خطرات ورزش در هوای آلوده
زنگها برای که به صدا درمیآید
سیدامیرحسین خلیلیفر . متخصص طب ورزش
ترکیب طبیعی هوای تنفسی به تقریب شامل 80درصد نیتروژن و 20درصد اکسیژن است. هرگونه تغییری در این حجمها، میتواند بهطور نسبی عملکرد تنفس و دستگاههای مختلف بدن را بهصورت بالقوه و حتی بالفعل تحتتاثیر قرار دهد. اصولا آلایندهها یا مستقیما آلودهکننده هستند مثل ترکیبات اکسیدی گوگرد، ازت، مونواکسید کربن و...، یا پس از فعل و انفعالات شیمیایی، موجب آلودگی هوا میشوند، مثل ترکیبات اسیدی پس از واکنش گازها به آب، مثل اسیدسولفوریک یا واکنش بین خودشان مانند ترکیبات آلدییدی. فعالیت تنفسی شامل دموبازدم جهت ورود اکسیژن از طریق راههای هوایی فوقانی (بینی) به نای و ریهها و از آنجا توسط سیستم گردش خون بهکل بدن و بازگرداندن دیاکسیدکربن از همین مسیر به خارج از بدن است. در هوای آلوده، اولین اتفاق معمولا تنفس از طریق دهان و حذف عملکرد مجاری فوقانی شامل مرطوب و فیلترکردن اولیه هوای تنفسی است. هوای آلوده بر چه اندامهایی تاثیر دارد؟ واقعیت این است که با توجه به نقش حیاتی اکسیژن در سوختوساز بدن و در همه سلولها، طبیعتا هیچ اندام و سیستمی نیست که از هوای آلوده مصون باشد و آسیب نبیند، اگرچه ممکن است الزاما
تقدم و تاخر آنها یکسان نباشد. کاهش اکسیژنرسانی و تغییر ترکیب سالم هوای تنفسی، قطعا پدیده پیری و مرگ سلولی را تسریع کرده و بر سلامت کلی بدن تاثیر انکارناپذیری خواهد داشت. اما بهطور اختصاصی دستگاههای زیر دچار آسیب و تغییرات مخرب بیشتری میشوند. 1- بسته به اندازه ذرات در محدوده 0/5 تا 15میکرون، آلایندهها در راههای هوایی فوقانی (مثل بینی)، میانی (مثل برونشهای بزرگ) و تحتانی (مثل حبابچههای ریوی) رسوب میکنند و جدا از کاستن از حجم کلی اکسیژن و مختلشدن اکسیژنرسانی مطلوب، باعث التهاب راههای هوایی و آلرژی، تشدید حملات تنگی نفس و بیماریهایی چون آسم، برونشیت مزمن و همچنین افزایش ریسک سرطانهای دستگاه تنفسی میشوند. 2- در سیستم قلبی-عروقی که به حجم اکسیژن خود بسیار حساس است و به مصرف زیاد اکسیژن خون نیاز دارد، کاهش حجم اکسیژن به مثابه کاهش اکسیژنرسانی و تاثیرش شبیه تنگی عروق قلب و تقلید حالات شبهایسکمیک است. 3- کاهش اکسیژن (هیپوکسی) در بافت عروقی مغز و بافت عصبی، میتواند به افزایش تحریکپذیری، خشونت و عصبانیت و حملات شبیه انفارکتوسهای مغزی منجر شود. 4- کاهش حجم اکسیژن در سیستم هماتولوژی و خون به
بیماریهایی چون تالاسمی، کمخونیهای سلول داسیشکل و سایر کمخونیها منجر میشود. علاوهبراین تغییرات گستردهای که در این بافت بهوقوع میپیوندد، خود زمینهساز انسداد عروق مویرگی، حملات شدید درد در اندامهای انتهایی و بسترسازی جهت بروز انفارکتوسهای مغزی، قلبی و... هستند. ممنوعیت ورزش در هوای آلوده ورزش راهی است برای حرکت به سمت تصحیح سبک زندگی از حالت رکود و کمتحرکی به سمت فعالیت موثر برای بهبود عملکرد قلب و ریه و البته سایر اندامها. بیایید ببینیم در حین ورزش چه اتفاقی میافتد؟ سالانه حدود یکنفر از هر 200هزارنفر ورزشکار در ورزشهایی چون فوتبالآمریکایی، بیسبال و فوتبال دچار مرگ ناگهانی میشوند که البته در هوای مساعد و به دور از آلودگی اتفاق میافتد. در حقیقت این ریسک برای همه ورزشکارانی که بهطور معمول و حداقل با شدت متوسط ورزش میکنند، وجود دارد. چنانچه اثر آلودگی هوا را با شرحی که پیشتر گفته شد، به این ریسک اضافه کنیم قطعا شیوع این حوادث میتواند بالا برود. در واقع از یک طرف ورزش باعث افزایش سرعت ضربان قلب و البته افزایش قدرت ضربان میشود. از سوی دیگر در هوای آلوده، غلظت اکسیژن
هوای مصرفی کاهش مییابد که به تبع آن اکسیژن خون نیز کاهش مییابد. بنابراین قلب برای رساندن اکسیژن کافی به عضلات و اندامهای درگیر در ورزش دچار محدودیت میشود. این پدیده همانند این است که عروق قلب دچار انقباض و تنگی شده و روند ریسکی و انفارکتوس (سکته قلبی و آنژین قلبی) را تقلید میکنند. این حملات خصوصا در افرادی که از وضعیت سلامت قلب خود آگاه نیستند یا دچار دیابت هستند یا مصرف موادمخدر شبهمرفین دارند، ممکن است بدون درد و ناگهانی روی دهد و در حقیقت مرگ ناگهانی ورزشکاران آماتور در بسیاری از موارد با این مکانیسمها اتفاق میافتد. وجود بیماریهای زمینهای قلب مثل کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک، آترواسکلروز و تصلب شرایین و مصرف دخانیات، به تشدید این وضعیت کمک شایانی میکند. بیماریهای انسدادی و مزمن ریه مثل آسم، برونشیت مزمن و... در آلودگی هوا با شدت بالا ممکن است تشدید شده و فرد مورد حملات برونکواسپاسم و تنگی راههای هوایی قرار بگیرد. در موارد قابلتوجهی این حملات میتوانند به مرگ بینجامد. وضعیتهای مشابه برای بیماران مستعد به سکتههای مغزی یا دارای سابقه حوادث عروقی مغز میتواند اتفاق بیفتد که در صورت برخورداری
از شدت کافی و سکتههای وسیع مغزی، از مرگ یا ناتوانیهای ماندگار، گریزی نخواهد بود. برای اختصار از ذکر اثر خطرها و عواقب آلودگی هوا بر سایر دستگاهها خودداری میکنم، ولی لازم است نکات زیر درخصوص ورزش در هوای آلوده مدنظر باشد. 1- در برخی موارد، ورزش جزیی از پروسه و روند درمان افراد است، بنابراین فعالیت ورزشی باید با نظر پزشک معالج باشد. 2- در هوای آلوده، میانه روز و بعدازظهر و ساعات اوج ترافیک، بدترین زمانهای انجام ورزش هستند، بنابراین در این زمانها ورزش نکنید. 3- هوای آلوده ناشی از خودروها، در سطح 15 متری جادهها و خیابانها پایدار میمانند، بنابراین آگاهی از این مساله ضروری است تا ورزش در این فضا متوقف شود. 4- در مناطق کوهستانی، خصوصا اگر آلایندهها توسط باد و جریانهای هوا در دامنه ارتفاعات باقی بمانند، کوهپیمایی در ارتفاع پایین ممکن است بسیار خطرناک باشد. لازم به یادآوری است که این اطلاعات خلاصه، همه داستان نیست و خطرات طولانیمدت ناشی از آلودگی هوا نیز بسیار حایز اهمیت و شایسته بوده همانطور که پیشینیان ما آب، باد، هوا، خاک و آتش را گرامی داشتند، ما نیز رویکردمان را به محیطزیست تغییر دهیم. در
این زمان افراد شناختهشده زیادی چون هنرمندان و غیرهنرمند یا افراد عامه را از دست دادهایم، ولی هنوز اتفاق میمونی در جهت حل مشکل رخ نداده است. ظاهرا خدای ناکرده باید فقط برای سیاستمداران، اتفاقی بیفتد تا زنگها بهطور جدی به صدا درآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.