گفتوگو با محمدقاسم وحیدیاصل، استاد آمار در دانشگاه شهید بهشتی و رییس سابق انجمن آمار ایران
نقش آمار در ایران محدود به ثبت دادههاست
نگار حسینی . عكس: امیر جدیدی، شرق
آمار، واقعیت عریان جامعه است، برای همین، قربانیشدن آن بابت برخی مصلحتاندیشیها بسیار محتمل است و بسیار اتفاق میافتد. به نظر میرسد در جامعه ایران نه بابت اینکه برنامهریزی بلندمدت محلی از اعراب ندارد که بابت مسوولیتناپذیری، آمار نادیده گرفته میشود. با دکتر محمدقاسم وحیدیاصل، عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی و رییس سابق انجمن آمار ایران، در مورد آمار و جایگاه آن در ذهنیت مدیران ایرانی و برنامهریزیهایشان گفتوگو کردهایم. وحیدیاصل معتقد است نقش آمار در سازمانهای اداری ایران هنوز بهدرستی تعریف نشده است. در جامعهای مانند ایران که در میان مدیران کمتر برنامهریزی بلندمدت دیده میشود، جایگاه آمار کجاست؟ و اساسا در چنین فضایی چه باید کرد که آمار به کار بیاید؟ پاسخ شما را با مثالی درباره کاربرد آمار در جامعه آغاز میکنم. شما یک پزشک را در نظر بگیرید. در زمانهای قدیم، کار پزشکی بر اساس جزیی اطلاعاتی بود که از رنگ رخساره و نبض و مواردی اینچنینی به دست میآمد. اما امروزه پزشکی که با یک بیمار روبهروست، علاوه بر اینکه معاینههای بالینی انجام میدهد، اگر تشخیص اولیهاش
خیلی قطعی نباشد، بیمار را به آزمایشگاه میفرستد و نتایج چندین نوع آزمایش را بررسی میکند. اطلاعاتی که این پزشک در مورد بیمار دریافت میکند عملا مجموعه اطلاعات عددی و مجموعه آمار و ارقامی است که میتواند بر اساس آن تشخیص بیماری و توصیه دارو بدهد. یعنی پزشک بر اساس مجموعه اطلاعات عددی که از بیمار گرفته است رابطه علت و معلولی را کشف میکند یا قراین بیماری را تشخیص میدهد و در نسخهنویسی هم طبیعتا وضع بیمار را در نظر میگیرد. این وضعیت امروزی یک پزشک است. گرچه پزشک در معالجه فردی خاص به معنایی کار آماری انجام نمیدهد. با این حال، از مجموعه اطلاعات عددی که در مورد بیمار گردآوری کرده و دانشی که در مورد ارتباط میان علایم و نشانهها و بیماریهای مشخص دارد، قضاوت و احیانا دارویی توصیه میکند. اینکه میگویم پزشک در موقع ویزیت بیمار کاری آماری به معنای دقیق کلمه انجام نمیدهد، منظورم این است که در کار تحلیل آماری عموما با جامعهها یعنی جمعی از افراد از هر قبیل سروکار داریم اما در همین معنای محدود هم که فردی فقط با یک فرد دیگر- منظورم یک بیمار- سروکار دارد، به مقدار معتنابهی اطلاعات عددی و روابط کلی بین برخی
پدیدهها نیاز دارد. حال، مدیری که هر تصمیم او میتواند جمع کثیری را تحتتاثیر قرار دهد، چگونه میتواند بینیاز از آمار باشد. بهعنوان مثال، علم آمار ثابت کرده است که بین سیگارکشیدن و سرطان ارتباطی معنادار وجود دارد. اما اگر در جامعهای فرضی مدیر تصمیمگیری از این مساله غفلت کند یا آن را نادیده بگیرد، چه اتفاقی میافتد؟ روشن است که اثرات مخربی در پی میآید. پس یک مدیر نهتنها باید آگاهیهای عمومی در حوزه کاری خود داشته باشد بلکه مانند یک پزشک که تصمیم خود در مورد یک فرد بیمار را به مقدار زیادی اطلاعات مبتنی میکند، او نیز با انجام یک کار آماری و گردآوردن اطلاعات کافی و بررسی همه جوانب موضوع تصمیمگیری خود را انجام دهد. البته روشن است که هرچه مقیاس کار بزرگتر میشود، نیاز به این کار بیشتر حس میشود و در واقع با توجه به سیستم متمرکز ما در ایران این کار عمدتا به سطوح وزارتی محدود میشود. آیا این کار عملا صورت میگیرد یا خیر؟ تردید دارم اما حداقل بیش از 10سال است که وزارتخانهها موظف شدهاند واحد آماری داشته باشند. این واحدها البته عمده کارشان ثبت اطلاعات است، بهاین معنا آمار فعالیتهایی که به وسیله یک
موسسه صورت میگیرد یا بازخورد عددی کارهایی که در آن موسسه انجام میشود، توسط این واحدها ثبت میشود. اما باید توجه داشت که نقش آمار تنها در ثبت اعداد و ارقام نیست بلکه بحث اصلی، تحلیل این اطلاعات یا به عبارتی، دادهها است. به نظر میرسد ادارهها برای بحث تحلیل، متخصص یا کارشناسی به کار نگرفتهاند یا اگر متخصصی استخدام کرده باشند، از آنها بیشتر در حد بسیار محدود ثبت اطلاعات و کارهای به اصطلاح آمار توصیفی استفاده کردهاند. این در حالی است که اساسا در این موارد نقش اصلی که آماردانها میتوانند بر عهده بگیرند یعنی بحث تحلیل و پیشبینی، نادیده گرفته میشود. با وجود توضیحاتی که شما در مورد اهمیت تحلیل و پیشبینی در آمار دادید، باز هم به پرسش نخست برمیگردم. در جامعهای مانند ایران که برنامهریزی و به تبع آن پیشبینی کمتر محلی از اعراب دارد، آمار چه جایگاهی میتواند داشته باشد؟ نظر من هم در مورد مغفولماندن پیشبینی در چنین جامعهای منطبق بر نظر شماست اما بحث این است همانطور که گفتم، سیستم کاری ایران یک سیستم سلسلهمراتبی است. فرض کنید من یک مدیر میانی باشم. یکسری وظایف برای من تعریفشده است.
اگر من مدیر خوبی باشم، باید وظایف تعریف شده را انجام دهم. ممکن است من دیدگاههای تازهای نسبت به کارم داشته باشم اما به هر حال، دستورالعملها یا شیوههای کاری به مدیران همه رستهها ابلاغ میشود یا به عبارت دیگر همه به اصطلاح شرح وظایفی دارند که از قبل تعریف شده است. یعنی حتی اگر در حوزه کاری خود، کارمندی عالیرتبه باشید، بازهم مجری دستورات مقام بالاتر هستید و ابتکار عمل محدودی دارید و این موضوع ادامه پیدا میکند تا میرسد به بالاترین مقام آن نهاد یا موسسهای که در آن شاغل هستید. در استفاده از علم آمار، عملکرد تصمیمگیرندگان و رستههای بالا را چگونه میبینید؟ من استنباطم این است که در سازمانهای اداری ما، به طور تشکیلاتی نقش آمار آنگونه که حق مطلب باشد، هنوز تعریف نشده است. نقشی که برای آمار در حوزههای تصمیمگیری قایل شدهاند، بیشتر مربوط به ثبت دادهها است. خود مرکز آمار ایران طبق قانون هر 10 سال یکبار و اخیرا هر پنجسال یکبار سرشماری انجام میدهد و تعدادی سرشماری خاص هم انجام میدهد اما نتایج این سرشماریها که حاصل زحمات و هزینههای بالا است، تنها به گردآوری یکسری اطلاعات و ارقام،
بیهیچ تحلیلی منتهی میشود. این در حالی است که این اطلاعات میتوانند در صورت تحلیل، راهنمای خوبی برای مدیران بالادستی در حوزه تصمیمگیری شوند. باید پذیرفت که عده محدودی در سلسلهمراتب موجود در ادارات تصمیمسازند؛ افرادی مانند مشاوران و کارشناسان حوزههای وزارتی اما باقی افراد مجری هستند. من نمیدانم که مثلا یک استاندار چه اندازه امکان ابتکار عمل در حوزههای تصمیمگیری مربوط به برنامهریزی در استان خود را دارد. چیزی که در عرف وجود دارد، این است که استاندار خوب، وظایفی را که برای او تعریف و تعیین شده انجام میدهد. تصمیمات کلان فرضا در کارهای عمرانی از بالا گرفته میشود. پس اگر او اعتقاد بالایی به آمار هم داشته باشد، چقدر دستش باز است؟ در حالی که او وارث عواقب بسیاری از تصمیمات بالادستی مثلا در مسایل مربوط به بخشهایی مانند محیط زیست است. در صورت توجه جدی به نظر آنها، این افراد میتوانند با استفاده از آمار و تحلیل و پیشبینی تصمیمهای مناسبتری بگیرند. منظور من آن است که شاید خیلی از مدیران ما، بهشخصه علاقهمند باشند که کارشان به بهترین صورت ممکن انجام شود، اما به علت قرارگرفتن در خارج از حوزههای
تصمیمسازی و تصمیمگیری، نمیتوانند از همه ابزارها و از جمله علم آمار برای ایفای نقشی بهتر استفاده کنند. مهمتر از همه این است همانطور که در ابتدا عرض کردم، نقش آمار حتی در سطوح بالای فعالیتهای اجرایی در ایران آنطور که باید و شاید دیده نشده است. شما بهعنوان یک متخصص آمار، فکر میکنید دلیل این دیدهنشدن آمار در فعالیتهای اجرایی چیست؟ من فکر میکنم که به هر صورت، ما در حال طیکردن مسیر توسعهیافتگی هستیم. حتی در کشورهای توسعهیافتهای مانند ایالات متحده آمریکا که برای مثال در آنجا بیش از صد سال است که از ابزارهای پیشرفته استفاده میشود، استفاده از علم آمار موضوعی نسبتا تازه است. اما تفاوت آنها با ما در این است که در این جامعه تلاشهایی برای نمایاندن تواناییهای علم آمار به جامعه و به اصطلاح بالابردن سواد آماری جامعه صورت میگیرد، مثلا در سال 2000میلادی که سال جهانی ریاضیات بود، از طرف انجمن آمار ایران، ترجمهای از یک کتاب با عنوان فارسی «آمار: راهنمایی به سوی ناشناختهها» مشتمل بر چند ده مقاله به چاپ رسید. اصل این مقالهها پیشتر از سوی آماردانهای درجهیک کشور آمریکا نوشته شده بود و
هدف آن، آشناکردن افکار عمومی و مدیران جامعه آنجا با آمار بود. در این مورد باید گفت آشنایی عامه جامعه با آمار با آشنایی مدیرانی که تصمیمساز هستند، متفاوت است. برای مردم عادی، آشنایی با آمار این حسن را دارد که بهتر آمار و ارقامی را که در جامعه منتشر میشود درک کنند یا فرزندان خود را برای تحصیل در این رشته تشویق کنند. در سطح مدیران، این آشنایی حتی در نحوه ثبت اطلاعات آماری میتواند سودمند باشد. من چندین سال است که در حوزهای از آمار با عنوان فرآیندهای نقطهای که بخشی از آمار فضایی است، کار میکنم. در این حوزه، ما تمایل داریم مثلا در مورد توزیع بیماریها به لحاظ جغرافیایی اطلاعاتی داشته باشیم. اما به نظر میرسد این کار به این شکل در ایران انجام نمیشود. این نوع اطلاعات، زمانی به درد میخورد که مثلا بخواهیم رابطه بین محلهای قرارگرفتن دکلهای برق فشار قوی و میدانهای مغناطیسی ایجادشده به وسیله آنها را با برخی بیماریها بررسی کنیم. روشن است که به ثبت مکانی دادهها برای این بررسی نیاز داریم. یا در مثالی دیگر در مورد بررسی این فرضیه که «سرطان مری در برخی نواحی شمال ایران زیاد است» و بررسی منشا بیماری، در صورت
درستبودن فرضیه به این نوع اطلاعات نیاز داریم. این نشان میدهد که با آمار بهمثابه یک علم پویا برخورد نمیشود. ثبت اطلاعات به طوری که بتوان در هر نوع تحلیل آماری از آنها استفاده کرد، نخستین گام در جهت شالودهریزی برای استفاده از آمار در کشور است که البته یک تصمیم مدیریتی است و بنابراین نشاندهنده نقش مدیران در استفاده از علم آمار. به نظر میرسد مدیران ایرانی بسیار علاقهمندند که آمار را اغراقشده اعلام کنند. به عقیده شما آیا لازم نیست نهاد مستقلی بر صحت و سقم آمارهای منتشرشده نظارت داشته باشد؟ کاملا درست است. اساسا اصل قضیه همین است اما اولا این را در قالب یک روایت از تاریخ عرض میکنم؛ میگویند پادشاهان قدیم آورنده خبر بد اتفاقات را به جای عامل مسبب اتفاقات، مجازات میکردند زیرا اینها دمدستتر بودند. به عقیده من آمار هم چنین وضعی پیدا کرده است. به این دلیل که آمار واقعیات را عریان بیان میکند، گاهی اوقات از روی حسن نیت و گاهی بابت پوشاندن ضعفها، دچار جرح و تعدیل میشود. مثل پزشکی که از وضعیت بیماری کسی اطلاع دارد و ممکن است برای حفظ روحیه او، برخی اطلاعات را به او منتقل نکند. اما در
حالت بدبینانه واقعیت این است که برای مثال من اگر وظیفه تعریفشدهای داشته باشم و آن وظیفه را بهدرستی انجام ندهم یا اینکه اساسا در اتفاق رخداده من مقصر نباشم و تصادفا در معرض پاسخگویی قرار بگیرم مانند اتفاقی که در مورد باران اسیدی در اهواز رخ داده است، چهبسا افراد مسوول در حوزه استان خیلی هم در اینباره مسوول نباشند و این تصمیم از سوی مدیران بالاتر یا وزارتخانهها گرفته شده باشد- در این موارد امکان تغییر واقعیت یا تغییر آمار وجود دارد. وقتی تعداد مشخصی کارخانه آلاینده در یک استان ایجاد میشود و تبعات فعالیتهای غیراستاندارد آنها یا عدم سازگاری آن فعالیتها با محیط زیست منطقه در نظر گرفته نمیشود و این امر موجب میشود که یکسری اتفاقات مانند باران اسیدی و حساسیتهای ناشی از آن رخ دهد؛ مسوولانی که وادار به پاسخگویی میشوند یا آمار نمیدهند یا آماری میدهند و بعد تکذیب میکنند. در نتیجه فرد مسوولی که بالاترین مسوولیت را در آن منطقه دارد، نمیخواهد برای چیزی پاسخگو باشد که در اجرای آن دخالت نداشته یا اصلا نمیخواهد در مرکزیت خبر باشد. بنابراین سعی میکند اطلاعاتی که در قالب آمار و خبر میدهد، کمترین آسیب را
به مجموعه تحتامرش وارد کند. در نهایت باید پذیرفت که آمار چون همیشه واقعیتها را به صورت واقعی بیان میکند و به این دلیل که برخی که نمیخواهند در مرکزیت خبر باشند، در نتیجه کاری میکنند که آمار را جرح و تعدیل کنند و آمار قربانی میشود. ما نمیتوانیم طوری با آمار رفتار کنیم که اهمیت بیشتری از وضعیت فعلی داشته باشند؛ مثلا آمار را بهمثابه میراث فرهنگی به شمار بیاوریم؟ آمار گاهی حقایق تلخی را آشکار میکند و بهمثابه قاصد خبر، مورد هجوم قرار میگیرد. در مواردی هم خلاف انتظارات است و در نتیجه این تاثیر نامطلوبی روی برخی افراد یا روی جامعه دارد. در چنین مواردی مردم تصور میکنند که علم آمار هم همین عدد و رقمهایی است که در سطح جامعه منتشر میشود. در واقع، به جای برخورد با آن بهمثابه میراث فرهنگی، بهتر است به سازوکارهای گردآوری و فرآوری آمار نظارت شود. باید مرکزی وجود داشته باشد فراتر از تمامی دستگاههایی که آمار تولید میکنند یا کارهای آماری میکنند که بر این کارها نظارت کند. در واقع به طور خیلی ساده بعضی کشورها همانطور که مدعیالعموم برای کل کشور دارند، افرادی از این قبیل نیز برای نظارت در
امر آمار برای کشورشان پیشبینی کردهاند. بنابراین در اینجا هم باید تشکیلاتی وجود داشته باشد که کار آن بررسی صحت و سقم آمارها و درستی یا نادرستی یا کیفیت طرحهای آماری اجرا شده باشد، بهعنوان مثال وقتی مجوز ساخت ساختمانی از شهرداری گرفته میشود، طبیعتا یک مهندس ناظر هم برای آن در نظر گرفته میشود. نتایج طرحهای آماری ممکن است اثرات بهمراتب شدیدتری در اجتماع در مقایسه با ساختن یک ساختمان داشته باشند. چگونه میشود بعد نظارتی برای آنها قایل نشد؟ کاری که در برخی کشورها صورت میگیرد آن است که ترکیبی از چند نهاد از جمله یک سازمان مردمنهاد مجموعا بر این کارها نظارت میکنند. در ایران چنین تشکیلاتی میتواند دربرگیرنده موسساتی مانند مرکز آمار ایران و بانک مرکزی و انجمن آمار ایران باشد. البته در حال حاضر نهادی به نام شورایعالی آمار وجود دارد که احساس من این است که فعالیت آن چندان محسوس نیست و البته که این شورا هم از نهادهای اجرایی مستقل نیست. به نظر میرسد در دورههای مختلف و در دولتهای گوناگون، مبنای محاسبه آمار با تغییر تعاریف تغییر میکند، مثلا در مورد بیکاری. وقتی تعریف بیکاری متفاوت میشود، آمار هم
تغییر میکند. بدون داشتن مدلهای قابل استناد، این آمار آیا قابل استفاده است؟ البته اینطور که مسوولان مرکز آمار اعلام میکنند، تعریفی که برای بیکاری دارند، مربوط به سازمان جهانی کار است و ظاهرا، بنا بر این تعریف هرکسی که هفتهای یک ساعت کار کند شاغل محسوب میشود. اما باید توجه کرد که ارایه یک تعریف ریاضی یا تعریف آماری که با زندگی ملموس ما انس و الفت چندانی نداشته باشد، طبیعتا مورد استقبال قرار نمیگیرد. ما میدانیم که در شهر تهران شما اگر کار ثابت تماموقت هم داشته باشید، زندگی شما به طرز مطلوب اداره نمیشود چه رسد به اینکه هفتهای یکساعت کار کنید و شاغل هم به حساب آورده شوید. برای اینکه مراکز آماری همسویی و همدردی مردم را با خود داشته باشند باید تعریفی ارایه کنند که برای اکثریت مردم قابل لمس و قابل قبول باشد. اگر الزامی هست که نرخ بیکاری را با معیار سازمان جهانی کار اعلام کنیم نرخهای دیگری را هم که برای مردم قابل احترام باشد اعلام کنیم. باید بپذیریم که ارایه آمارهایی که حساسیتها و رنجشهای مردم را برمیانگیزد، انعکاس بدی خواهد داشت و در نهایت مردم در جامعه هم از آمار و هم از اعلامکنندگان آن
بیزار میشوند. بنابراین باید تلاش کنیم که اگر میخواهیم آمار را در کشور گسترش دهیم و در سرشماریها و پرکردن پرسشنامهها میخواهیم همکاری مردم را داشته باشیم، باید همنوایی همه جامعه را با خود داشته باشیم و با ارایه آمارهای متناقض باهم یا در تضاد با واقعیتهای موجود اعتماد مردم را از دست ندهیم که بزرگترین ضربه به این ترتیب به علم آمار خواهد خورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.