|

پیامدهای آلودگی هوا بر سلامت مجاری تنفسی

ما انسانیم نه ماشین

نوید احمدی‌روزبهانی . متخصص گوش‌وحلق‌وبینی

هوایی که تنفس می‌کنیم، مخلوطی از گازهای مختلف است. هدف از تنفس، جذب یکی از این گازها یعنی اکسیژن موجود در هواست. تقریبا یک‌پنجم هوای اطراف ما را اکسیژن تشکیل می‌دهد و مابقی عمدتا از گاز نیتروژن تشکیل شده که در شرایط عادی بر بدن ما هیچ تاثیری نمی‌گذارد. حدود یک‌درصد از حجم هوای سالم را سایر گازها نظیر دی‌اکسیدکربن، بخارآب و هلیوم تشکیل می‌دهند. آلودگی هوا زمانی رخ می‌دهد که درصد قابل‌توجهی از حجم هوای پیرامون ما توسط گازها یا موادی به‌جز ترکیبات اصلی هوا اشغال شوند. این مواد و ترکیبات اضافه، ممکن است منشا طبیعی یا غیرطبیعی داشته باشند. آلاینده‌های طبیعی موادی هستند که مستقیما ناشی از فعالیت انسان‌ها نیستند. مثلا وجود گردوغبار یا ذرات ریز خاک و ماسه در هوا را آلودگی با منشا طبیعی در نظر می‌گیرند. آلاینده‌های غیرطبیعی مستقیما ناشی از فعالیت یا شاید بهتر باشد بگوییم سوءفعالیت ما انسان‌ها هستند. مواد ناشی از احتراق سوخت‌های فسیلی، ریزگردهای موجود در دود و خروجی دودکش‌های کارخانه‌ها را باید در این گروه قرار داد. در تقسیم‌بندی آلاینده‌ها به انواع طبیعی و غیرطبیعی، لازم است سایر شرایط را هم در نظر بگیریم؛ مثلا در جایی که عملکرد ناصحیح ما به بیابان‌زایی منجر شده یا در منطقه‌ای که سوءمدیریت ما به خشک‌شدن یک دریاچه منجر شده است، طوفان‌های حاوی ریزگردهای نمک یا گردوغبار هرچند ظاهرا منشا طبیعی دارند، ولی عملا باید در گروه آلاینده‌های غیرطبیعی و ناشی از حضور و فعالیت انسان‌ها جای داده شوند. منشا آلاینده‌ها هرچه باشد، یک مطلب همیشه بدون تغییر می‌ماند، اینکه بدن ما برای تنفس هوای مملو از آلاینده ساخته نشده و این مواد دیر یا زود بر بدن ما تاثیر منفی خواهند گذاشت. در هوای شهرهای بزرگ که این روزها درباره آلوده‌بودن آن زیاد می‌شنویم، عمده‌ترین آلاینده‌ها، مواد ناشی از احتراق سوخت‌های فسیلی هستند. بنزین، نفت، گازوییل و ذغال‌سنگ همگی سوخت فسیلی محسوب می‌شوند. سوختن این مواد به تولید گازهایی منجر می‌شود که بیشتر آنها برای ما سمی هستند، اما سوختن ناقص این مواد وضعیت را حتی بدتر هم می‌کند و به تولید گازهای خطرناک‌تر و همین‌طور ذرات ریزی منجر می‌شود که آزادانه در هوای اطراف ما پراکنده می‌شوند و همه ما آن را به خوبی می‌شناسیم: دود. به‌طور طبیعی، هوای نزدیک به سطح زمین گرم‌تر از هوای ارتفاعات بالاتر است. از آنجا که هوای گرم، سبک‌تر است و تمایل دارد به سمت بالا حرکت کند، جریان همرفت یا جابه‌جایی هوای نزدیک سطح زمین با هوای ارتفاع بالاتر ایجاد می‌شود که باعث پراکنده‌شدن آلاینده‌های نزدیک سطح زمین می‌شود. در پدیده‌ای که اصطلاحا وارونگی هوا نامیده می‌شود، هوای نزدیک سطح زمین سرد‌تر از هوای ارتفاعات بالاتر می‌شود و جریان همرفت شکل نمی‌گیرد. این پدیده منجر به انباشته‌شدن آلاینده‌ها می‌شود. پدیده وارونگی هوا در روزهای سرد و صاف و آرام زمستان بیشتر رخ می‌دهد و اوج آلودگی هوای شهرهای بزرگ هم در چنین روزهایی است. تاثیرات منفی آلودگی هوا با توجه به نوع و شدت آن، متغیر است. گازهای مونواکسید کربن، دی‌اکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن مستقیما بر بافت‌های بدن اثرات سمی دارند. ریزگردها و مواد موجود در دود می‌توانند مستقیما وارد مجاری تنفسی و ریه‌ها شوند و آنها را تحت‌تاثیر قرار دهند. اکثر آلاینده‌های هوا، اثرات تحریکی یا حساسیت‌زایی در بینی و مجاری هوایی دارند. به این معنی که استنشاق آنها باعث واکنش بدن می‌شود که این واکنش به نوبه خود مشکلاتی را ایجاد می‌کند. عطسه و آبریزش بینی، احساس سوزش و گرفتگی بینی و تحریک مجاری هوایی حساس و در نتیجه تشدید آسم، مثال‌هایی از این اثرات منفی هستند. گازهای سمی، با تاثیر بر مژک‌های سلول‌های مجاری هوایی، آنها را فلج می‌کنند و موجب حساسیت بیشتر افراد به بیماری‌های ویروسی و میکروبی راه‌های هوایی می‌شوند. آلاینده‌ها با تحریک غدد ترشح‌کننده در بینی، سینوس‌ها و راه‌های هوایی، منجر به افزایش قابل‌توجه این ترشحات می‌شوند که انباشته‌شدن آنها می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات بیشتری نظیر سینوزیت و برونشیت شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.