نگاه استراتژیک ترکیه و اقلیم کردستان عراق به «توافقنامه نفتی»
مایده ارکان
پس از آنکه دو رهبر بلندپایه اقلیم کردستان عراق و ترکیه در اواسط نوامبر 2013 میلادی در دیار بکر برای رسیدن به اهداف سیاسی وتبلیغاتی خود، دیدار مهمی را در تاریخ سیاسی این خطه رقم زدند، این بار و در اواخر نوامبر یک قرارداد نفتی را امضا کردند؛ قراردادی که با ناخرسندی و نگرانی یک کشور همسایه، یعنی بغداد و یک قدرت بزرگ و تاثیرگذار در منطقه و جهان یعنی واشنگتن روبهرو شده است. بغداد و واشنگتن نگران هستند اینگونه توافقنامهها به استقلال انرژی کردستان عراق بینجامد که در ادامه میتواند به یک کردستان قوی و در نهایت به جدایی این منطقه از عراق منتهی شود که در نهایت، باعث ایجاد تنش در منطقه خواهد شد. از طرف دیگر آمریکاییها با جلوگیری از قدرتمندشدن کردها خواهان یک عراق قدرتمند در منطقه هستند تا ایران توانایی دخالت و طبعا نفوذ در این کشور را نداشته باشد. اینگونه است که با این نوع قراردادها مخالفت شده است. اقلیم کردستان عراق از سال 2006 در راستای رشدوتوسعه و گسترش روابط اقتصادی با دیگر کشورها، قراردادهای نفتی مهمی با شرکتهای بزرگ نفتی خارجی منعقد کرده است. البته ثبات سیاسی و اقتصادی این کشور، نظر سرمایهگذاران خارجی
را به خود جلب کرده و در همین رابطه قراردادهای مهمی با اربیل به امضا رساندهاند. بهطوریکه به گزارش روزنامه گاردین تحت عنوان «نفت باارزش اقلیم کردستان تنشها را میان اربیل و بغداد افزایش میدهد»، آمده که ثبات کردستان انگیزه قوی برای جذب سرمایهگذاران خارجی است. از شرکت اکسون گازپروم و توتال فرانسه تا شرکت اکسونموبیل آمریکا. در این راستا پس از چندی رایزنی میان اربیل و آنکارا قرارداد نفتی در روز 27 نوامبر به امضای رجب طیباردوغان، نخستوزیر ترکیه (رهبر حزب عدالت و توسعه) و نوشیروان بارزانی رییس دولت اقلیم کردستان (رهبر حزب دموکرات کردستان) رسید و اقتصاد پویای اربیل را وارد مرحله جدیدی از حیات خواهد کرد. این در حالی است که اولین محموله نفت اقلیم کردستان از میدان نفتی«تقتق» به ترکیه و با 400هزار بشکه نفت خام در روز رو به اتمام و دومین خط لوله با ظرفیت 500هزار بشکه در حال احداث است. بیش از چهارسال است که کردستان عراق شروع به تولید و صدور نفت خود به کشورهای منطقه از جمله ترکیه کرده است. دولت بغداد معتقد است که منطقه اقلیم تحت کنترل دولت مرکزی است و بر اساس قانون اساسی عراق صادرات نفت و گاز این کشور در
اختیار بغداد است و سهم کردستان عراق از این صادرات تنها 17درصد از کل نفت و گاز صادراتی است. اینگونه است که دولت اقلیم را تهدید به کاهش بودجه کرد. در همین راستا اختلاف بر سر تقسیم درآمد نفت میان بغداد و اربیل در سال ۲۰۱۲ به اوج خود رسید. اقلیم کردستان عراق در ماه آوریل این سال در پی پرداختنشدن بودجه 5/1میلیارددلاری از طرف دولت مرکزی، صادرات نفت از کردستان را قطع کرد. اکنون هم دولت نوری المالکی اعلام کرده است در صورت اجرای این قرارداد نفتی مبلغی نزدیک به 10میلیارددلار که به نظر آنان خسارت عملنکردن به تعهدات اقلیم برای صدور نفت از طریق بغداد است را درخواست یا از سهم اربیل از بودجه کل عراق کسر خواهد کرد. بهعلاوه راه حملونقل کالا را به اقلیم خواهد بست. بنا براین به نظر میرسد که اختلافات بهوجودآمده بیشتر بر سر تقسیم درآمد حاصل از فروش نفتوگاز اقلیم کردستان است نه قرارداد نفتی با ترکیه. این در حالی است که دولت اقلیم معتقد است که طبق قانون اساسی عراق، نفت و گاز متعلق به تمام مردم این کشور در همه استانهاست و استانها و اقلیم حق دارند نفت خود را تولید و صادر کنند و این امر را از اختیارات دولت محلی
میداند. در همین راستا کردها معتقد هستند که بهطور تاریخی این منطقه متعلق به آنهاست پس باید تحت حاکمیت آنان باشد. سخن رفت که این قرارداد در حالی امضا شد که عراق معتقد است بر اساس قانون اساسی این کشور این نوع معاملات بینالمللی را تنها دولت مرکزی عراق میتواند امضا کند نه دولت محلی. بنابراین آن را ناقض قانون اساسی و تمامیت ارضی عراق اعلام کرده است که باعث نگرانی دولت بغداد شده؛ دولتی که روابطش با ترکیه چندان دوستانه و مناسب ارزیابی نمیشود. با تمام نگرانیهای عراق و آمریکا از انعقاد قراردادهای نفتی اربیل - آنکارا، این توافقنامه به امضای اردوغان و بارزانی که روابط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند و در این راستا اهدافی را دنبال میکنند، رسید. اهداف آنکارا از امضای این نوع قراردادها را میتوان به سه گروه تقسیم کرد: 1- اهداف سیاسی: الف - حمایت از سنیهای عراق و شکاف میان شیعه و سنی که در نهایت از دیدگاه عراق به تجزیه این کشور خواهد انجامید. ب- کاهش نفوذ ایران در اقلیم کردستان عراق 2-اهداف امنیتی: کاهش نفوذ حزب کارگران کردستان یا پکک در ترکیه و حلوفصل معضل مساله کردیسم. لازم به ذکر است که بعد از سقوط دولت
صدامحسین، ترکیه احساس کرد به علت اینکه کردهای ناراضی این کشور و اقلیم کردستان با یکدیگر ائتلاف میکنند و امنیت این کشور را بههم میزنند بنابراین رابطه دوستانهای را با اقلیم برقرار کرد. 3 - اهداف اقتصادی الف- ترکیه در راستای سیاست عمق استراتژیک خود که تلاش دارد با گسترش روابط اقتصادی در کشورهای خاورمیانه، آسیای مرکزی، شمال آفریقا و قفقاز نفوذ سیاسی و فرهنگی خود را بالا ببرد و به یک کشور مرکزی در منطقه تبدیلشود بنابراین سیاست اقتصادی فعال را با این کشورها شروع کرده است. ب- برطرفکردن نیازهای نفت وگازی ترکیه در حالیکه تحریمهای نفتی ایران باعث کاهش خرید نفت آنکارا از تهران شده و به نفت اقلیم نیاز بیشتری پیدا کرده است. پ- آلترناتیوسازی برای منابع انرژی از دیگر اهداف این کشور در همین راستاست و از طرفی ترکیه قصد دارد قیمت نفت و گاز کشورهای همسایه شمالی و شمالشرقیاش را به سود خود متعادل کند. ت- اربیل و آنکارا دارای روابط تجاری گسترده بالغ بر هشتمیلیارددلار هستند. در همین راستا ترکیه تمایل دارد با اینگونه قراردادها به قطب انرژی در منطقه تبدیل شود. اما اربیل از انعقاد این قراردادهای نفتی چه اهدافی را
دنبال میکند. الف- میدانیم که اقتصاد اقلیم کردستان عراق به درآمدهای نفتی وابسته است. این مساله به علاوه سیاست رابطه دوستانه و صلحآمیز با کشورهای منطقه پیامدهای مثبتی را برای این دولت خودمختار به وجود آورده است. دولت بارزانی با رسیدن به یک ثبات سیاسی سعی کرده با دیگر کشورهای همسایه و منطقه روابط تجاری گستردهای برقرار کند تا بتواند بهعنوان قطب انرژی در منطقه مطرح شود و باعث فشار بر دولت بغداد شود. ب- اقلیم کردستان عراق به دلیل اینکه به لحاظ جغرافیایی بین سه کشور ترکیه، سوریه و ایران محصور شده سعی دارد به نوعی با گسترش روابط اقتصادی با ترکیه با این مساله جغرافیایی مبارزه کند. پ-رابطه دوستانه با آنکارا میتواند باعث نفوذ این کشور میان کردهای ترکیه شود و به نوعی بر سرنوشت آنان تاثیر گذارد ت- بالابردن موقعیت سیاسیاش و تاثیرگذاری بر کشورهای منطقه ث- بی نیازی از مسیری که عراق برای انتقال نفت اقلیم در نظر گرفته است. به این ترتیب به نظر میرسد که ثبات سیاسی و پیشرفتهای اقتصادی در اقلیم کردستان نسبت به عراق این کشور را به محلی امن برای سرمایهگذاران خارجی بهویژه شرکتهای نفتی خارجی که همیشه بهدنبال
منابع انرژی برای رفع نیازهای خود هستند، تبدیل کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.