|

چرا «ماندلا» لایق نامش است؟

مریم امیری

تاکید این مقاله تنها بر نقش ماندلا در فروریختن آپارتاید آفریقای‌جنوبی معطوف نمی‌شود. فارغ از اینکه نقش ماندلا در سقوط آپارتاید چه بود، نقدهایی به شیوه مبارزه و شخصیت فردی او بارها در رسانه‌ها تکرار شده است. در اینجا سعی خواهیم کرد برخی از این نقدها را به چالش بکشیم. سیاستمدار خوب کسی است که ملتش را در سطح دنیا خوب نمایندگی کند. رهبر اخلاقی باید «آنچه دیگران موعظه می‌کنند، به عمل درآورد» و تلاش کند مردمش را متقاعد کند به هم احترام بگذارند و در مورد ماندلا سیاهان و سفیدها را متقاعد کند که می‌توانند در کنار هم بی‌نزاع زندگی کنند. در سال ۱۹۹۴، زمانی که آفریقای‌جنوبی نخستین انتخابات آزاد را در تاریخ کشور برگزار کرد، نلسون ماندلا پیروز شد. ماندلا نماد مبارزه ضدآپارتاید و قهرمان آزادی بود. با این همه بسیاری از سفیدهای آفریقای‌جنوبی او را تروریستی خطرناک می‌دانستند -و برخی هنوز می‌دانند- که خشونت را به‌عنوان ابزاری سیاسی به کار می‌گرفت. آیا این تصویر منطقی و منصفانه است؟ یا نتیجه پروپاگاندای حزب ملی National Party است و در پس خشم ناشی از پیروزشدن سیاهان در آفریقای‌جنوبی مدرن نهفته است؟ برخی می‌گویند ماندلا زندگی و شادی خود را قربانی مبارزه و اعتقادش کرد، در حالی‌که برخی دیگر می‌گویند به‌عنوان مردی با خانواده، شیوه زندگی غیرمسوولانه‌ای داشت. همچنین نحوه انتخاب هم‌پیمانانش نیز بحث‌انگیز بود. چرا مردی چنین بزرگ با رهبرانی دوستی می‌کرد که غربی‌ها آنها را جبار و تروریست می‌دانستند؟ بسیاری او را رهبری موفق در مقابل مخالفانش می‌دانستند، اما ماندلا بخش عمده‌ای از زندگی‌اش را -پیش از پیروزی- در زندان گذرانده بود. در زندان‌بودن می‌توانست توان اثرگذاری او را تحلیل ببرد. در اواخر دهه ۱۹۸۰ که حکومت آپارتاید آسیب‌پذیرتر شده بود ماندلا هنوز در زندان بود. با این توضیح آیا او واقعا سزاوار آوازه‌اش هست؟ یا اینکه تنها بنا به آن قول معروف، در زمانی مناسب در جایی مناسب بود و سقوط آپارتاید را به نام خود زد؟ دولت آپارتاید پس از ظهور ماندلا در عرصه سیاسی آفریقای‌جنوبی و به زندان‌افتادنش، بقا داشت. در این‌صورت آیا می‌توان گفت عوامل دیگری بودند که در سقوط آپارتاید نقش مهم‌تر از ماندلا داشتند؟ و آیا ماندلا تنها نماد مبارزه نبود؟ عواملی همچون تحریم‌های بین‌المللی یا حتی خواست خود دولت سفیدها، برای اصلاحات؟ پاسخ قطعی به هیچ‌یک از سوالات فوق نمی‌توان داد ولی دست‌کم می‌توان حول و حوش آنها قدم زد و امکان‌ها را بررسی کرد. برخی می‌گویند هراس از ماندلای کمونیست در جو جنگ سرد و برگشتن از موضع مبارزه بدون خشونت، سقوط آپارتاید را به تعویق انداخت. این طرح را سیندی لو دیل، روزنامه‌نگار اهل آفریقای‌جنوبی در مقاله‌ای به نام «افسانه ماندلا» در سال ۲۰۰۴ صورتبندی کرد و گفت ماندلا کمونیست بوده و هنوز هم هست. این مقاله ترس آفریکانرها را از ماندلا به‌عنوان «کمونیست و تروریست خطرناک» نشان می‌دهد. نگرانی از کنگره ملی و آفریقایی به رهبری ماندلا دلیل مهمی است که حمایت همه‌جانبه رهبران غربی همچون مارگارت تاچر و رونالد ریگان از دولت آپارتاید را توجیه می‌کند. به محض پایان جنگ سرد و رفع تهدیدها، نظر دولت‌های غربی هم برگشت و ماندلا به‌ناگاه «مبارز آزادیخواه» نامیده شد. دیل به سخنرانی ماندلا در دادگاه اشاره می‌کند که در آن اعتراف کرده بود «تحت تاثیر کمونیسم» است. ولی از چنین جمله‌ای نمی‌توان برداشت کرد که ماندلا کمونیست بوده بلکه او نیز مانند خیلی‌های دیگر بود که به‌نحوی از کمونیسم متاثر بودند. حوزه دیگری که درباره ماندلا و مواضعش نگران‌کننده بود حمایت خدشه‌ناپذیر او از چهره‌هایی چون فیدل کاسترو بود. ماندلا می‌گفت برخلاف غربی‌ها، این کشورهایی چون کوبا و رهبرانی چون کاسترو هستند که از کنگره ملی و مبارزه ضد آپارتاید حمایت می‌کنند. نفوذ او در میان دولت‌هایی که با غرب هم‌پیمان نبودند او را قادر ساخته بود از اتوریته خودش برای حل مسایلی چون دستگیری یکی از بمب‌گذاران لاکربی و آشتی اسراییل و فلسطین بهره گیرد. گرچه در مورد آخر، تلاشش بی‌نتیجه ماند. در سال‌های اخیر نیز آوازه بی‌همتای خودش را برای مبارزه با ایدز و فقر در آفریقا به کار گرفت. زمانی که علنا مرگ تنها فرزند باقیمانده‌اش را به خاطر ایدز اعلام کرد، با عمومی‌کردن سوگ و دردش کوشید تا نشان دهد این مساله شرم‌آور نیست. نلسون ماندلا نماد برابری است. فارغ از دیدگاه‌های او علیه نژادپرستی و دفاعیه‌اش از صلح و آشتی، برخی نظراتش از هم‌عصران و رفقایش بسیار پیشرفته‌تر بود. هرچند دیدگاهش درباره نقش زنان و مسایلی چون همجنسگرایی مرتجعانه به نظر می‌رسد. مثلا گئورگ بیزو یکی از وکلای ماندلا می‌گوید در زندان، هم‌بندی‌های ماندلا بابت جهل او درباره همجنسگرایی در حیرت بودند و یا بار دیگر خواهان شدت عمل درباره «گی»ها شده بود. چنین چیزهایی البته تفکر رایج آن زمان در آفریقا نسبت به همجنسگرایی بود که آن را «بیماری سفیدها» می‌دانستند. شاید هم واکنش هم‌نسلان او به همین باور بود. در هر صورت اینکه براساس این فلاکت‌ها ماندلا را «همجنسگراهراس» بدانیم با واقعیات آفریقایی که در آن می‌زیست جور درنمی‌آید. آفریقای‌جنوبی پس از ماندلا در حمایت از حقوق همجنسگراها پیشرو بوده و در قانون اساسی آن، مفادی در این رابطه وجود دارد که برخی از آنها ارمغان خود ماندلا است. سایر رهبران آفریقای جنوبی خیلی صریح‌تر از اینها، همجنسگراهراس بودند. مانند موگابه در زیمبابوه، که در رویا هم نمی‌توان دید چنین قوانین پیشرفته‌ای درباره همجنسگراها در قانون کشورش وارد کند. درواقع آفریقای‌جنوبی در رعایت حقوق همجنسگراها، کشورهایی مانند بریتانیا و آمریکا را شرمنده می‌کند. ماندلا زنان را در مقابل مردان پایین‌تر می‌دید هرچند در عمل احترام زیادی برای زن‌ها قایل بود. باز می‌توان گفت نگرش ماندلا در این‌باره محصول فرهنگ آن نسل بود. درواقع ماندلا مدافع بهبود دستمزد و وضعیت کار زنان بود. همچنین بحث «پیشگیری از بارداری» را مطرح کرد که در آن زمان واقعا مترقی بود و زندگی بسیاری از زنان آفریقای‌جنوبی را متحول کرد؛ هرچند هدف اصلی آن مبارزه با ایدز بود. در نقدی دیگر، سیندی لو دیل، یکی از بی‌رحم‌ترین منتقدان ماندلا، تا آنجا پیش می‌رود که او را با «اسامه‌بن‌لادن» مقایسه می‌کند و می‌گوید ماندلا مسوول همان میزان قتلی است که بن‌لادن مرتکب شد. این ادعا مسخره جلوه می‌کند ولی بارها تکرار شده است. دیل می‌گوید می‌تواند فهرستی از برنامه‌های رادیویی که جزییات جنایات ماندلا را برشمرده‌اند ارایه کند. اما فراموش می‌کند که به هر حال رژیم آپارتاید کنترل تمام رسانه‌ها را در دست داشت و بی‌شک نفعشان در آن بود که ماندلا را تروریستی خطرناک جلوه دهند تا زندانی‌بودنش را توجیه کرده باشند. با این حال دیل می‌گوید «تروریست، تروریست است، فارغ از اینکه انگیزه‌اش چه باشد» اما درواقع این رژیم آپارتاید بود که دولت تروریسم بود نه مخالفانش. ضمن اینکه دیل برخلاف ادعایش برای نشان دادن قتل هزاران‌نفری که ادعا می‌کند، دستش خالی است. خیلی چیزهایی که دیل به ماندلا نسبت می‌دهد به کنگره پان‌آفریقایی‌ها (PAC) مربوط می‌شود که سازمانی نظامی بود و با کنگره ملی هم مخالفت می‌کرد. بیشتر مقاله دیل که خیلی هم سروصدا کرد، معطوف به این است که «کمونیست» بودن ماندلا را ثابت کند و از آن به «تروریست» بودن او پل بزند. نقد مکرر دیگر نسبت به ماندلا این است که او با نپذیرفتن پیشنهاد دولت برای رهایی از زندان و انتخاب مبارزه خشونت‌آمیز، درواقع آزادی مردم را به تعویق انداخت. جواب این نقد این است که ماندلا هوشمندانه فهمیده بود تنها هدف پیشنهاد آزادی، تفرقه میان ماندلا و کنگره ملی بود. یکی از دولتمردان دولت آپارتاید بعدها گفت می‌دانستیم ماندلا این پیشنهاد را نمی‌پذیرد، زیرا از مردی چون ماندلا بعید بود این امتیاز ناچیز را قبول کند. ماندلا در سخنرانی‌ای که در آن دلایل رد پیشنهاد دولت را توضیح می‌داد، به این اشاره کرد که چرا خشونت برای ادامه مبارزه ضروری است. او با این جمله آغاز کرد که «من آدم خشونت نیستم» و توضیح داد که اگر در این برهه از زمان خشونت را انتخاب کرده است، به این معنی است که هر راه دیگری را بسته می‌بیند. خود ماندلا می‌گوید در نخستین حمله کنگره ملی با یک خودرو بمب‌گذاری‌شده، 19نفر کشته شدند که برخی از آنها شهروند معمولی بودند. ماندلا از آن به‌عنوان «تصادفی تراژیک» یاد می‌کرد و می‌گفت «عمق وحشت ناشی از مرگ را در آن زمان حس کرد». موضوع دیگری که منتقدان راستگرا مطرح می‌کنند این است که وقتی ماندلا این‌همه وقت را در زندان گذرانده، نمی‌توانسته نقش مهمی در سقوط آپارتاید آنگونه که به او نسبت می‌دهند داشته باشد. گفته می‌شود در این مدت ماندلا نسبت به کسانی مانند «استیو بیکو» تاثیر کمتری داشته است. اصلاحات دولتی زمانی رخ داد که ماندلا هنوز در زندان بود و ظاهرا هر گفت‌وگویی را منتفی می‌دانست. چنین چیزهایی نقش ماندلا در فروریختن آپارتاید را زیرسوال می‌برد. در پاسخ باید گفت ماندلا همواره در مرکز چانه‌زنی با دولت بود. علاوه بر این، این ماندلا بود که در نقطه تمرکز رسانه‌ها قرار داشت. حتی زمانی که در زندان بود. یک نکته قابل ستایش درباره ماندلا، این بود که پس از آزادی از زندان چگونه به‌سرعت خود را بامحیطی که سال‌ها در آن نبود وفق داد و مبارزه را رهبری کرد تا سرانجام به قدرت رسید. ماندلا آفریقای‌جنوبی را خیلی خوب نمایندگی کرد. در حالی‌که مثلا کشور آفریقایی زیمبابوه از هرج‌ومرج قوام‌یافته رنج می‌برد، آفریقای‌جنوبی به رهبری ماندلا نمونه موفقی ارایه کرد. بیشتر آن مدیون زمانی است که ماندلا قدرت را در دست گرفت. او به وعده‌هایش عمل کرد و قانون اساسی‌ای که در زمان او تدوین شد به لحاظ معیارهای حقوق‌بشری رایج، پیشرفته محسوب می‌شد. منابع: -نلسون ماندلا، ارزیابی یک نماد، سایت اپن دموکراسی -نقد نامنصفانه ماندلا، ماین توپی، موسسه کاتو -حمایت ماندلا از مبارزه مسلحانه، سایت نورثرن سانگ

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.