برای رصد باشد. تنهایی به کویررفتن برای رصد بسیار خطرناک است اما زیباست. نمیتوان از بیرون توصیف کرد و باید وارد قضیه شد تا فهمید، مثل توصیف یک غذای خوشمزه برای کسی است که آن را اصلا نچشیده. انگار به پرده سینما چشم دوختهاید که فیلمی جذاب جریان دارد. اصلا نمیفهمید در سالن چه خبر است. بدون هیچ حرفی محو تماشای اثر خالق این هنر هستید.» برگزارکننده بیشتر تورهای رصد، انجمنهای نجوم در شهرهای مختلف ایران هستند که آدمها را برای دیدن آسمان به کویر میکشانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.