«مهاجر» در عکسهای جدیدش دنبال چیست؟
دور از سلیقه بازار هنر
فرید امینالاسلام
مهران مهاجر از هشتمآذر عکسهای خود را با عنوان «بسته» در گالری طراحان آزاد روی دیوار برد. یک نمایشگاه دیگر مطابق نمایشگاههای مهاجر: تجربهگرایانه و به دور از سلیقه رایج بازار هنر و مُد روز. مهران مهاجر به خاطر سابقه هنری، تدریس و ترجمههایش تبدیل به یک فعال هنری شده که سبک عکاسیاش میتواند روی جریان عکاسی ایران تاثیرگذار باشد. با دیدن این نمایشگاه سه چیز به ذهن بیننده میرسد: 1-سطوح ناصاف 2- کادر بسته 3- نحوه دیدن و دیدهشدن. با توجه به این موارد نمایشگاه را بهطور کلی به دو دسته عکس تقسیم میکنم: دسته اول عکسهایی سیاه و سفید و کمنور از یک کلاس آموزشی است که فقط نور ویدیو پروجکشن محیط آنجا را کمی روشن کرده است. عکسی از تخته وایتبورد در ابعاد 90×60 سانتیمتر که ظاهرا با تختهپاککن، پاک شده است ولی هنوز خطوط نامفهومی از مطالب نوشتهشده روی آن باقی است و تعداد دیگری عکس با ابعاد 60×40 از دسته صندلیهای آموزشی در کلاس درس که توسط دانشجویان خطخطی شده و آثار آن روی دسته صندلیها باقی است و البته ویدیو یا عکسهایی که در حال نمایش هستند ولی هیچکس در قاب عکسها وجود ندارد که تصاویر نمایشی پروجکشنشده را
ببیند. تم اصلی این عکسها «غیبت» (Absent) است. تمام کسانی که اثری از خود روی تخته و دستههای صندلی به وجود آوردند در عکسها غایب هستند. انگار غیبت آنها در زمان حال استمراری عکسها جاودانه است. گویا دیگر فاعل و مفعولی وجود ندارد. تنها چیزی که وجود دارد آثار این دو هستند. ساکن، بیجنبوجوش، بلاتکلیف و در عین حال میخکوبکننده، مانند «بستهای» مانده در گوشهای فراموششده. با توجه به دغدغههای زبانی مهاجر، از این «غیبت» سخنگفتن اساسا طرح این موضوع است که جای «مسند» و «مسندالیه» میتواند آثار این دو وجود داشته باشند بدون آنکه بفهمیم «مسند» و «مسندالیه» کدامند؟ یعنی از نظر نشانهشناسی در این عکسها دال و مدلول مشخصی (تناظر دوتایی) وجود ندارد. با نظام سیالی مواجه هستیم که در آنی که «دالی» بر «مدلولی» دلالت دارد خود مدلول دالی دیگر است. از این نظر این عکسها ساختارشکنانه نیز است. دسته دوم عکسها که به نحوه «دیدن» و «دیدهشدن» اشاره دارد، شش عکس سیاه و سفید هستند با ابعاد 90×60 سانتیمتر و با سطوحی که دوسوم آن (حداقل) سیاه هستند. نحوه گرفتن عکس توسط هنرمند میتواند ما را به چرایی سیاهبودن «سطح» وسیعی از کاغذ
عکاسی برساند. هنرمند دوربین خود را جلو لبه پنجره قرار داده و از مناظر بیرون پنجره عکس گرفته است. لبه پنجره که جلو لنز دوربین قرار داشته دارای سطح کمی در واقعیت بیرونی است. ولی در واقعیت عکاسانه و روی سطح کاغذ عکاسی، دارای بیشترین سطح است که سیاه دیده میشود و منظره پشت پنجره که در واقعیت بیشترین سطح را دارد (یک دید فراخ و باز) در واقعیت سطح کاغذ عکاسی کمترین سطح را به خود اختصاص داده است. این نوع عکس بیشتر ارجاع به خود دوربین و عملکرد آن دارد که چطور بازنمایی یک منظره توسط یک دستگاه مکانیکی میتواند در نحوه دیدن ما اختلال ایجاد کند که البته به بحران بازنمایی ختم میشود؛ بحران در نحوه دیدن ما و اینکه کدام را واقعیت بدانیم. به نظر میآید خود این پروسه بازنمایی بحرانی است که جامعه ما را فرا گرفته است. البته این عکسها یک لایه سطحی دارد و آن اعتراض به محدویتهای ایجادشده در عکاسی شهری است. البته عکسهای دیگری در نمایشگاه وجود داشت که در روند بصری نمایشگاه اختلال ایجاد میکرد و احتمالا عمدی از سوی مهاجر بوده است. مانند عکسهای رنگی از پرچم که دو عدد آن نمای بستهای است از قسمت سفید پرچم که بافت و سطح ناهموار
پرچم را نشان میدهد که شاید کنایهای به زادبوم همه ما دارد. اما انتقادی که به این نمایشگاه دارم نداشتن یک بیانیه قوی و واضح است؛ بیانیهای که مخاطب را به درون دنیای ذهنی هنرمند راهنمایی کند. شاید مهاجر با شانهخالیکردن از نوشتن چنین بیانیهای خواسته ذهن خود را در برابر پرسشها و کنجکاویهای مخاطبانش «بسته» نگاه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.