|

پیامدهای ناخواسته آلودگی هوا

بارانی که اسباب زحمت شد

پوریا ناظمی

روز شنبه ۱۱آبان سال‌جاری، ساکنان اهواز پس از بارش باران (که به طور طبیعی انتظار می‌رود آلودگی هوا را کاهش دهد)، با عوارض شدید تنفسی مواجه شدند و تعداد زیادی از هم‌میهنان خوزستانی ناچار به مراجعه به بیمارستان شدند. اما چطور ترکیب باران و هوای آلوده می‌تواند چنین مساله‌ای را به وجود آورد؟ باران اسیدی چیست؟ واژه باران اسیدی شاید اندکی گمراه‌کننده باشد. گاهی تصور می‌کنیم وقتی در مکانی باران اسیدی می‌بارد در صورت برخورد قطرات این باران با پوست بدن، دچار سوختگی می‌شویم یا باید منتظر عوارض پوستی شدید و فوری باشیم. اما این باران به شکل دیگری بر ما تاثیر می‌گذارد. باران اسیدی که از نیمه دهه 1330 به‌طور جدی بررسی شد، به دلیل آلودگی هوا به وجود می‌آید. هوای آلوده به خودی خود به دلیل وجود آلاینده‌های مختلف و ذرات معلق در هوا و میزان بالاتر گازهای دی‌اکسیدکربن و مونواکسیدکربن در هوای تنفسی، باعث بروز برخی مشکلات تنفسی خفیف و درازمدت می‌شود، اما این عارضه هنگام بارش باران اسیدی به دلیل دیگری تشدید می‌شود. بخشی از ترکیبات هوای آلوده را دی‌اکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن تشکیل می‌دهند. این ترکیبات گاهی به طور طبیعی (مثلا در اثر بروز آتشفشان‌های بزرگ) در جو پراکنده می‌شوند، اما در شهرهایی با هوای آلوده، عمدتا در اثر احتراق ناقص فرآورده‌های نفتی تولید و در جو پراکنده می‌شوند. در شهری مانند اهواز وجود چاه‌های نفتی و سوزاندن گازهای حاصل از فرآیند استخراج نفت، به تشدید این وضعیت کمک می‌کند. در غیاب وزش باد، این ذرات در فضایی عمودی بر فراز شهر انباشته می‌شوند و پدیده‌های جنبی دیگر مانند ریزگردها (که به همراه خود برخی ترکیبات سمی دیگر و به‌خصوص ذرات معلق بیماری‌زا را نیز در جو پراکنده می‌کنند)، می‌تواند غلظت و انباشتگی این موارد را تشدید کند. با افزایش رطوبت و ورود توده‌های باران‌زا، مولکول‌های آب ابر با اکسیدهای نیتروژن و دی‌اکسیدگوگرد ترکیب شده و در نهایت اسید سولفوریک و اسید نیتریک تولید می‌کند. دی‌اکسیدکربن جو نیز می‌تواند در ترکیب با مولکول‌های آب اسید کربنیک تولید کند و به این ‌ترتیب زمانی که بارش آغاز می‌شود، قطرات باران حاوی این اسیدها خواهند بود. البته تا این جای کار عمده نگرانی مربوط به تاثیرات درازمدت این بارش‌ها بر طبیعت و به‌خصوص آب رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، منابع زیرزمینی و درختان است. باران اسیدی به طور مستقیم باعث آسیب به بدن نمی‌شود. این تصور که در این شرایط اسید سولفوریک یا اسید نیتریک قوی از آسمان می‌ریزد، اشتباه است و نباید فراموش کرد که باران طبیعی نیز اندکی اسیدی است. باران معمولی هم اسیدی است! معیار تعیین اسیدی‌بودن یک ترکیب، اصطلاحا pH یا اسیدیته نام دارد که مقیاسی لگاریتمی از مقدار یون هیدروژن مثبت موجود در آب است و مقدار عددی آن بین ۰ تا ۱۴ است. عدد ۷ در این مقیاس نشان‌دهنده شرایط خنثی و ۰ حداکثر اسیدی‌بودن و از سوی دیگر ۱۴ حداکثر شرایط قلیایی است. باران‌های طبیعی و سالم، دارای pH در حدود پنج تا شش هستند. اگر pH باران از این مقدار کمتر باشد باران را اسیدی می‌نامیم. معمولا pH باران‌های اسیدی حدود چهار است و البته مواردی نیز گزارش شده که میزان اسیدی‌بودن باران به نزدیک عدد دو رسیده است. اما حتی این عدد هم باعث نگرانی فوری نیست. pH سرکه 2/2 و pH آب ‌لیموترش دو است. اگرچه، آب لیموترش یا سرکه چشمان ما را می‌سوزاند اما باعث عوارض سوختگی ناشی از مواجهه فوری با اسید نمی‌شویم و در یک باران اسیدی معمولی می‌توانیم بدون نگرانی از آثار مستقیم آن قدم بزنیم و مشکلی هم برایمان پیش نیاید. اما این نوع باران‌ها به‌شدت برای محیط زیست مضر هستند. آنها به لایه‌های زیرین زمین می‌روند، ترکیبات خاک را تغییر می‌دهند، رشد گیاهان را به خطر می‌اندازند و بر حیواناتی که از منابع آبی آلوده‌شده تغذیه می‌کنند، اثرات وسیعی به جای می‌گذارند. اثرات باران اسیدی بر انسان اما همین باران‌های اسیدی در انسان هم باعث عوارض جانبی فوری می‌شوند که در این میان، شرایط اسیدی باران عامل مستقیم و موثر نیست بلکه شرایط مخرب را به وجود می‌آورد. زمانی که باران اسیدی می‌بارد و ما زیر باران قدم می‌زنیم، علاوه بر ذرات معلق موجود در هوا، ذرات معلق ارتفاعات بالاتر را که به کمک باران به لایه‌های پایین آمده، نیز تنفس می‌کنیم. همچنین تنفس دی‌اکسیدگوگرد و اکسید‌های نیتروژن باعث می‌شود افرادی که بیماری‌های تنفسی دارند، به سرعت واکنش نشان داده و این بیماری در آنها تشدید شود. اگر میزان حجم این مواد در هوا افزایش یابد (که در هنگام باران‌های اسیدی شدید این اتفاق می‌افتد)، افراد سالم نیز علاوه بر سردرد ممکن است عوارض تنگی نفس یا برونشیت را از خود نشان دهند. مساله دیگری که در این میان نقش بازی می‌کند این است که افزایش اکسید نیتروژن در لایه‌های پایین می‌تواند باعث به‌وجودآمدن و شکل‌گرفتن گاز ازن در هوا شود. تنفس این گاز ممکن است باعث تورم و عفونت ریه و همچنین برونشیت شود که با علایمی‌ همچون سردرد، سوزش پلو و تنگی نفس همراه است. این عوارض مشابه آن چیزی است که شهروندان اهوازی گزارش کرده‌اند، اما چرا این بار این اتفاق افتاد، سوال دیگری است که برای پاسخ به آن باید داده‌های سنجش کیفیت هوای اهواز در روز این اتفاق را در اختیار داشت. شاید شما هم شنیده‌ باشید که هنگام اینگونه بارش‌ها کودکان، افراد مسن، کسانی که دچار تنگی نفس بوده یا از بیماری‌های قلب و عروق رنج می‌برند، دچار تشدید مشکل تنفسی شده‌اند و به همین دلیل هم توصیه جدی می‌شود که در زمان آلودگی هوا، اگر بارندگی شروع شد این گروه از جامعه سعی کنند زیر باران قرار نگیرند. اینکه دامنه این اتفاق این بار تا این حد وسیع‌تر بوده احتمالا به افزایش میزان این آلاینده‌ها و به‌خصوص اکسیدهای نیتروژن که حاصل احتراق ناقص فرآورده‌های نفتی است در محیط بازمی‌گردد. عدم وزش باد در چند روز، وجود ریزگردها و آلایندگی حاصل از چاه‌های نفت دست به دست هم می‌دهد تا باران‌های اسیدی قوی‌تر که اثرات جنبی فوری‌تر و سریع‌تری دارند، شکل بگیرد. مقابله با باران اسیدی اما آیا این مساله راه‌حلی هم دارد؟ واقعیت این است که تاثیرات باران‌های اسیدی به طور نامحسوسی بسیار گسترده‌تر از تاثیرات مستقیم روی سلامتی انسان‌هاست و این موضوع تنها بخشی از آسیب‌های آن را به طور برجسته نشان می‌دهد. حتی اگر هیچ‌کس دچار مشکل تنفسی نشود، در درازمدت این باران‌ها در حال نابودکردن و از بین‌بردن شرایط متعادل طبیعت هستند و باید جلو آنها را گرفت. تنها راه‌حل موجود تلاش برای کاهش آلودگی هواست. بخشی از عوامل آلاینده ناشی از پدیده‌هایی مانند ریزگردها هستند، اما بخش عمده‌ای از آن را احتراق ناقص سوخت در خودروها و سوخت بی‌کیفیت و خودروهای غیراستاندارد و آزادشدن انبوهی از ترکیبات مضر در فرآیند‌های استحصال نفت تشکیل می‌دهند. شهروندان می‌توانند با کاهش سفرهای غیرضروری با خودرو یا مواردی از این دست نقش کوچکی بازی کنند، اما افزایش استاندارد سوخت خودرو، منع تردد خودروهای آلاینده و بازبینی مجوز تولید خودروهایی که مشکل احتراق ناقص دارند و تلاش برای اجرای روش‌های استخراج و پالایش نفت به گونه‌ای که با آلایندگی‌های مستقیم کمتری همراه باشد، شاید بتواند بخشی از این مشکل را حل کند و اهواز و خوزستان و بقیه شهرهای ما را از این بلای کشنده و بی‌رحم آلودگی هوا نجات دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.