|

سویه تاریک ماه

امیر‌رضا گلابی

ماندلا درگذشت، خبری که ظاهرا چندان غیرمترقبه نبود. نمی‌توان تاثر خود را از درگذشت رهبر مبارزه با آپارتاید پنهان کرد، یادداشت فوق ادای دینی است به ماندلا و البته بیش از آن تلاشی است برای اینکه در فضای غالبِ مرثیه‌سرایی‌های رمانتیک، نگاهی دیگر به میراث ماندلا در آفریقای‌جنوبی داشته باشد. میراثی که شاید اگر ماندلا جوان بود بار دیگر برای رهایی از آن به مبارزه برمی‌خاست. راه میانه‌ای وجود ندارد جو سلوو، رهبر حزب کمونیست آفریقای‌جنوبی، از رهبران کنگره ملی آفریقا در دوران آپارتاید و یکی از رهبران مبارزه علیه آپارتاید در سال 1976 در مقاله معروف خود به نام «راه میانه‌ای وجود ندارد» با نقد سرسختانه استراتژی سازش با رژیم آپارتاید، هرگونه رستگاری ملت آفریقای‌جنوبی را نه در راه‌حل‌های میانه‌روانه از مسیر سازش با رژیم آپارتاید، بلکه در قیامی مسلحانه می‌دید. هرچند مسیر طی‌شده برای حذف آپارتاید، مسیری متفاوت از پیشنهاد سلوو بود و نهایتا رژیم آپارتاید طی فرآیند مذاکرات سرنگون شد اما متاسفانه ساختار «تبعیض» و «فشار» روی اکثریت سیاهپوست آفریقا در دوران جدید بازتولید شد، حتی به‌گونه‌ای محکم‌تر، چون دیگر به دلیل وجود دولت کنگره ملی، نفس اعتراض سیاسی، واجد معنای سابق نبود و اعتراضات به سمت اعتراضات صنفی و گروهی سوق داده شد که نهایتا در مسیر چانه‌زنی بین کارگر و کارفرما، استثمارگر و استثمارزده و بده بستانی بین این ‌دو موقتا رفع می‌شد. بدون اینکه چارچوب مولد چنین وضعیتی مورد پرسش قرار بگیرد. با درگذشت ماندلا به نظر می‌رسد می‌توان میراث وی را در سایه هشدار سلوو در مقاله «راه میانه‌ای وجود ندارد» بازخوانی کرد و دوباره پرسید: آیا راه میانه ماندلا در نهایت مسیری موفق بوده است؟ گوپتا گیت در تاریخ 30 آوریل 2013، اتفاق بی‌سابقه‌ای در آفریقای‌جنوبی رخ داد؛ اتفاقی که به زودی تبدیل به تیتر اول روزنامه‌ها شد. ماجرا از این قرار بود که سرمایه‌دار هندی‌تبارِ آفریقای‌جنوبی، گوپتا، که خانواده وی یکی از ثروتمندترین خانواده‌های آفریقای‌جنوبی‌اند برای 200 نفر از میهمانان هندی خود هواپیمای چارتری کرایه کرد و به دلیل اجتناب از طی‌کردن فاصله دوساعته فرودگاه ژوهانسبورگ تا محل عروسی، هواپیما را در فرودگاهی نظامی در نزدیکی هتل محل اقامت میهمانان فرود آورد. این امر، آشکارا نقض حاکمیت دولت آفریقای‌جنوبی بود و بدون تردید در هر کشوری منجر به استعفای مقامات مسوول می‌شد، اما به سبب روابط تنگاتنگ خانواده گوپتا با دولت آفریقای‌جنوبی، حزب ANC (کنگره ملی آفریقا) و شخص رییس‌جمهور، جاکوب زوما، تنها پیامدش بحث‌های بی‌نتیجه در پارلمان و تغییرات جزیی در حد مسوولان رده دوم و سوم شد. در نهایت، هشت کارمند پلیس به نقض قوانین محکوم شدند. حادثه فوق میزان قدرت سرمایه در آفریقای‌جنوبی امروز را نشان می‌دهد؛ آفریقای‌جنوبی‌ای که نامش مترادف با مبارزه با تبعیض نژادی است، امروزه با نوع دیگری از تبعیض دست‌وپنجه نرم می‌کند، تبعیض بین دارا و ندار. طبقه جدید میلوان جیلاس نویسنده مجار در کتاب «طبقه جدید» به طبقه‌ای اشاره می‌کند که در رژیم کمونیستی شوروی به‌وجود آمد؛ طبقه‌ای که در جامعه بی‌طبقه کمونیستی از مزایای فوق‌العاده‌ای نسبت به مردم عادی برخوردار بودند، استراحتگاه‌های ویلایی آنچنانی در مناطق خوش آب‌و‌هوا، امکانات ویژه درمانی، تحصیلی و... . جیلاس این طبقه را «نومانکلاتورا» می‌نامد. در آفریقای‌جنوبی بعد از ماندلا عده قلیلی از سیاهان وابسته به حزب حاکم از مزایای فوق به خوبی بهره بردند و طبقه جدیدی را تشکیل دادند، درحالی‌که اکثریت جامعه سیاهپوست آفریقای‌جنوبی کماکان در فقر به‌سر می‌برند و از حداقل امکانات بی‌بهره‌اند. میزان بیکاری در آفریقای‌جنوبی در حال حاضر به مرز 30در صد رسیده، نرخ برابری دلار که در دوره آپارتاید تقریبا یک به یک بود امروزه به یک به 10 رسیده که حاکی از کاهش ارزش رند (واحد پول آفریقای‌جنوبی) طی 19سال گذشته است. به نظر می‌رسد تنها برندگان این شرایط، طبقه جدید سیاهپوستان و سفیدان همواره بهره‌مند در آفریقای‌جنوبی هستند. سفید‌پوستانی که به لطف برچیده‌شدن دولت آپارتاید و لغو تحریم‌های جهانی از مزایای پیوستن به بازارهای جهانی و بهره‌مندی از نظام سرمایه‌داری جهانی منتفع شدند، گویی برچیده‌شدن آپارتاید لطف خفی ماندلا به سرمایه‌داری «سفید» آفریقا در راه پیوستن به بازارهای جهانی بود. کشتار ماریکانا در تاریخ 16آگوست2012 در اتفاق بی‌سابقه دیگری پلیس آفریقای‌جنوبی با گشودن آتش بر روی معدنچیان معدن ماریکانا 112 نفر از آنان را به خاک‌وخون کشید. حاصل آن 34 کشته و 78 زخمی بود؛ معدنچیانی که درخواست داشتند تا دستمزد اندک 500 دلار در ماهشان به هزار و 500 دلار ارتقا پیدا کند. بد نیست بدانیم که قیمت پلاتینیوم از سال 1992 تا 2012 حدود 9برابر افزایش یافته؛ افزایشی که به نظر می‌رسد یکی از دلایل آن برداشتن تحریم‌های جهانی از آفریقای‌جنوبی بعد از آپارتاید باشد. سویه تلخ این ماجرا این بود که شلیک‌کنندگان این‌بار نه پلیس‌های سفید‌پوست رژیم آپارتاید بلکه پلیس‌های سیاهپوست دولت کنگره ملی آفریقا بودند؛ کنگره ملی آفریقا که نامش با نام نلسون ماندلا گره خورده. تحقیقات کماکان ادامه دارد، اما با وجود اعتراضات، هیچ تغییر بنیادینی در وضعیت کارگران معدن و مدیران مسوول جنایت فوق رخ نداده. وجه آیرونیک قضیه این است که سهامدار اصلی معادن ماریکانا شرکت انگلیسی لونمین است. گویا این‌بار قرار بود که سرمایه‌داران سفیدپوست، سیاهان را به دست خودشان سرکوب کنند. پیروزی علیه آپارتاید، شکست از سرمایه‌داری نلسون ماندلا بی‌تردید قهرمان مبارزه با نژادپرستی است؛ قهرمانی که برخلاف تبلیغات لیبرالی مرسوم، رهبر جنبشی بود که مبارزه مسلحانه نیز بخشی از استراتژی‌اش بود؛ شخصیتی که 27سال از عمر خود را عمدتا در زندان انفرادی و در شرایط طاقت‌فرسای زندان جزیره رابین سپری کرد، پیروزی ماندلا، پیروزی اراده انسان برای آزادی است. به نظر می‌رسد اما توان ماندلا اینقدر نبود که بر وجه وقیح سرمایه‌داری در آفریقای‌جنوبی پیروز شود. امروزه کشور آفریقای‌جنوبی نمونه اعلایی از سرمایه‌داری هار است که در آن ثروتمندان و فرادستان عمدتا سفید‌پوست روز‌به‌روز ثروتمندتر می‌شوند و سیاهانِ محروم در دوران آپارتاید از مزایای اندک دوران آپارتاید نیز بی‌بهره‌اند. اگر هدف ماندلا حذف هرگونه تبعیض بوده به نظر می‌رسد در این امر کامیابی زیادی به دست نیاورده است، آزادی بی‌معناست وقتی که انسان از امکانات اولیه زندگی نیز بی‌بهره است. بی‌تردید برای کسی که امروزه از آفریقای‌جنوبی بازدید کند، میزان احترام مردم به ماندلا انکارناپذیر است، در عین حال کمتر کسی را می‌توان یافت که به فسادِ آشکارِ دولتمردانی که وارثان ماندلا هستند معترف نباشد. تنها می‌توان به این دلخوش بود که ماندلا در سال‌های آخر زندگی آنقدر مریض و ناتوان بود که توان مقابله با فسادِ بی‌حدوحصر ANC و میراث‌خواران خود را نداشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.