|

ماهواره‌ها چه کمکی به حل مشکل آلودگی هوا می‌کنند؟

کنترل آلودگی هوا از فضا

محمدامین آهنگری

فناوری‌های فضایی، امروزه نقش پررنگی در بهبود زندگی و حل مشکلات جوامع انسانی بازی می‌کنند. از جمله در حل مشکل آلودگی هوا که سالانه جان بسیاری را در سرتاسر دنیا می‌گیرد. ایران نیز از جمله کشورهایی است که وضعیت وخیمی در این زمینه دارد به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۰۰ بانک جهانی گزارش کرد سالانه چهارهزارو500 ایرانی در اثر آلودگی هوا می‌میرند. از سویی دیگر توانمندی ایران در ساخت و پرتاب ماهواره‌ها و دانش قابل‌توجه متخصصان ایرانی در زمینه سنجش از دور، ظرفیتی را برای کشورمان ایجاد کرده تا از این فناوری پیشرفته در مقابله با آلودگی هوا و نجات جان شهروندان استفاده شود. ماهواره‌ها که در فاصله‌ای دور از زمین قرار می‌گیرند به‌راحتی می‌توانند با دیدی وسیع، وقایع روی زمین را مشاهده کنند و به ما بگویند در محیط اطرافمان چه می‌گذرد. در حال حاضر به گزارش پایگاه اینترنتی (Union of Concerned Science) UCS بیش از 80 ماهواره از این نوع در فضا وجود دارند که به‌عنوان ماهواره‌های مشاهده زمین مشهور هستند و ۹‌درصد ماهواره‌های فعال را تشکیل می‌دهند. این ماهواره‌ها نه‌تنها قادرند با دوربین‌های قدرتمند خود از هر نقطه زمین عکس بگیرند، بلکه با استفاده از حسگرهای پیشرفته، طول‌موج‌های مختلف بازتاب‌شده از زمین را لحظه‌به‌لحظه ثبت می‌کنند و دانشمندان با استفاده از این داده‌ها و مدل‌های علمی، اطلاعات ارزشمندی را از شرایط جو و سطح زمین به دست می‌آورند که با این اطلاعات به مطالعه تغییرات آب‌وهوای جهانی، هواشناسی و آلودگی هوا می‌پردازند. استفاده از ماهواره‌ها برای پایش آب‌وهوا از سال ۱۹۶۰ شروع شد و حاصل نتایج فعالیت‌های دانشمندان ناسا در کاوش سیارات دیگر بود. این دانشمندان که برای کشف وضعیت جو سایر سیارات از راه دور، روش‌هایی را توسعه داده بودند پس از مدتی دریافتند که استفاده از این روش‌ها برای پایش جو زمین نیز نتایج بسیار سودمندی را حاصل می‌کند. به این ‌ترتیب اولین ماهواره برای این منظور با نام ACRIMSAT در سال ۱۹۹۹ توسط ناسا پرتاب شد. هم‌اکنون حدود ۷۲ ماهواره هواشناسی توسط کشورهای آمریکا، چین، روسیه، هند، ژاپن، کانادا، کره‌شمالی، کره‌جنوبی و اتحادیه اروپا در مدار قرار داده شده است. علاوه بر این ایالات متحده که از ۱۸ماهواره خود برای انجام تحقیقات آب‌وهوایی استفاده می‌کند به‌دنبال فرستادن هفت‌ماهواره دیگر به فضاست. ماهواره‌هایی که آلودگی هوا را پایش می‌کنند به‌عنوان دسته‌ای از ماهواره‌های مشاهده زمین محسوب می‌شوند که معمولا در ارتفاعی مابین ۵۰۰ تا ۸۰۰ کیلومتری زمین قرارگرفته و به دور قطب‌های زمین، تقریبا عمود بر خط استوا می‌گردند. به این ‌ترتیب چرخش زمین موجب می‌شود تا این ماهواره‌ها از فراز تمام مناطق زمین عبور کنند و به تهیه داده‌هایی بپردازند که می‌توان با کمک آنها میزان و نوع ذرات معلق خطرناک برای سلامتی انسان و نیز گازهای آلاینده‌ای از جمله دی‌اکسیدنیتروژن و گوگرد را تشخیص داد. چنین ماهواره‌هایی بسته به ارتفاع مدار آنها، معمولا روزی بین یک تا نزدیک به 50بار از فراز یک منطقه عبور می‌کنند. با کمک این ماهواره‌ها می‌توان میزان و منشا آلودگی‌ها را با دقت بسیاری پیدا کرد. این اندازه‌گیری‌ها به صورت سنتی توسط پایگاه‌های زمینی انجام می‌پذیرد که مشکلاتی از قبیل عدم پیوستگی داده‌ها و در نظرنگرفتن برخی منابع آلودگی مانند آتش‌سوزی جنگل‌ها را دارند. استفاده از ماهواره‌ها علاوه بر حل این مشکلات محققان را قادر می‌سازد تا توزیع دمای سطح زمین را نیز به نحو بهتری مشاهده کنند. ماهواره‌های Terra، Aqua، Aura و Calipsaکه به‌ترتیب در سال‌های ۱۹۹۹، ۲۰۰۲، ۲۰۰۴ و ۲۰۰۶ توسط ناسا پرتاب شدند از مشهورترین ماهواره‌های فعال در زمینه پایش آلودگی هوا در سطح جهان هستند. این ماهواره‌ها و همچنین ماهواره‌هایی از قبیل SCISAT کانادا که از 10سال پیش به مطالعه لایه ازن و تغییرات آب‌وهوایی می‌پردازند، قادر به اندازه‌گیری میزان تابش‌های مضر خورشید در سطح زمین نیز هستند. فعالیت‌‌ در زمینه پایش آلودگی هوا و لایه ازن منحصر به کشورهای آمریکا و کانادا نیست و کشورهای بسیاری برنامه‌های خود را در این زمینه در دست اجرا دارند که یکی از مهم‌ترین‌ پروژه‌های فعلی به نام Globemmision در حال حاضر توسط جمعی از اعضای اتحادیه اروپا شامل هلند، بلژیک و فنلاند به صورت مشترک در حال انجام است. اروپایی‌ها پیش از این نیز با ابداع سامانه‌های هشدار آلودگی‌ هوا توسط تلفن‌های همراه در این زمینه پیشتاز بودند. این سامانه‌ها کیفیت هوا را در مناطق مختلف شهر به صورت لحظه‌به‌لحظه توسط تلفن همراه به اطلاع فرد می‌رسانند و در صورت خطرناک‌بودن آلودگی هوا برای فرد به وی هشدار می‌دهند. ماهواره‌های پایش آلودگی هوا می‌توانند علاوه بر استفاده در انجام تحقیقات علمی برای نظارت بر قوانین مربوط به آلودگی هوا به کار روند. چندی پیش تصاویر ماهواره‌ای موجب افشاشدن بی‌توجهی مقامات هند به توافق‌های صورت‌گرفته برای جلوگیری از آلودگی بیش از حد هوا شدند. سال گذشته پس از بروز آلودگی هوای شدید و طولانی در دهلی، با دخالت مقامات قضایی این کشور، مسوولان مناطق شمالی موظف شدند از سوزاندن پسماندهای مزارع کشاورزی جلوگیری کنند و قرار شد مقامات دهلی نیز برای کنترل آلودگی هوا توسط خودروها به وضع قوانین جدید و نظارت سختگیرانه بر آنها بپردازند. اما عکس‌های ماهواره‌ای که توسط ماهواره‌های آمریکایی در نوامبر امسال گرفته شده بود نشان داد توافق‌های صورت‌گرفته چندان مورد توجه قرار نگرفته و همچنان کشاورزان پسماندهای مزارع خود را می‌سوزانند و از آلودگی خودروها نیز کاسته نشده است. این وضعیت را می‌توان با شرایط پیش‌آمده پس از بارش باران اسیدی در خوزستان که چندی پیش صورت گرفت مقایسه کرد که به گزارش همشهری‌آنلاین بر اثر آن بیش از پنج‌هزارو800نفر از هموطنانمان دچار بیماری‌های تنفسی شدند. در حال حاضر نهادهای مسوول به‌دنبال مقصر و عوامل این حادثه می‌گردند در حالی‌که تصاویر ماهواره‌ای یقینا می‌تواند به حل این مساله کمک شایانی کند. در ایران مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم طبق شرح وظایف خود وظیفه دارد تا از راه‌های مختلف، به‌ویژه تصاویر ماهواره‌ای جهت بررسی وضعیت آلودگی هوا استفاده کند و در دانشگاه‌های کشور نیز پروژه‌هایی جهت پایش ریزگردها توسط تصاویر ماهواره‌ای انجام شده است، اما به نظر می‌رسد فعالیت‌های صورت‌گرفته محدود است و برخورداری از یک ماهواره بومی جهت پایش آب‌وهوا می‌تواند ظرفیت‌های کشور را در این زمینه افزایش دهد که این امر برعهده سازمان فضایی ایران است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.